Το παζλ της Ουκρανίας είναι μπερδεμένο και δύσκολο. Δεν πρόκειται για μία ακόμη σύγκρουση στον χώρο της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, από τις πολλές που ακολούθησαν την ανιστόρητη διάλυσή της το 1991. Έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και πολύπλοκες διασυνδέσεις σ' όλο το γεωπολιτικό στερέωμα της μεταψυχροπολεμικής Ευρώπης. Η Ουκρανία βρίσκεται γεωγραφικά στο μεταίχμιο των σφαιρών επιρροής Δύσης και Ρωσίας και αυτό μοιραία προκαλεί πολλά από τα σημερινά προβλήματά της.
Όπως λέει στην "Αυγή" ο δρ Κωνσταντίνος Φίλης, καθηγητής διεθνών σχέσεων, διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων (ΙΔΙΣ) του Παντείου Πανεπιστημίου, ειδικός σε θέματα πρώην Σοβιετικής Ένωσης, η Ρωσία θεωρεί την Ουκρανία ζωτικό χώρο της, φυσική προέκτασή της προς τη Δύση και μία απ' τις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες χάριν της οποίας θα μπορούσε να οδηγηθεί σε ευθεία σύγκρουση με οιονδήποτε εταίρο της. Τα πράγματα, επομένως, δεν είναι καθόλου απλά...
Συνέντευξη στον ΝΙΚΟ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗ
* Την ώρα που η κρίση έδειχνε πως είχε διευθετηθεί, τουλάχιστον επιφανειακά -ακόμη και ο Γερμανός ΥΠΕΞ Στάινμαϊερ παραδεχόταν την ήττα της Ε.Ε. λέγοντας "δεν παρουσιάσαμε ένα ολοκληρωμένο πακέτο στο Κίεβο και υποτιμήσαμε την επιρροή της Ρωσίας"-, η βία στην πλατεία Μαϊντάν, ξαφνικά αναζωπυρώθηκε. Οι ελεύθεροι σκοπευτές βγήκαν στους δρόμους και η κατάσταση ξέφυγε απ' τον έλεγχο. Ακολούθησε μια προσχηματική πολιτική συμφωνία με τη μεσολάβηση των Ευρωπαίων και το επόμενο κιόλας 24ωρο ο Γιανουκόβιτς εγκατέλειψε νύχτα το Κίεβο... Πώς εξηγείται αυτή η αιφνίδια ανατροπή του σκηνικού; Τι πραγματικά συνέβη;
Ο κυριότερος λόγος της ανατροπής του Γιανουκόβιτς ήταν η αδυναμία του ίδιου να διαχειριστεί την κατάσταση για να εξασφαλίσει το συμφέρον της χώρας του, αλλά και το δικό του πολιτικό μέλλον. Με τους διαδηλωτές να παραμένουν στους δρόμους και καθώς ο χρόνος κυλούσε, δημιουργούνταν μια ντε φάκτο ακυβερνησία. Ο Γιανουκόβιτς έκανε δύο μεγάλα λάθη: Πρώτον, υποτίμησε τη δυναμική των αντικυβερνητικών κινητοποιήσεων και, δεύτερον, ως αποτέλεσμα των λανθασμένων υπολογισμών του, κωλυσιεργούσε και παρέπεμπε στο διηνεκές την όποια συμφωνία έπρεπε να υπογράψει. Στην κάκιστη αυτή διαχείριση της κρίσης συνετέλεσε το γεγονός ότι με την πάροδο του χρόνου η Ρωσία τον άφηνε ξεκρέμαστο, ενώ και η Ευρώπη, εν μέσω της κρίσης, βρήκε ένα παράθυρο ευκαιρίας για να ενισχύσει την επιρροή της στην Ουκρανία αποδυναμώνοντας την αντίστοιχη ρωσική.
Η αντιπολίτευση αντιλήφθηκε αυτό το κενό εξουσίας. Στους κόλπους της παρεισέφρησαν φασιστικά στοιχεία, τα οποία, ενώ αρχικά είχαν διακριτικό ρόλο, στη συνέχεια ανέλαβαν την πρωτοβουλία των κινήσεων. Ουσιαστικά αυτά ήταν που ανέτρεψαν τον Γιανουκόβιτς. Αυτό που χρεώνω στη Δύση, ιδιαίτερα στην Ε.Ε., είναι ότι έκανε τα στραβά μάτια στην ενίσχυση των νεοναζί στους κόλπους της αντιπολίτευσης, γιατί κατάλαβε πως μόνον αυτοί θα μπορούσαν να ανατρέψουν τον Γιανουκόβιτς, ενώ παράλληλα περιφρόνησε τη Ρωσία θεωρώντας πως θα μπορούσε να τακτοποιήσει τα της Ουκρανίας υπέρ των ευρωπαϊκών συμφερόντων βάζοντας τη Μόσχα στο περιθώριο. Ειδικά το δεύτερο λάθος της το πληρώνει τώρα, με τη Ρωσία να έχει αναλάβει την πρωτοβουλία των κινήσεων. Εξάλλου, η ανοχή της στην ενίσχυση των νεοναζί μπορεί να προκαλέσει περισσότερες εντάσεις στο εσωτερικό της Ουκρανίας εξωθώντας στα άκρα τον εθνικό διχασμό και προσφέροντας άλλοθι σε ορισμένες ενέργειες της Ρωσίας. Η Ευρώπη μπορεί να αντιμετωπίσει τα επίχειρα των επιλογών της στην Ουκρανία ακόμη και εντός της ίδιας της Γηραιάς Ηπείρου...
* Μπορούμε να πούμε ότι η κρίση στην Ουκρανία εντάσσεται στην ακολουθία των συγκρούσεων που ακολούθησαν τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης ή αποτελεί ένα μεμονωμένο περιστατικό με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά;
Η Ρωσία θεωρεί την Ουκρανία ζωτικό χώρο της, τη φυσική προέκτασή της προς τη Δύση. Έχει λοιπόν μια ιδιαιτερότητα από τις υπόλοιπες μετασοβιετικές δημοκρατίες, η οποία απορρέει ακριβώς από αυτή την "ιδιότητά" της. Είναι πολύ μεγάλη χώρα, που γειτνιάζει με κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρα δεν υπάρχει αναλογία ή σύγκριση μεταξύ αυτής και των κεντρασιατικών, φερ' ειπείν, δημοκρατιών. Η Ουκρανία έχει ιδιαίτερη σημασία για τη διαμετακόμιση ενέργειας από τη Ρωσία στην Ε.Ε., αφού το 65% του ρωσικού αερίου που τροφοδοτεί την ευρωπαϊκή αγορά διέρχεται από το ουκρανικό έδαφος. Είναι ίσως η μοναδική χώρα του πρώην σοβιετικού χώρου, χάριν της οποίας η Ρωσία θα μπορούσε να οδηγηθεί σε ευθεία σύγκρουση με οιονδήποτε εταίρο της. Η στρατηγική της σημασία, με τη ναυτική βάση στην Κριμαία, η οποία προσφέρει στον ρωσικό στόλο έξοδο στη Μαύρη Θάλασσα και τη Μεσόγειο, αλλά και ιστορικοί και ψυχολογικοί λόγοι, καθιστούν την Ουκρανία τη χώρα με τη μεγαλύτερη στρατηγική σημασία για το Κρεμλίνο απ' όλες τις μετασοβιετικές δημοκρατίες.
Τα νέα πρόσωπα που αναδείχθηκαν μέσα από τις λεγόμενες "έγχρωμες επαναστάσεις" της δεκαετίας του 2000 στις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες προσπάθησαν, όπως και οι προκάτοχοί τους, με διάφορους τρόπους και μεθόδους να κατευθύνουν τις πολιτικές τους προς τη Δύση ώστε να απεγκλωβιστούν από τη Ρωσία, ωστόσο απέτυχαν παταγωδώς. Και παρά την αποτυχία τους αυτή δεν άλλαξαν διόλου τα χαρακτηριστικά της προσέγγισής τους σε ό,τι αφορά τα θέματα δημοκρατίας, πλουραλισμού και διαφθοράς, ακόμη και φιλελευθεροποίησης της οικονομίας, την οποία επαγγέλλονταν. Τα πιο αντιπροσωπευτικά παραδείγματα αυτής της αποτυχίας είναι της Γεωργίας, με τον Σαακασβίλι και της Ουκρανίας με την Τιμοσένκο και τον Γιούστσενκο.
* Η Δύση, η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι ΗΠΑ τι ακριβώς επιζητούν με την ανάμειξή τους στην Ουκρανία; Να εντάξουν το Κίεβο στο ΝΑΤΟ, να επεκταθούν οικονομικά, να επιβεβαιώσουν τη επιρροή και το γόητρό τους;
Είναι όλα αυτά μαζί, πλην του ΝΑΤΟ... Όλοι αντιλαμβάνονται τι θα συνέβαινε σήμερα αν η Ουκρανία ήταν μέλος του ΝΑΤΟ! Είναι βέβαιο πως η Ρωσία δεν θα είχε διστάσει να εντείνει τη σύγκρουση, ακόμη κι αν το Κίεβο αποτελούσε μέλος της Συμμαχίας. Τη σοβαρότητα των λανθασμένων επιλογών θα πρέπει να την αντιληφθούν και κάποιοι στη χώρα μας. Αναφέρομαι ειδικά στην κυβέρνηση Καραμανλή, που το 2008, στη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ στο Βουκουρέστι, είχε στηρίξει την είσοδο της Ουκρανίας στη Συμμαχία. Είναι σημαντικό ότι κάποιες αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται σε βάθος χρόνου...
Για τη Δύση η ανάμειξή της στην Ουκρανία είναι θέμα πρεστίζ, αλλά και ζήτημα επέκτασης του οικονομικού χώρου της. Μιλάμε για μεγάλη αγορά, με σημαντικές δυνατότητες στην αγροτική παραγωγή, από τις πρώτες παραγωγούς σιτηρών στον κόσμο. Μια χώρα που ενδεχομένως διαθέτει μεγάλες ποσότητες σχιστολιθικού αερίου, οι οποίες μπορούν να βοηθήσουν στον περιορισμό της ενεργειακής εξάρτησης της Δύσης από τη Ρωσία. Με στενά γεωπολιτικούς όρους, η Ουκρανία είναι μια χώρα που μπορεί να αποτελέσει τη "ζώνη αναχαίτισης" της ρωσικής επιρροής προς την Ευρώπη και, αντίστροφα, για τη Ρωσία είναι το "ανάχωμα" για την παρεμπόδιση της ευρωπαϊκής -και δη της γερμανικής- και αμερικανικής επιρροής προς τις μετασοβιετικές δημοκρατίες της Ανατολής. Βρίσκεται στο μεταίχμιο των σφαιρών επιρροής Δύσης - Ρωσίας και αυτό δυστυχώς είναι το μεγάλο ατύχημα για την Ουκρανία και τους πολίτες της...
* Ο Πούτιν έχει επανειλημμένως μιλήσει για νέο Κόσοβο στην Κριμαία. Την περασμένη εβδομάδα το τοπικό κοινοβούλιο ψήφισε νόμο για δημοψήφισμα εντός δέκα ημερών για ένωση με τη Ρωσία. Πόσο πιθανή είναι, αλήθεια, η γιουγκοσλαβοποίηση της κρίσης;
Βάσει ορθολογισμού, είναι ένα σενάριο πολύ μακρινό. Δεν γνωρίζουμε, όμως, κατά πόσον η Ρωσία είναι αποφασισμένη να κινηθεί ανορθολογικά στο συγκεκριμένο θέμα. Η αλήθεια είναι ότι η ανεξαρτητοποίηση του Κοσόβου το 2008 δημιούργησε αρνητικό προηγούμενο, το οποίο η Ρωσία είχε καταγγείλει τότε, αλλά λίγους μήνες μετά το χρησιμοποίησε στην περίπτωση της Γεωργίας για να εξυπηρετήσει τα δικά της συμφέροντα. Όταν λοιπόν ανοίγεις τον ασκό του Αιόλου -αναφέρομαι βεβαίως στη Δύση- δεν μπορείς να μιλάς για "ειδικές περιπτώσεις". Οι ΗΠΑ, διά στόματος της ΥΠΕΞ Κοντολίζα Ράις, έλεγαν τότε πως το Κόσοβο είναι "ειδική περίπτωση", για να αποδειχθεί λίγα χρόνια αργότερα ότι μόνον ειδική περίπτωση δεν ήταν...
Θα ήταν ακατανόητη από την πλευρά της Μόσχας η απόσχιση της Κριμαίας από την Ουκρανία και η μετέπειτα προσάρτησή της στη Ρωσία. Κι αυτό επειδή η Ρωσία ελέγχει ντε φάκτο τη χερσόνησο, διαθέτει πολύ μεγάλη στρατιωτική παρουσία στην περιοχή (βάσει της συμφωνίας του Χάρκοβο του 2010), έχει επιβάλει τους δικούς της όρους τις τελευταίες δύο εβδομάδες και έχει δική της κυβέρνηση, που παίρνει εντολές από τη Μόσχα και όχι από το Κίεβο. Αν η απόσχιση είναι τακτικός ελιγμός, θα μπορούσε να τη χρησιμοποιήσει ως διαπραγματευτικό όπλο αργότερα. Στις διαπραγματεύσεις που θ' ακολουθήσουν, θα μπορούσε να αξιοποιήσει το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος για να εξασφαλίσει μεγαλύτερη αυτονομία για την Κριμαία από αυτήν που ήδη απολαμβάνει, μέσω συνταγματικών μεταρρυθμίσεων, από κάποια μελλοντική κυβέρνηση του Κιέβου.
Πάντως, υπ' αυτές τις συνθήκες, το αποτέλεσμα της όποιας ψηφοφορίας διεξαχθεί δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αποτυπώνει την πραγματική βούληση του λαού της Κριμαίας. Αν όμως η στρατηγική επιλογή του Κρεμλίνου είναι η απόσχιση και η προσάρτηση, τότε η Ρωσία αναλαμβάνει τα εξής ρίσκα: δαιμονοποίησή της στα μάτια της διεθνούς κοινότητας, δημιουργία ακόμη ενός αρνητικού προηγούμενου που δεν είναι διόλου βολικό για την ίδια στο εσωτερικό της, ενίσχυση των αντιρωσικών αισθημάτων και του εθνικισμού στην Ουκρανία και ενθάρρυνση των αποσχιστικών τάσεων σε άλλες περιοχές της ανατολικής Ουκρανίας που ελέγχονται από ρωσόφωνους. Αν όλα αυτά συμβούν, η Ρωσία θα έχει μεν κερδίσει το 1/3 της γεωγραφικής έκτασης της Ουκρανίας, αλλά θα έχει οδηγήσει σε οριακό σημείο τις σχέσεις της με την Ευρώπη και την Αμερική -τις οποίες έχει ανάγκη- και θα έχει απολέσει οριστικά τα υπόλοιπα 2/3 της Ουκρανίας...
* Ποιος είναι ο ρόλος της Γερμανίας στην κρίση;
Μέχρι την ανατροπή του Γιανουκόβιτς, ο ρόλος της Γερμανίας ήταν κομβικός. Μετά πέρασαν μπροστά οι Αμερικανοί... Είναι σαφές πως η Γερμανία θέλει να ενισχύσει την επιρροή της στην Ουκρανία. Από την άλλη θέλει να παίξει μεσολαβητικό ρόλο μεταξύ Ρωσίας και ΗΠΑ και, κατά τρίτον, καταλαβαίνει ότι θα πληγεί η ίδια πολύ σοβαρά σε οικονομικό επίπεδο από τυχόν σκληρές κυρώσεις κατά της Μόσχας, τις οποίες θέλουν οι Αμερικανοί και οι Ανατολικοευρωπαίοι σύμμαχοί τους.
* Οι πληροφορίες λένε ότι υπάρχει παρασκηνιακός δίαυλος επικοινωνίας μεταξύ Μέρκελ και Πούτιν. Είναι αλήθεια αυτό;
Κοιτάζοντας τα γεγονότα στην Ουκρανία, πιστεύω πως όχι. Ας μην ξεχνάμε πως οι εξελίξεις επιταχύνθηκαν κατόπιν της πρόσκλησης που απηύθυνε η Μέρκελ στους δύο ηγέτες της ουκρανικής αντιπολίτευσης, τους οποίους συνάντησε στο Βερολίνο. Εκείνη την εβδομάδα συνέβησαν όλα... Ήταν η εβδομάδα που ολοκληρώνονταν οι Ολυμπιακοί Αγώνες στο Σότσι, το προσωπικό στοίχημα του Πούτιν. Άρα αντικειμενικά ο Ρώσος πρόεδρος δεν μπορούσε να αντιδράσει. Ο Πούτιν το έχει φυλαγμένο αυτό στη Μέρκελ...
*Πολλοί μιλούν για έναν νέο Ψυχρό Πόλεμο, που μόλις άρχισε. Συμμερίζεστε αυτή την άποψη;
Πράγματι, η ρητορική των τελευταίων ημερών παραπέμπει σε ψυχροπολεμικές αντιλήψεις, ωστόσο θα πρέπει να καταλάβουμε ότι σήμερα έχουμε έναν πολύ διαφορετικό, πολυπολικό κόσμο, που βιώνει πολλές εντάσεις, με περιφερειακές δυνάμεις που κατέχουν δεσπόζουσα θέση. Συνεπώς απαιτείται συνεννόηση μεταξύ των ισχυρών του πλανήτη, των ΗΠΑ, της Ρωσίας, της Κίνας. Δίχως αυτή τη συνεννόηση τα πράγματα θα γίνουν πολύ δύσκολα, οι εντάσεις δεν θα κοπάσουν και τα ανοιχτά μέτωπα δεν θα κλείσουν. Ναι μεν έχουμε μια ψυχροπολεμική ρητορική, αλλά στο τέλος της ημέρας πιστεύω πως θα επικρατήσει ο σώφρων δρόμος της συνεννόησης. Δεν είναι προς όφελος κανενός τα χάσματα να διευρυνθούν. Το ότι δεν έχουμε πια έναν διπολικό κόσμο δεν ευνοεί την επικράτηση ενός νέου Ψυχρού Πολέμου. Είναι δύσκολο να επιστρέψουμε σε μεθόδους και πρακτικές του παρελθόντος, ακόμη κι αν έχουμε ευθεία και μετωπική σύγκρουση μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων. Ο ένας, πλέον, χρειάζεται τον άλλον...
* Αμερικανοί αναλυτές διακρίνουν στο βάθος της ουκρανικής κρίσης το "αυταρχικό καθεστώς της σημερινής Ρωσίας", που προσπαθεί να "επανασυναρμολογήσει" όσο μεγαλύτερο τμήμα τής πρώην Σοβιετικής Ένωσης μπορεί, τόσο για να ικανοποιήσει τον παραδοσιακό ρωσικό μεγαλοϊδεατισμό όσο και για να τον χρησιμοποιήσει ως ρυθμιστικό κεφάλαιο ενάντια στην "εχθρική Δύση". Προβλέπουν, μάλιστα, πως και σ' αυτό τον "μικρό" Ψυχρό Πόλεμο -όπως χαρακτηριστικά τον αποκαλούν- η Ρωσία θα χάσει επειδή "η κλεπτοκρατική οικονομία της, που βασίζεται στα έσοδα από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, δεν θα μπορέσει να ανταγωνιστεί τις υγιείς οικονομίες των γειτόνων της, όπως της Πολωνίας ή της Εσθονίας, κι αυτό είναι που πραγματικά φοβίζει τον Πούτιν". Πιστεύετε πως η ανάλυση αυτή ευσταθεί;
Πρόκειται για ιδιαιτέρως απλοϊκή και μονοδιάστατη προσέγγιση, η οποία δεν λαμβάνει υπόψη όλα τα δεδομένα και τα επιμέρους χαρακτηριστικά της κατάστασης που επικρατεί σήμερα σε ευρωπαϊκό και περιφερειακό επίπεδο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι έτσι κι αλλιώς συνηθισμένες και μαθημένες στο να συνεργάζονται με απολυταρχικά καθεστώτα, άρα η "απολυταρχικότητα" της ρωσικής ηγεσίας δεν αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα συνεργασίας, το αντίθετο μάλιστα... Το ότι ο Πούτιν προσπαθεί να "επανασυναρμολογήσει" ορισμένα τμήματα της Σοβιετικής Ένωσης υπό μια άλλη αντίληψη, και κυρίως με μια ενοποίηση εμπορικού και οικονομικού χώρου, αυτό είναι γεγονός αδιαμφισβήτητο. Αλλά οι Αμερικανοί και οι Ευρωπαίοι δεν μπορούν να κάνουν και πολλά για να αντικρούσουν ή να αποτρέψουν αυτή την εξέλιξη. Πολύ περισσότερο όταν δεν επιθυμούν να διαθέσουν τα αναγκαία κεφάλαια για να προσεταιριστούν κάποιες από τις μετασοβιετικές δημοκρατίες, όταν οι εκκλήσεις τους για μεταρρυθμίσεις και εκδημοκρατισμό δεν βρίσκουν ευήκοα ώτα στις ηγεσίες αυτών των δημοκρατιών και πολύ περισσότερο όταν δεν είναι διατεθειμένες, όπως βλέπουμε στην περίπτωση της Ουκρανίας, να πάνε σε μετωπική σύγκρουση με τη Ρωσία...
