Προς μεγάλη τους έκπληξη, οι Αμερικανοί διαπίστωσαν στις 6 Σεπτεμβρίου 2021 ότι οι χώρες της Λατινικής Αμερικής, της Αφρικής και του Τρίτου Κόσμου γενικώς δεν έχουν αποκλειστικότητα στα πραξικοπήματα. Η βασική διαφορά είναι ότι οι ισχυροί θεσμοί των ΗΠΑ λειτούργησαν και ο Τραμπ με τους τραμπούκους του απέτυχαν να ανακαταλάβουν την εξουσία. Στην Αφρική, πάλι, και ιδιαίτερα στη γαλλόφωνη, τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι και τα τελευταία δύο χρόνια η περιοχή σπάει όλα τα ρεκόρ, αλλάζοντας κυβερνήσεις κάθε λίγο και λιγάκι, και όχι με δημοκρατικό τρόπο.
Από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, το 1989, στη γαλλόφωνη Δυτική Αφρική έχουν γίνει τα δύο τρίτα των στρατιωτικών πραξικοπημάτων όλου του πλανήτη. Τον τελευταίο χρόνο μόνο, τέσσερις χώρες της περιοχής έχουν αλλάξει κυβερνήσεις με μη δημοκρατικό τρόπο: ο Νίγηρας, το Μάλι, η Γκαμπόν και η Μπουργκίνα Φάσο. Καθεμιά από τις περιπτώσεις είναι διαφορετική, αλλά όλες έχουν πολλά και πολύ κοινά χαρακτηριστικά. Τι συμβαίνει, όμως, στη Δυτική Αφρική και γιατί δεν μπορεί να βρει μια πολιτική και δημοκρατική σταθερότητα; Και, κυρίως, γιατί μας νοιάζουν και μας αφορούν εμάς όλα αυτά; Επειδή μας δείχνουν κάτι όχι πολύ ευχάριστο.
Αποτυχία της Δημοκρατίας
Ενα από τα κοινά και μάλλον εντυπωσιακά στοιχεία των πραξικοπημάτων στη Δυτική Αφρική είναι ότι όλα χαιρετίστηκαν με ενθουσιασμό από τους πολίτες, οι οποίοι λίγο νωρίτερα είχαν κληθεί σε όλες αυτές τις περιπτώσεις να εκλέξουν τους μετέπειτα έκπτωτους ηγέτες τους. Σ’ εμάς αυτό φαίνεται παράξενο, αλλά αν δει κανείς τα δεδομένα της περιοχής, μάλλον δεν είναι. Σύμφωνα με δημοσκόπηση που διενεργήθηκε το 2022 από το ερευνητικό δίκτυο Afrobarometer, μόλις το 44% των Αφρικανών πιστεύει ότι οι εκλογές τού επιτρέπει να απομακρύνει από την εξουσία τους ηγέτες που δεν θέλει. Μια άλλη δημοσκόπηση, του ίδιου δικτύου, το 2023 έδειξε ότι μόλις το 68% των Αφρικανών προτιμά τη δημοκρατία ως σύστημα διακυβέρνησης. Σε προηγούμενη μέτρηση το ποσοστό ήταν 73%. Είναι προφανές ότι οι άνθρωποι στην ήπειρο δεν εμπιστεύονται τις δημοκρατικές διαδικασίες και ίσως δεν έχουν άδικο, καθώς αυτές σε πολύ μεγάλο βαθμό λειτουργούν επί χρόνια μόνο κατ’ επίφαση. Στην Γκαμπόν ο στρατός πήρε την εξουσία μετά τις εκλογές που έκανε ο Πρόεδρος Αλί Μπόνγκο, η οικογένεια του οποίου κυβερνά τη χώρα εδώ και έξι δεκαετίες, οι οποίες κράτησαν τρεις ημέρες (για μόλις 850.000 εγγεγραμμένους). Όταν γινόταν η καταμέτρηση των ψήφων, κόπηκε το Ίντερνετ σε όλη τη χώρα, επιβλήθηκε απαγόρευση κυκλοφορίας, ενώ οι εξωτερικοί διεθνείς παρατηρητές είχαν αποκλειστεί. Ο Μπόνγκο είπε ότι κέρδισε, αλλά μάλλον κανείς δεν τον πίστεψε.
Λίγες ημέρες νωρίτερα ο Πρόεδρος της Ζιμπάμπουε Έμερσον Μαναγκάγκουα είχε ανακηρυχθεί επίσης νικητής των εκεί εκλογών, ενώ άπαντα τα κόμματα της αντιπολίτευσης, αλλά και οι ανεξάρτητοι παρατηρητές προέβησαν σε ενστάσεις για την εγκυρότητα των αποτελεσμάτων. Λίγο πιο πέρα, στη Νιγηρία, οι εκλογές έγιναν τον περασμένο Φεβρουάριο και τις κέρδισε ο Μπόλα Τινούμπου, ο οποίος έκανε πρόσφατα λόγο για «επιδημία αυταρχισμού» στην ήπειρο. Μόνο που και οι εκλογές της Νιγηρίας αμφισβητούνται και τα κόμματα της αντιπολίτευσης έχουν πάει τον Τινούμπου στα δικαστήρια για βία και νοθεία.
Το πρόβλημα με τα πραξικοπήματα σε αυτές τις χώρες είναι ότι ενώ ανατρέπουν κατά κανόνα διεφθαρμένες κυβερνήσεις, όπως αυτή του Μπόνγκο που τσέπωνε τα χρήματα από τα πετρέλαια της Γκαμπόν, δεν φέρνουν στην εξουσία καμία ουσιαστική αλλαγή. Μόνο τα πρόσωπα αλλάζουν και οι τσέπες στις οποίες καταλήγουν τα λεφτά. Συνεπώς, δεν πρόκειται για κάποια πραγματική προσπάθεια αλλαγής, αλλά μόνο για αλλαγή του καστ των πρωταγωνιστών. Και όταν σε αυτή πρωτοστατεί ο στρατός, είναι αυτονόητο ότι τα πράγματα δυσκολεύουν.
Τα απλά μαθηματικά του αυταρχισμού
Τα πραξικοπήματα δεν είναι τόσο συχνά όσο νομίζουμε επειδή παίρνουν δημοσιότητα. Στην πραγματικότητα, έχουν γίνει μόλις 470 από το 1950 και από αυτά πέτυχαν τα 245. Σχεδόν όλα έχουν γίνει στην Αφρική και στη Λατινική Αμερική, και κάτι ψιλά στην Ασία. Η Ελλάδα έχει την τιμή να εκπροσωπεί τον δυτικό κόσμο στο εκλεκτό αυτό πάνθεον. Τόσο η Λατινική Αμερική όσο και η Αφρική είναι δύο περιοχές που βγήκαν σχετικά πρόσφατα -για τα ιστορικά δεδομένα- από αιώνες αποικιοκρατίας, οι συνέπειες της οποίας είναι ακόμα πολύ αισθητές. Εξαρχής υπέφεραν από φτώχεια και τεράστιες ανισότητες, που παραμένουν ο κανόνας. Επιπλέον, αποτέλεσαν πεδίο αντιπαράθεσης των δύο ψυχροπολεμικών υπερδυνάμεων που διεκδικούσαν επιρροή πάνω τους, κεφαλαιοποιώντας στην πολιτική αστάθεια, αλλά και δημιουργώντας τοπικές αντιπαραθέσεις για το είδος του οικονομικού και πολιτικού συστήματος διακυβέρνησης που θα ήταν το καλύτερο. Δεν είναι καθόλου παράξενο που σε αυτό το περιβάλλον άνθησαν τα πραξικοπήματα.
Σήμερα ο πιο ασφαλής παράγοντας για να προβλέψει κανείς εάν σε μια χώρα είναι πιθανό να γίνει πραξικόπημα είναι το παρελθόν της. Εάν έγινε μια φορά, είτε πέτυχε είτε όχι, γιατί να μην ξαναπροσπαθήσουμε; Επανάληψη μήτηρ μαθήσεως. Σύμφωνα με αρκετές έρευνες, εάν σε μια χώρα έχει γίνει απόπειρα πραξικοπήματος τα τελευταία τρία χρόνια, οι πιθανότητες να ξανασυμβεί τον τρέχοντα χρόνο είναι 25%-40%. Τεράστιο ποσοστό. Φαίνεται, πάντως, ότι ο Μπόλα Τινούμπου δεν είχε πολύ άδικο όταν μίλησε για «επιδημία», αν όχι αυταρχισμού, πάντως πραξικοπημάτων. Δείχνει να είναι πράγματι κολλητικό: Η Μπουργκίνα Φάσο, ο Νίγηρας και το Μάλι φαίνεται ότι πήραν ιδέες ο ένας από τον άλλο, καθώς έχουν και κοινά προβλήματα, κυρίως την ισλαμική εξτρεμιστική τρομοκρατία. «Ένα πραξικόπημα φαντάζει ως ιδανική λύση σε περιβάλλοντα στα οποία οι κυβερνήσεις δεν παρέχουν στον στρατό τα μέσα και τα εργαλεία που χρειάζεται για να διαχειριστεί τις καταστάσεις», σύμφωνα με αναλυτές. Από την άλλη, όπως έχει πει και ο «Μεγάλος Τιμονιέρης», ο σύντροφος Μάο, τον οποίον μνημονεύουμε συχνά στο συγκεκριμένο θέμα, «μεγάλη αναταραχή, υπέροχη κατάσταση».
Στον Νίγηρα τα πράγματα δεν πήγαιναν και τόσο άσχημα. Η κυβέρνηση του δημοκρατικά εκλεγμένου Προέδρου Μοχάμεντ Μπαζούμ είχε πολύ θετικές επιδόσεις τόσο στην οικονομία όσο και στο θέμα της εσωτερικής ασφάλειας. Ο στρατηγός Αμπντουραχαμάνε Τιχιάνι, όμως, πίστευε ότι τα θέματα εθνικής ασφάλειας δεν επιλύονταν επαρκώς και πήρε την εξουσία με πραξικόπημα τον περασμένο Ιούλιο. Ίσως θεωρείται αυτονόητο ότι ο στρατός τα καταφέρνει καλύτερα σε αυτά τα ζητήματα, αλλά δεν είναι. Στο Μάλι η στρατιωτική Χούντα αναγκάστηκε να φέρει στη χώρα την Ομάδα Βάγκνερ (τη γνωστή, του Πριγκόζιν) για να αποκαταστήσει την ηρεμία, μόνο που τελικά τα πράγματα έγιναν χειρότερα και οι θάνατοι πολιτών αυξήθηκαν κατακόρυφα ακριβώς λόγω της παρουσίας των μισθοφόρων.
Υπάρχουν «χρήσιμα» πραξικοπήματα; Εξαρτάται από ποια πλευρά το βλέπει κανείς. Στην Γκαμπόν το πραξικόπημα, όσο κι αν αυτό ακούγεται περίεργο, έφερε εκδημοκρατισμό στη χώρα, όπως είχε κάνει και εκείνο στη Ζιμπάμπουε το 2017. Βέβαια, όταν αυτός που διώχνεις από την εξουσία είναι ο Ρόμπερτ Μουγκάμπε, οτιδήποτε στη θέση του είναι πιο δημοκρατικό, ακόμη και μια Χούντα. Παρ’ όλα αυτά, μια Χούντα παραμένει Χούντα ό,τι κι αν κάνει. Ακόμη και εκλογές. Γι’ αυτό και κανείς δεν εμπιστεύεται πραγματικά τα αποτελέσματα αυτών των εκλογών, οι οποίες παραμένουν απλώς κατ’ επίφαση. Είναι απαραίτητες όμως, διότι μπορεί κανείς να μην πιστεύει ότι είναι κανονικές, αλλά δίνουν άλλοθι στη Δύση και ιδιαίτερα στις ΗΠΑ να κάνουν τα στραβά μάτια και να συναλλάσσονται με όλες αυτές τις χώρες σαν να μην συμβαίνει τίποτα. «Εσύ προσποιήσου ότι κάνεις εκλογές κι εμείς θα προσποιηθούμε ότι είσαι δημοκρατικό κράτος» είναι περίπου το μήνυμα. Και δουλεύει. Αρκεί αυτός που θα προσποιηθεί ότι κέρδισε τις προσποιητές εκλογές να φοράει κοστούμι και όχι στρατιωτική στολή. Και μετά ως διά μαγείας κάθε είδους κυρώσεις αίρονται και η ανθρωπιστική και άλλη βοήθεια αρχίζει και πάλι να πηγαίνει στην επίμαχη χώρα. Πού καταλήγει η βοήθεια, είναι μια άλλη κουβέντα. Γι’ αυτό και ο στρατός κάνει συχνά ένα βήμα πίσω και επιτρέπει να υπάρξει πολιτική κυβέρνηση, την οποία φυσικά ελέγχει ο ίδιος. Όλα καταλήγουν στο ίδιο θέμα: πώς θα έρθουν τα χρήματα και ποιος θα τα πάρει. Στην πραγματικότητα, ελάχιστοι νοιάζονται για τη Δημοκρατία, και γιατί να νοιαστούν, εξάλλου, όταν είτε πεινάς είτε μπορείς να γίνεις πάρα πολύ πλούσιος σε ελάχιστο χρόνο, η Δημοκρατία είναι απλώς ένας μακρινός θόρυβος.
Η κινεζική διείσδυση
Στην Υποσαχάρια Αφρική, ΗΠΑ και Ρωσία συνεχίζουν να αντιμάχονται για τον έλεγχο των χωρών, με τη Βάγκνερ να αλωνίζει ανενόχλητη, ενώ η Κίνα πραγματοποιεί μια διαφορετικού είδους διείσδυση, χωρίς στρατεύματα, αλλά με χρήματα
Η Δημοκρατία γενικώς φαίνεται να μεταβάλλεται σε μακρινό θόρυβο στον πλανήτη όσο το ψυχροπολεμικό έργο επαναλαμβάνεται, με έναν επιπρόσθετο παίκτη, την Κίνα. Στην Υποσαχάρια Αφρική, ΗΠΑ και Ρωσία συνεχίζουν να αντιμάχονται για τον έλεγχο των χωρών, με τη Βάγκνερ να αλωνίζει ανενόχλητη, ενώ η Κίνα πραγματοποιεί μια διαφορετικού είδους διείσδυση, χωρίς στρατεύματα, αλλά με χρήματα. Οι άμαχοι πληθυσμοί βρίσκονται παγιδευμένοι σε μια κατάσταση γενικευμένης ανομίας, την οποία είναι ανίκανοι να αντιμετωπίσουν: Όποιος θέλει, η Βάγκνερ, οι ισλαμιστές, διάφοροι αντάρτες κ.λπ. μπαίνει στα χωριά τους και τους κατασφάζει. Άρα δεν είναι και πολύ παράξενο ότι βλέπουν τους εθνικούς στρατούς των χωρών τους ως σανίδα σωτηρίας. Ας κυβερνήσουν κι ας μην υπάρχει Δημοκρατία, ποιος νοιάζεται; Τι να την κάνεις τη Δημοκρατία νεκρός;
Πέρα απ’ αυτό, η Δημοκρατία είναι ακριβό σπορ, ιδιαίτερα για χώρες που εξαρτώνται σχεδόν αποκλειστικά από την ξένη βοήθεια. Δεν πρέπει να συντηρήσεις μόνο την κυβέρνηση και τον εθνικό στρατό, αλλά πρέπει να φτιάξεις και υποδομές και θεσμούς, και τελικά να δημιουργήσεις και μια βιώσιμη και αυτόνομη οικονομία. Ποιος θέλει να γεμίσει ο κόσμος από τέτοιες χώρες που δεν θα εξαρτώνται από κανέναν; Όχι, πάντως, εκείνοι που τις προτιμούν εξαρτημένες ούτε και εκείνοι που θέλουν τη διεθνή βοήθεια προκειμένου να την καταχρώνται. Και, βέβαια, είναι πολύ πιο εύκολο να κυβερνάς με αυταρχικό τρόπο χώρες των οποίων οι λαοί είναι ήδη διχασμένοι, είτε για θρησκευτικούς είτε για φυλετικούς λόγους, όπως συμβαίνει κατά κόρον στα κράτη της Αφρικής.
Οι πραξικοπηματίες της Δυτικής Αφρικής, πάντως, επιδεικνύουν μια αξιοθαύμαστη αλληλεγγύη προς αλλήλους. Το Κοινοβούλιο της Μπουργκίνα Φάσο ενέκρινε ομόφωνα στις 19 Σεπτεμβρίου την πρόταση του πραξικοπηματία λοχαγού Ιμπραήμ Τραορέ να στείλει στρατεύματα στον γειτονικό Νίγηρα. Σκοπός; Να βοηθήσουν τους εκεί πραξικοπηματίες που αντιμετωπίζουν το ενδεχόμενο ξένης στρατιωτικής επέμβασης για να αποκατασταθεί ο έκπτωτος εκλεγμένος ηγέτης Μοχάμετ Μπαζούμ. Ποιος θέλει να αποκαταστήσει τη Δημοκρατία στον Νίγηρα; Κυρίως η Οικονομική Κοινότητα των Κρατών της Δυτικής Αφρικής (ECOWAS), με τη βοήθεια άλλων κρατών που έχουν συμφέροντα στην περιοχή, δηλαδή της Γαλλίας. Η Μπουρκγίνα Φάσο, όμως, και για την ακρίβεια οι στρατιωτικοί που την κυβερνούν θεωρούν ότι η Δημοκρατία είναι απειλή για τα εθνικά συμφέροντα της γειτονικής τους χώρας και κατ’ επέκταση και της δικής τους, και είναι αποφασισμένοι να αποτρέψουν την παλινόρθωσή της.
Τον Αύγουστο οι χώρες της ECOWAS ανακοίνωσαν ότι είναι έτοιμες να επέμβουν στον Νίγηρα. Αμέσως τόσο η Μπουργκίνα Φάσο όσο και το Μάλι συμφώνησαν σε κοινή δράση με τη Χούντα του Νίγηρα ώστε να αντιμετωπιστεί η πιθανή εισβολή. Οι τρεις χώρες υπέγραψαν πριν λίγες ημέρες ένα κοινό αμυντικό σύμφωνο, δημιουργώντας τη Συμμαχία της Σαχέλ, στο πλαίσιο της οποίας θα βοηθούν η μία την άλλη όχι μόνο εναντίον εξωτερικών, αλλά και εσωτερικών «εχθρών». Όλα αυτά έχουν στρέψει τις συγκεκριμένες χώρες και εναντίον της Γαλλίας, με απελάσεις Γάλλων διπλωματών και πολιτών. Η Γαλλία απαντά ενημερώνοντας τους φοιτητές από τις συγκεκριμένες χώρες ότι δεν θα είναι πλέον ευπρόσδεκτοι στο έδαφός της. Η κατάσταση είναι τεταμένη και οι Γάλλοι πολίτες που ζουν στις συγκεκριμένες πρώην αποικίες διαμαρτύρονται όχι για τις Χούντες που τους κυβερνούν, αλλά για τη στάση της Γαλλίας.
Δεν θα ήμασταν πολύ εκτός πλαισίου εάν κάναμε λόγο για «κανονικοποίηση» των στρατιωτικών καθεστώτων. Με την υποστήριξη των λαών τους αλλά και κάποιων εξωτερικών δυνάμεων, με τις μεταξύ τους συμμαχίες και την επίφαση δημοκρατικών ελευθεριών που παρέχουν, με τη γενικότερη απαξίωση της Δημοκρατίας ως «αποτυχημένου πολιτεύματος», δείχνουν να είναι μια απόλυτα λογική εξέλιξη για τις χώρες αυτές. Ας κάνουμε μια προβολή τώρα. Στη Δύση είναι δύσκολο (ακόμη και) ένας λοχαγός να πάρει διά περιπάτου την εξουσία. Όταν, όμως, καλλιεργείται το υπόβαθρο και διαμορφώνονται πρόσφορες συνθήκες, τίποτα δεν είναι απίθανο. Όταν απαξιώνεις τη Δημοκρατία, με κάτι πρέπει να την αντικαταστήσεις. Είτε είναι ένας τυχάρπαστος λοχαγός είτε ένας δημοκρατικά εκλεγμένος δικτάτορας.
