Οι περίπου 120.000 κάτοικοι του Ναγκόρνο Καραμπάχ ζουν εντελώς αποκομμένοι από τον έξω κόσμο, λιποθυμώντας στις ουρές για ένα κομμάτι ψωμί ή λίγο φαγητό. Σε ουρές στις οποίες περπατούν επί ώρες για να φτάσουν, αφού στην περιοχή δεν υπάρχουν από τον περασμένο Μάρτιο ούτε καύσιμα αλλά ούτε και φάρμακα ή άλλα είδη πρώτης ανάγκης.
Τους τελευταίους μήνες, οι Αρχές του Ναγκόρνο Καραμπάχ λένε ότι ένας στους τρεις θανάτους οφείλεται στον υποσιτισμό, ενώ άνθρωποι πεθαίνουν από απλές ασθένειες επειδή δεν μπορούν να φτάσουν στα νοσοκομεία. Ηλεκτροδότηση υπάρχει -ίσως- μερικές ώρες την ημέρα. Και ακόμη είναι καλοκαίρι· τον χειμώνα τα πράγματα θα χειροτερέψουν πολύ. Οι μόνοι διεθνείς οργανισμοί που έχουν πρόσβαση στον θύλακα είναι η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού και ο οργανισμός εκκαθάρισης ναρκοπεδίων Halo Trust. Ακόμη και γι' αυτούς, όμως, η κατάσταση δεν είναι απλή: Οι εθελοντές τού Halo υποφέρουν από την έλλειψη τροφίμων, ενώ ο Ερυθρός Σταυρός προσπαθεί να απομακρύνει από την περιοχή ανθρώπους που έχουν ανάγκη άμεσης νοσηλείας στην Αρμενία, χωρίς να τα καταφέρνει πάντα. Τι συμβαίνει, όμως, στο Ναγκόρνο Καραμπάχ; Και κυρίως, ας ξεκινήσουμε από τα βασικά: Πού είναι και τι είναι το Ναγκόρνο Καραμπάχ;
Τα παράπλευρα θύματα ενός πολέμου
Πριν από τρία χρόνια η Αρμενία έχασε τον σύντομο αλλά πολύ καταστροφικό πόλεμο με το Αζερμπαϊτζάν. Οι δύο χώρες βρίσκονται στην περιοχή του νοτίου Καυκάσου και, παρότι γειτονικές, διαφέρουν αρκετά: Η Αρμενία είναι πολύ πιο δημοκρατική, αλλά το Αζερμπαϊτζάν είναι μεγαλύτερο και πλουσιότερο. Και το Ναγκόρνο Καραμπάχ είναι περίπου ανάμεσά τους. Και είναι μια περιοχή που θα μπορούσε απλώς να ανήκει στην Αρμενία, καθώς οι κάτοικοί της είναι στη συντριπτική τους πλειονότητα Αρμένιοι. Στις αρχές της δεκαετίας του 1920, όμως, η νεοσύστατη Σοβιετική Ένωση αναγνώρισε την περιοχή ως αυτόνομη.
Αυτό λίγη σημασία είχε όσο υπήρχε ΕΣΣΔ. Όταν άρχισε η κατάρρευση, όμως, η Δημοκρατία της Αρμενίας ζήτησε να προσεταιριστεί το Ναγκόρνο Καραμπάχ, το οποίο επιθυμούσε το ίδιο ακριβώς. Το Αζερμπαϊτζάν εξοργίστηκε και προχώρησε σε εκτεταμένες διώξεις των Αρμενίων επί των εδαφών του. Οι Αρμένιοι απάντησαν κάνοντας ακριβώς το ίδιο με τους Αζέρους που βρίσκονταν στη χώρα τους. Τα επεισόδια πήραν έκταση εθνικών εκκαθαρίσεων και ήταν ζήτημα χρόνου έως ότου κλιμακωθούν σε πόλεμο ανάμεσα στις δύο χώρες. Πράγματι, το 1988 ξέσπασε ο πρώτος πόλεμος του Καραμπάχ, στον οποίον ενεπλάκησαν άπαντες οι ενδιαφερόμενοι, Αζέροι, Αρμένιοι της Αρμενίας και Αρμένιοι του Καραμπάχ. Έξι χρόνια και 35.000 νεκρούς αργότερα, η Ρωσία μπήκε στη μέση και επέβαλε εκεχειρία, σύμφωνα με την οποία η Αρμενία θα διατηρούσε τον έλεγχο της περιοχής. Το ίδιο το Καραμπάχ είχε στο μεταξύ ανακηρύξει την ανεξαρτησία του, αλλά κανείς δεν του έδινε σημασία· ούτε οι ίδιοι οι Αρμένιοι δεν το έχουν αναγνωρίσει επίσημα ως ανεξάρτητο κράτος.
Μετά την εκεχειρία συνέβησαν διάφορα. Για παράδειγμα, η διεθνής κοινότητα ήταν κάπως μπερδεμένη, διότι, ανεξάρτητα από την εθνική σύσταση της περιοχής, το Ναγκόρνο Καραμπάχ ήταν εμφανώς εδαφικά πιο «μέσα» στο Αζερμπαϊζάν παρά στην Αρμενία. Οι Αρμένιοι -που επέμεναν στην αυτοδιάθεση, αλλά όχι στην ανεξαρτησία της περιοχής- αποφάσισαν να λύσουν αυτό το μικρό θέμα με διαρκείς επιδρομές στο Αζερμπαϊτζάν και καταλήψεις όλο και περισσότερων εδαφών του. Συνεπεία αυτού, περίπου ένα εκατομμύριο Αζέροι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και έγιναν πρόσφυγες στην ίδια τους τη χώρα. Και, όπως ήταν φυσικό, ανάλογος αριθμός Αρμενίων αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Αζερμπαϊτζάν μετά από πογκρόμ θυμωμένων Αζέρων εναντίον τους. Ο καιρός περνούσε και κανείς δεν έκανε απολύτως τίποτε για να επιλύσει την κρίση, η οποία για μια ακόμη φορά κλιμακωνόταν. Μέχρι που, το 2020, ο αυταρχικός ηγέτης του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίγιεφ αισθάνθηκε αρκετά ισχυρός και κήρυξε τον πόλεμο στην Αρμενία. Η χώρα ήταν πλέον πάμπλουτη λόγω των πετρελαίων της και είχε έναν πανίσχυρο σύμμαχο, την Τουρκία, η οποία προμήθευε τον Αλίγιεφ με τελευταίας τεχνολογίας οπλισμό.
Ο δεύτερος πόλεμος του Καραμπάχ κράτησε μόλις 44 μέρες και σε αυτόν οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν, ενισχυμένες με τουρκικά drones, ισραηλινό οπλισμό και Σύρους μισθοφόρους, συνέτριψαν τις δυνάμεις της Αρμενίας. Την εκεχειρία διαπραγματεύτηκε και πάλι η Ρωσία και η αρμένικη κυβέρνηση του Νικόλ Πασινιάν αναγκάστηκε να δεχτεί πολύ ταπεινωτικούς όρους, ανάμεσα στους οποίους και εδαφικές παραχωρήσεις που κατ' ουσίαν έκλεισαν το Ναγκόρνο Καραμπάχ μέσα στο Αζερμπαϊτζάν. Έστω κι έτσι, η περιοχή φάνηκε να ηρεμεί, έως ότου η Ρωσία ενεπλάκη στον πόλεμο με την Ουκρανία και αναγκαστικά απέσυρε το άμεσο ενδιαφέρον της. Το Αζερμπαϊτζάν άρχισε, με τη σειρά του, να παραβιάζει τα σύνορα της Αρμενίας και τελικά, τον Δεκέμβριο του 2022, οι αζέρικες ένοπλες δυνάμεις μπλόκαραν τον διάδρομο του Λατσίν, τον μόνο δρόμο που ενώνει το Ναγκόρνο Καραμπάχ με την Αρμενία. Η επίσημη δικαιολογία ήταν ότι το Αζερμπαϊτζάν προστατεύει την περιοχή από τις επιχειρήσεις εξόρυξης που πραγματοποιεί η Αρμενία. Στην πραγματικότητα, αυτό που κάνει είναι να «πνίγει» τον θύλακα και να οδηγεί τους κατοίκους του στην έξοδο προς την Αρμενία, με στόχο φυσικά να τελειώνει το θέμα του Ναγκόρνο Καραμπάχ κι αυτό να απορροφηθεί οριστικά από το Αζερμπαϊτζάν.
Πολιορκημένοι μέχρι θανάτου
Οι 120.000 κάτοικοι του θύλακα είναι ήδη σε απόγνωση. Στις 16 Αυγούστου το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ συνεδρίασε εκτάκτως για την κατάσταση στο Ναγκόρνο Καραμπάχ, μετά από αίτημα του πρέσβη της Αρμενίας. Η κατάσταση στην περιοχή χαρακτηρίστηκε στα όρια «γενικευμένης ανθρωπιστικής κρίσης», ενώ πρώην εισαγγελέας του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου είπε ότι αυτό που συμβαίνει στην περιοχή ίσως να συνιστά «γενοκτονία».
Γενοκτονία ή μη, γεγονός είναι ότι αυτό που συμβαίνει στο Ναγκόρνο Καραμπάχ είναι αδιανόητο για τα διεθνή δεδομένα. Ή όχι και τόσο αδιανόητο, ανάλογα από ποια πλευρά το βλέπει κανείς. Η διεθνής κοινότητα, και κυρίως οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ, στηρίζουν σθεναρά την Ουκρανία στη διαμάχη της με τη Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν και αυτό γίνεται για να στηρίξουν μια δημοκρατία απέναντι σε ένα αυταρχικό καθεστώς. Στην -πολύ μικρότερης έκτασης αλλά όχι λιγότερο άγρια- περίπτωση του Ναγκόρνο Καραμπάχ, όμως, δεν κάνουν και πολλά πράγματα για να το προστατεύσουν από το καθεστώς του Αλίγιεφ, που μόνο δημοκρατικό δεν είναι. Η Αρμενία, στον αντίποδα, επανεξέλεξε πανηγυρικά τον Πασινιάν, έναν πρώην δημοσιογράφο, ο οποίος ηγήθηκε της εξέγερσης του 2018 εναντίον της αυταρχικής διακυβέρνησης του Σερζ Σαρκισιάν. Ο Πασινιάν, ο οποίος είχε φυλακιστεί στο παρελθόν για την αντικαθεστωτική του δράση, είναι δεδομένο ότι οδηγεί τη χώρα σε ένα δημοκρατικό μονοπάτι, που για τους Αρμένιους φαίνεται να μην έχει πλέον επιστροφή. Η χώρα τους, όμως, είναι στριμωγμένη «στα σχοινιά» από το Αζερμπαϊτζάν και αναζητά απεγνωσμένα διεθνή στήριξη, στήριξη που δεν παίρνει από πουθενά, πλην του πλέον απίθανου συμμάχου στην περιοχή, του Ιράν. Ήδη υπάρχουν σχέδια για τη δημιουργία ενός αυτοκινητόδρομου ο οποίος θα συνδέει την Αρμενία με το Ιράν και την Ινδία, παρακάμπτοντας το Αζερμπαϊτζάν.
Μικροί παίκτες σε μεγάλα παιχνίδια
Σε μια πολύ ασταθή -και πολύ πλούσια- περιοχή του κόσμου, η Αρμενία προσπαθεί να επιβιώσει ως δημοκρατική χώρα σε ένα ευρύτερο περιβάλλον πολιτικού αυταρχισμού, ενώ διαπλέκονται γύρω της οι σχέσεις των ΗΠΑ με το Ιράν, της Τουρκίας με τη Ρωσία, αλλά και όλων αυτών με το Ισραήλ.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι πολύ χαρούμενες με τη σχέση ανάμεσα στην Αρμενία και το Ιράν, αλλά δεν κάνουν και τίποτε για να βοηθήσουν τη μικρή χώρα του Καυκάσου. Όπως και η Ρωσία, είναι πολύ απασχολημένες με σημαντικότερες εστίες ανάφλεξης ανά την υφήλιο, ενεργές ή πιθανές. Η Αρμενία δείχνει εντελώς ασήμαντη μπροστά στην κατάσταση στη Θάλασσα της Κίνας, για παράδειγμα, η οποία πονοκεφαλιάζει εσχάτως τις ΗΠΑ.
Πάνω από τη μικρή κι «ασήμαντη» χώρα, όμως, παίζονται πολύ σημαντικά παιχνίδια. Σε μια πολύ ασταθή -και πολύ πλούσια- περιοχή του κόσμου, η Αρμενία προσπαθεί να επιβιώσει ως δημοκρατική χώρα σε ένα ευρύτερο περιβάλλον πολιτικού αυταρχισμού, ενώ διαπλέκονται γύρω της οι σχέσεις των ΗΠΑ με το Ιράν, της Τουρκίας με τη Ρωσία, αλλά και όλων αυτών με το Ισραήλ. Ένα σημαντικό ερώτημα είναι εάν η Αρμενία θα κατορθώσει να επιβιώσει και αυτή δεν είναι υπερβολική ανησυχία. Όσο η επιρροή των ΗΠΑ στην παγκόσμια σκηνή συρρικνώνεται, άλλες υπερδυνάμεις, όπως η Ρωσία και η Κίνα, αλλά και άλλοι σχηματισμοί, όπως οι πέντε BRICS, ή ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης, αναζητούν ρόλο σε αυτό που βλέπουν ως «διάδοχη κατάσταση». Μέσα σε αυτή τη διαπάλη των γιγάντων, η Αρμενία είναι σε πολύ ιδιαίτερη θέση: Πολύ μακριά από τις ΗΠΑ, με μια Ρωσία πολύ απασχολημένη αλλού, χωρίς σπουδαία διεθνή ερείσματα και με την Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν στα σύνορά της. Και σε αυτό το περιβάλλον βλέπει μια περιοχή της να κατατρέφεται και έναν ολόκληρο πληθυσμό να αργοπεθαίνει. Πού μπορεί να προσβλέπει; Στα Ηνωμένα Έθνη, τα οποία αναγνωρίζουν με σχετική ευκολία τα γεωπολιτικά προβλήματα αλλά δυσκολεύονται πολύ να δράσουν γι' αυτά;
Κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ για το Ναγκόρνο Καραμπάχ, οι ΗΠΑ ζήτησαν από το Αζερμπαϊτζάν να ανοίξει τον διάδρομο του Λατσίν. Λίγο νωρίτερα, το Διεθνές Δικαστήριο είχε απευθύνει στη χώρα μια «νομικά δεσμευτική εντολή να επιτρέψει την ανεμπόδιστη κυκλοφορία προσώπων, οχημάτων και φορτίου στον δρόμο και προς τις δύο κατευθύνσεις». Το Αζερμπαϊτζάν τους άκουσε πολύ προσεκτικά και συνέχισε να κάνει ακριβώς ό,τι έκανε και πριν. Λίγο αργότερα, διαδηλωτές στην πρωτεύουσα της Αρμενίας, Γερεβάν, έκλεισαν την είσοδο του γραφείου του ΟΗΕ με σακιά γεμάτα με άλευρα. Ήταν ο τρόπος τους να πουν «κάντε κάτι, μην μένετε στα λόγια, ο κόσμος στο Ναγκόρνο Καραμπάχ πεθαίνει από την πείνα». Μια πραγματικότητα την οποία το καθεστώς του Αλίγιεφ αρνείται πεισματικά, επιμένοντας ότι πρέπει να έχει τον πλήρη έλεγχο της περιοχής και άρα θα ανοίγει και θα κλείνει όποιον δρόμο θέλει και όποτε θέλει.
Οι Αρμένιοι του Ναγκόρνο Καραμπάχ παραμένουν φυλακισμένοι και πεινασμένοι, περιμένοντας αυτό που πιθανώς θα είναι το τέλος της κοινότητάς τους. Με όσα έχουν γίνει ανάμεσα στις δύο χώρες, εάν περιέλθουν στον πλήρη έλεγχο του Αζερμπαϊτζάν, είναι βέβαιο ότι οι περισσότεροι θα αναγκαστούν να φύγουν και όσοι μείνουν δεν θα έχουν καλή αντιμετώπιση. Στην αρμενική πλευρά των συνόρων, ένα κονβόι φορτηγών, φορτωμένων με 400 τόνους ανθρωπιστική βοήθεια βρίσκεται ακινητοποιημένο και περιμένει. Τα φορτηγά κουβαλάνε τρόφιμα, παιδικές τροφές, φάρμακα, καύσιμα και άλλα είδη πρώτης ανάγκης. Εάν σταθεί κανείς απέναντι, πίσω από τα αζέρικα στρατεύματα, μπορεί να τα δει. Αλλά δεν μπορεί να απλώσει το χέρι και να πάρει αυτό που θα κάνει για χιλιάδες ανθρώπους τη διαφορά μεταξύ ζωής και θανάτου.
