Καθώς οι ρωσικές δυνάμεις περνούσαν τα σύνορα με την Ουκρανία τις πρώτες ώρες του πολέμου, τον Φεβρουάριο του 2022, μια άλλη, λιγότερο ορατή επίθεση ήταν ήδη σε εξέλιξη. Είχε αρχίσει μια ώρα νωρίτερα. Ο σκοπός της ήταν να διαταράξει τη διοίκηση και τον έλεγχο του Κιέβου στις πρώτες κρίσιμες στιγμές της σύγκρουσης.
Την ημέρα της εισβολής, μια κυβερνοεπίθεση διέκοψε την ευρυζωνική πρόσβαση στο Διαδίκτυο απενεργοποιώντας τα μόντεμ του δορυφορικού δικτύου KA-SAT της Viasat, το οποίο παρέχει διαδικτυακή πρόσβαση σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους στην Ουκρανία και την Ευρώπη.
Ερευνητές του οργανισμού κυβερνοασφάλειας Sentinel Labs πιστεύουν ότι η ενέργεια αυτή ήταν το αποτέλεσμα μιας νέας «ποικιλίας» κακόβουλου λογισμικού τύπου «υαλοκαθαριστήρα» που ονομάζεται «AcidRain» και σχεδιάστηκε για να διαγράφει εξ αποστάσεως ευάλωτα μόντεμ και δρομολογητές. Ο σκοπός της επίθεσης, κατά τους ειδικούς, ήταν περισσότερο να διακοπεί η πρόσβαση στο Ίντερνετ και λιγότερο να αποκτηθεί πρόσβαση σε δεδομένα ή συστήματα.
Η επίσημη αφήγηση της Ουάσιγκτον είναι ότι η Ρωσία «εξαπέλυσε κυβερνοεπιθέσεις στα τέλη Φεβρουαρίου εναντίον εμπορικών δικτύων δορυφορικών επικοινωνιών, για να διαταράξει τη διοίκηση και τον έλεγχο της Ουκρανίας στη διάρκεια της εισβολής, και αυτές οι ενέργειες είχαν επιπτώσεις και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες».
Σύμφωνα με στρατιωτικούς εμπειρογνώμονες, οι παραδοσιακές παρεμβολές πρόσφεραν στις ρωσικές δυνάμεις τακτικό πλεονέκτημα στην κρίσιμη απόπειρα κατάληψης του Κιέβου. Είναι εύλογο να υποτεθεί ότι η διακοπή της «συνέχειας» του κυβερνοχώρου μέσω της απενεργοποίησης των μόντεμ της Viasat υποβάθμισε περαιτέρω τις επικοινωνίες της πρώτης γραμμής για τις ουκρανικές δυνάμεις.
Αναλυτές του Καναδικού Κέντρου για την Κυβερνοασφάλεια θεωρούν ότι το εύρος και η σοβαρότητα των επιχειρήσεων στον κυβερνοχώρο που σχετίζονται με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία είναι σχεδόν βέβαιο πως ήταν πιο εξελιγμένα και ευρύτερα από ό,τι έχει γίνει γνωστό μέχρι σήμερα.
Οι ρωσικές επιχειρήσεις στον κυβερνοχώρο είχαν στόχο να υποβαθμίσουν, να διαταράξουν, να καταστρέψουν ή να δυσφημήσουν τις κυβερνητικές, στρατιωτικές και οικονομικές λειτουργίες της Ουκρανίας, να δημιουργήσουν ασφαλείς συνδέσεις σε κρίσιμες υποδομές και να περιορίσουν την πρόσβαση του ουκρανικού κοινού σε ενημέρωση και πληροφορίες.
Τακτικό πλεονέκτημα
Σε μια άλλη υπόθεση που αποκαλύφθηκε πρόσφατα, Ρώσοι χάκερ φέρεται να είχαν παραβιάσει και «εγκατασταθεί» μέσα στο σύστημα του ουκρανικού γίγαντα των τηλεπικοινωνιών Kyivstar τουλάχιστον από τον Μάιο του 2023. Το χακάρισμα, ένα από τα σοβαρότερα από το ξέσπασμα του πολέμου, έριξε όλο το δίκτυο της Kyivstar επί μέρες τον Δεκέμβριο αποκόπτοντας τις συνδέσεις περίπου 24 εκατομμυρίων χρηστών.
Μιλώντας στο Reuters, ο επικεφαλής του τμήματος κυβερνοασφάλειας της SBU, της μυστικής υπηρεσίας της Ουκρανίας, Ιλία Βιτιούκ αποκάλυψε ότι το χακάρισμα είχε «καταστροφικές» συνέπειες στο τηλεπικοινωνιακό δίκτυο, με στόχο αφενός τη συλλογή πληροφοριών, αφετέρου το ψυχολογικό πλήγμα. Η επίθεση εξαφάνισε «σχεδόν τα πάντα», συμπεριλαμβανομένων χιλιάδων εικονικών διακομιστών. Ο Ουκρανός αξιωματούχος χαρακτήρισε την ενέργεια αυτή ως την πρώτη κυβερνοεπίθεση που «κατέστρεψε πλήρως τον πυρήνα ενός τηλεπικοινωνιακού φορέα».
Οι αναλυτές του ΝΑΤΟ Ντέιβιντ Κάτλερ και Ντάνιελ Μπλακ χαρακτηρίζουν τις επιχειρήσεις στον κυβερνοχώρο ως «τη μεγαλύτερη στρατιωτική επιτυχία της Ρωσίας μέχρι σήμερα στον πόλεμο στην Ουκρανία». Ένας άλλος αναλυτής, ο Κιρ Ζιλ, ανώτερος σύμβουλος στη δεξαμενή σκέψης Chatham House, φτάνει στο σημείο να υποστηρίξει ότι ο ρωσικός κυβερνοπόλεμος ήταν τόσο αποτελεσματικός που δεν θα χρειάζονταν καν συμβατικές επιχειρήσεις…
Αλλες πλευρές, ωστόσο, είναι πιο συγκρατημένες στις εκτιμήσεις τους: Κατά τον Γιον Μπέιτμαν του Carnegie, το μεγάλο, εναρκτήριο πλήγμα επιθέσεων διαγραφής δεδομένων από τη Ρωσία μπορεί να ενίσχυσε τη γενική ατμόσφαιρα χάους στην Ουκρανία τις πρώτες ώρες της εισβολής, ωστόσο οι οργανισμοί -θύματα φέρεται να είχαν περιορισμένες μόνο επιπτώσεις στη λειτουργία τους στον πραγματικό κόσμο. Ακόμη περισσότερο, στις πρώτες εβδομάδες του πολέμου οι ρωσικές επιθέσεις στον κυβερνοχώρο μειώθηκαν δραστικά σε αριθμό, αντίκτυπο και εφευρετικότητα. Γενικά, ο κυβερνοπόλεμος, αν και εξακολουθεί να μαίνεται σε υψηλά επίπεδα έντασης σε σχέση με τα προπολεμικά δεδομένα, μόλις και μετά βίας έχει βοηθήσει σε ευρύτερη κλίμακα τις στρατιωτικές φιλοδοξίες της Μόσχας και έχει επηρεάσει την έκβαση των επιχειρήσεων στα μέτωπα.
Οι κυβερνοεπιθέσεις δεν έχουν λειτουργήσει προσθετικά στη δύναμη πυρός της Ρωσίας ούτε έχουν επιτελέσει ειδικές λειτουργίες, διαφορετικές από αυτές των συστημάτων συμβατικού πολέμου, κρίνουν οι ειδικοί.
Από τη Γη στους δορυφόρους
Η ρωσική κυβερνοεπίθεση στην έναρξη της εισβολής, που έκοψε τη σύνδεση με το δίκτυο δορυφόρων της Viasat, είχε βέβαια ευρύτερες επιπτώσεις. Από τη διακοπή της λειτουργίας των ανεμογεννητριών στη Γερμανία έως την διακοπή της διαδικτυακής πρόσβασης για δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους και επιχειρήσεις σε όλη την Ευρώπη. Μετά την επίθεση αυτή, η Ουκρανία αναζήτησε άλλους τρόπους σύνδεσης στο Διαδίκτυο.
Ομως για τις κυβερνήσεις και τους ειδικούς, το ρωσικό κυβερνο-πλήγμα ήταν ένα δίδαγμα: Έδειξε πως οι δορυφόροι, που διαδραματίζουν όλο και πιο κρίσιμο ρόλο στις σύγχρονες συρράξεις βοηθώντας τους στρατούς στη διάταξη των δυνάμεών τους, στη διατήρηση της επικοινωνίας μαζί τους ή στη χρήση όπλων και στην ανίχνευση επιθέσεων, μπορούν να αποτελέσουν εξίσου σημαντικό στόχο στη διάρκεια ενός πολέμου.
Καθώς χώρες και εταιρείες δημιουργούν δορυφορικούς «αστερισμούς» στο Διάστημα, όλο και περισσότερες κυβερνήσεις αναζητούν πρόσβαση σε τεχνολογία που θα μπορούσε να διαταράξει ή ακόμα και να καταστρέψει αυτά τα κρίσιμα και αναντικατάστατα περιουσιακά στοιχεία των αντιπάλων.
Παρεμβολές, παραπλανητικά σήματα, λέιζερ υψηλής ισχύος που τυφλώνουν τις κάμερες, αντιδορυφορικοί πύραυλοι και διαστημόπλοια με ικανότητα να παρεμβαίνουν και ν’ αλλάζουν τις τροχιές δορυφόρων, είναι μερικές μόνο από τις τεχνολογίες και τις μεθόδους που θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν οι ΗΠΑ, η Κίνα και η Ρωσία για να στοχεύσουν η μία τους δορυφόρους της άλλης, εκτιμούν οι ειδικοί.
Και καθώς οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί οξύνονται, το Πεκίνο και η Μόσχα ενδιαφέρονται όλο και περισσότερο να αναπτύξουν τρόπους για να «αρνηθούν» στις ΗΠΑ -τη χώρα με τις περισσότερες επίγειες ικανότητες αξιοποίησης του Διαστήματος- τη δυνατότητα να κάνει χρήση της υπεροχής της.
Σύμφωνα με το CNN, τόσο η Ρωσία όσο και η Κίνα έχουν προχωρήσει τα τελευταία χρόνια στην ανάπτυξη τεχνολογίας που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τέτοιους σκοπούς. Την ίδια ώρα, οι ΗΠΑ εντείνουν τη σχετική έρευνα και την εξέλιξη των διαστημικών ικανοτήτων τους.
Η ανάπτυξη τεχνολογιών διαστημικού πολέμου εξελίσσεται εν μέσω μιας νέας εστίασης του ενδιαφέροντος των μεγάλων δυνάμεων στο Διάστημα, με τις ΗΠΑ και την Κίνα να διαγκωνίζονται για το ποιος θα στείλει πάλι πρώτος αστροναύτες στη Σελήνη και θα στήσει εκεί βάσεις, σε μια κούρσα που σημαίνει παράλληλα πρόοδο στην τεχνολογία εκτόξευσης δορυφόρων. Οι παράπλευρες συνέπειες είναι μεταξύ άλλων και η ανάδυση ενός αυξανόμενου αριθμού επίδοξων ανταγωνιστών, ανάμεσά τους διαχρονικών αντιπάλων των ΗΠΑ στη διεθνή σκηνή, όπως η Βόρεια Κορέα και το Ιράν.
Το σενάριο της πιθανότητας ανάπτυξης ενός εξελιγμένου όπλου διαστημικού πολέμου ήρθε πριν από μερικούς μήνες στο προσκήνιο, όταν οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες ισχυρίστηκαν πως η Ρωσία έχει αρχίσει προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση με στόχο να αναπτύξει αντιδορυφορικό πυρηνικό σύστημα, έναν ισχυρισμό που η Μόσχα πάντως διέψευσε.
Περισσότεροι από 7.500 λειτουργικοί δορυφόροι βρίσκονται σήμερα σε τροχιά γύρω από τη Γη, σύμφωνα με στοιχεία του Μαΐου 2023. Από αυτούς, περισσότεροι από 5.000 είναι αμερικανικής ιδιοκτησίας και οι περισσότεροι εμπορικοί. Ο πλησιέστερος ανταγωνιστής των ΗΠΑ στο πεδίο αυτό είναι η Κίνα, με 628, ακολουθούμενη από τη Ρωσία με λιγότερους από 200.
Από το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία, η Μόσχα κατηγορεί τη Δύση ότι χρησιμοποιεί εμπορικούς δορυφόρους για στρατιωτικούς σκοπούς και έχει προειδοποιήσει πως «οι οιονεί πολιτικές υποδομές μπορεί να γίνουν νόμιμος στόχος».
Κατά τους ειδικούς, η ανάπτυξη αντι-δορυφορικών δυνατοτήτων παρέχει σε μια πλευρά την ικανότητα να διαταράξει τα διαστημικά συστήματα του αντιπάλου της, είτε πρόκειται για συστήματα επικοινωνίας, πλοήγησης ή διοίκησης, είτε για κέντρα ελέγχου και δίκτυα υλικοτεχνικής υποστήριξης. Είναι ξεκάθαρο, λοιπόν, πως η μεταφορά μιας στρατιωτικής σύρραξης από τη Γη στο Διάστημα δεν αποτελεί πλέον απίθανο σενάριο…
Τι φοβούνται οι Αμερικανοί
Η Μόσχα αναπτύσσει τεχνολογίες διαστημικού πολέμου ώστε να επεκτείνει τις ικανότητές της στον επίγειο ηλεκτρονικό πόλεμο, ενώ το Πεκίνο κοντράρει την Ουάσιγκτον για το ποιος θα στείλει πάλι πρώτος αστροναύτες στη Σελήνη και θα στήσει εκεί βάσεις
Οι Αμερικανοί πιστεύουν ότι η Ρωσία «ξεσκονίζει» τα αντι-δορυφορικά ερευνητικά προγράμματά της τής εποχής του Ψυχρού Πολέμου, μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται η ανάπτυξη ενός «εναέριου συστήματος λέιζερ» ικανού να «τυφλώνει» τους φωτογραφικούς δορυφόρους.
Σύμφωνα με την ετήσια έκθεση του οργανισμού Secure World Foundation, που κυκλοφόρησε τον Μάρτιο, νέα στοιχεία υποδηλώνουν ότι η Ρωσία μπορεί επίσης να εργάζεται για να επεκτείνει τις ικανότητές της στον επίγειο ηλεκτρονικό πόλεμο με την ανάπτυξη διαστημικής τεχνολογίας, με στόχο την παρεμπόδιση των σημάτων δορυφόρων. Κατά την ίδια πηγή, τα τελευταία χρόνια, η Ρωσία έχει εκτοξεύσει διαστημόπλοια με ικανότητες επιτήρησης ξένων δορυφόρων. Οι υψηλές ταχύτητες που ανέπτυξαν δύο απ’ αυτά και η απελευθέρωση αερολυμάτων οδηγούν σε υποθέσεις ότι θα μπορούσαν να είναι και δοκιμές όπλων, υποστηρίζει το SWF.
Αναλόγως, η Κίνα επέδειξε τις ικανότητές της στα αντι-δορυφορικά μέσα ήδη από το 2007, όταν εκτόξευσε έναν πύραυλο περισσότερα από 800 χιλιόμετρα από την επιφάνεια της Γης για να καταρρίψει έναν από τους γερασμένους μετεωρολογικούς δορυφόρους της. Η ενέργεια αυτή θεωρείται ότι έβαλε τέλος στο μεταψυχροπολεμικό άτυπο μορατόριουμ παρόμοιων δοκιμών αντι-δορυφορικών πυραύλων «ευθείας ανόδου» και ακολούθησαν παρόμοιες επιχειρήσεις από τις ΗΠΑ, την Ινδία και τη Ρωσία.
Τεχνολογία αναχαίτισης ή στόχευσης
Από τότε, η Κίνα πιστεύεται ότι έχει πραγματοποιήσει πολλές σχετικές δοκιμές, σε μια προσπάθεια που θεωρητικά μπορεί να της παρέχει την ικανότητα να στοχεύει δορυφόρους. Η πιο πρόσφατη ήταν τον περασμένο Απρίλιο, σύμφωνα με την SWF, αν και, όπως και άλλες, περιγράφηκε από το Πεκίνο ως δοκιμή τεχνολογίας αναχαίτισης πυραύλων. Μέχρι στιγμής, μόνο μη καταστροφικά μέσα, όπως οι παρεμβολές, έχουν χρησιμοποιηθεί ενεργά κατά των δορυφόρων σε στρατιωτικές επιχειρήσεις ανά τον κόσμο.
Οι Αμερικανοί πιστεύουν πως η Κίνα αναπτύσσει συστήματα παρεμβολών στοχεύοντας ένα ευρύ φάσμα δορυφορικών επικοινωνιών και ότι διαθέτει «πολλαπλά επίγεια συστήματα λέιζερ» που μπορούν να «τυφλώσουν» τους κατασκοπευτικούς δορυφόρους.
Αλλες κινεζικές δραστηριότητες στο Διάστημα είναι δύσκολο να χαρακτηριστούν ξεκάθαρα ως έρευνες ανάπτυξης οπλικών συστημάτων αλλά θα μπορούσαν να έχουν στρατιωτικό σκοπό, λένε οι ειδικοί στο CNN. Οι εν λόγω δραστηριότητες περιλαμβάνουν δορυφορικά οχήματα που μπορούν να πλησιάζουν ή να συναντηθούν με άλλους δορυφόρους σε τροχιά, για υποστήριξη και συντήρηση, όπως ο Shiyan-7, που εκτοξεύτηκε το 2013 και πιθανότατα είναι εξοπλισμένος με ρομποτικό βραχίονα.
Εκτιμάται ότι η Κίνα αναπτύσσει τέτοιου είδους συστήματα για πιθανή διπλή χρήση, πολιτική και στρατιωτική. Σε μια συνέντευξή του στα κινεζικά μέσα ενημέρωσης το 2021, ο Ζανγκ Ζι Χούι, μηχανικός του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού, περιέγραψε τις δοκιμές με δορυφόρους εξοπλισμένους με ρομποτικό βραχίονα ικανούς να αλλάξουν τροχιά ή να διεξαγάγουν πλήρη αναγνώριση άλλων δορυφόρων, ως μέρος του προγράμματος «αντιδορυφορικών δυνατοτήτων» της Κίνας.
Προθέσεις και επικοινωνιακή διαχείριση
Κινέζοι επιστήμονες έχουν εκφράσει ανησυχία για τους πιθανούς κινδύνους που εγκυμονεί για την εθνική ασφάλεια της χώρας τους ο «αστερισμός» δορυφόρων της αμερικανικής Starlink, με μια ομάδα εξ αυτών να γράφει στην εγχώρια επιθεώρηση Modern Defense Technology το 2022 ότι «ένας συνδυασμός μεθόδων soft & hard kill θα πρέπει να υιοθετηθεί για την αχρήστευση δορυφόρων της Starlink και καταστροφής του λειτουργικού συστήματος του αστερισμού».
Το Starlink είναι ένας δορυφορικός «αστερισμός» που παρέχει απευθείας ασύρματη πρόσβαση στο Διαδίκτυο. Πρόκειται για μια θυγατρική εξ ολοκλήρου της SpaceX του Έλον Μασκ με κάλυψη σε περισσότερες από 70 χώρες. Ο «αστερισμός» αποτελείται από περισσότερους από 6.000 μικρούς δορυφόρους μαζικής παραγωγής, τοποθετημένους σε χαμηλή τροχιά. Σχεδόν 12.000 δορυφόροι σχεδιάζεται να χρησιμοποιηθούν στην πρώτη φάση ανάπτυξης του δικτύου, που άρχισε το 2019, με πιθανή μεταγενέστερη επέκταση στους 34.400.
Από την πλευρά τους, οι ΗΠΑ έχουν δεσμευτεί να μην διεξάγουν πλέον καταστροφικές δοκιμές αντι-δορυφορικών πυραύλων «ευθείας ανόδου», οι οποίες μπορούν να προκαλέσουν επικίνδυνα διαστημικά συντρίμμια. Εικάζεται ότι η Ουάσιγκτον δεν διαθέτει αυτή τη στιγμή επιχειρησιακό πρόγραμμα στόχευσης δορυφόρων με άλλους δορυφόρους ή διαστημόπλοια, αν και πιθανότατα θα μπορούσε να αναπτύξει γρήγορα ένα στο μέλλον, εκτιμά το SWF.
Ηγέτιδα του διαστήματος
Εδώ οι Αμερικανοί έχουν επιδοθεί σ’ ένα είδος επικοινωνιακής διαχείρισης που, κατά τα φαινόμενα, εξυπηρετεί απόλυτα τη διατήρηση της πρωτοκαθεδρίας τους παρουσιάζοντας τις ΗΠΑ ως ηγέτιδα δύναμη στην προώθηση της «υπεύθυνης και ειρηνικής χρήσης» του Διαστήματος. Και δεδομένης της εξάρτησής τους από το Διάστημα για στρατιωτικούς σκοπούς σε επίπεδο υποστήριξης και επιτήρησης, οι ειδικοί λένε ότι η Ουάσιγκτον έχει αποφύγει επιμελώς εδώ και καιρό να πυροδοτήσει μια κούρσα διαστημικών εξοπλισμών, διακινδυνεύοντας την εδραιωμένη προνομιακή θέση της.
Ωστόσο, όλα τελούν υπό αίρεση. Ο αρχηγός της Δύναμης Διαστημικών Επιχειρήσεων, στρατηγός Τσάνς Σάλτζμαν, μιλώντας στην Ουάσιγκτον, τον περασμένο Νοέμβριο, εξήγησε γιατί οι ΗΠΑ πρέπει να είναι σε θέση να αντιμετωπίσουν τις διαστημικές ικανότητες «άλλων χωρών». Αναφέρθηκε σε στρατηγική «δολοφονικού ιστού» από τις ένοπλες δυνάμεις της Κίνας με σκοπό να βελτιώσουν την εμβέλεια και την ακρίβεια των όπλων τους εντός της στρατηγικής σημασίας «δεύτερης αλυσίδας νησιών» του Ειρηνικού που εκτείνεται από την Ιαπωνία μέχρι το Γκουάμ. Σύμφωνα με τον στρατηγό, όλο αυτό είναι «δουλειά» που γίνεται από το Διάστημα. Ως εκ τούτου, «πρέπει να είμαστε σε θέση να αρνηθούμε (στην Κίνα) την πρόσβαση σε πληροφορίες για να μπορούμε να διαρρήξουμε αυτόν τον δολοφονικό ιστό».
