Στην τελευταία σκηνή της ταινίας «Παράλληλες μητέρες« του Πέδρο Αλμοδόβαρ, τρεις γενιές Ισπανών στέκονται ενωμένες πάνω από έναν ομαδικό τάφο. Άντρες, γυναίκες, παιδιά, νέοι και ηλικιωμένοι, οι Ισπανοί τού χθες και του σήμερα, σημαδεμένοι όλοι από τη δικτατορία του Φράνκο, δείχνουν να βρίσκουν τη γαλήνη τους πάνω από ένα λάκκο γεμάτο με διάσπαρτα ανθρώπινα οστά.
Δεν χρειάζεται να είσαι Ισπανός για να καταλάβεις τη σημειολογία της σκηνής, σε όλο το φιλμ εξάλλου ο Αλμοδόβαρ προβάλλει την αγωνία για τους νεκρούς των τάφων, εκτελεσμένους από τη δικτατορία, και τη διάσταση που έχουν δημιουργήσει στη σύγχρονη Ισπανία: Η μισή θέλει να τους ξεχάσει για πάντα. Η άλλη μισή να τους θάψει όπως τους αξίζει. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο πλευρές, που συγκρούονται και σήμερα, μετά το αποτέλεσμα των τελευταίων εκλογών, υπάρχει η απέραντη περιοχή της ιστορικής αλήθειας, της αποκατάστασης, της απόδοσης ευθυνών, της πραγματικής έννοιας της δημοκρατίας εντέλει. Ο Αλμοδόβαρ είχε συνοψίσει την κατάσταση, μιλώντας στην πρεμιέρα της ταινίας του: «Στα ισπανικά σπίτια κανείς δεν μιλούσε για τον εμφύλιο. Ήταν σαν ο Φράνκο να μην υπήρξε ποτέ. Προχωρούσαμε σαν να μην είχε συμβεί τίποτε απ' όλα αυτά. Νομίζαμε ότι ήταν ο μόνος τρόπος για να αγκαλιάσουμε τη δημοκρατία». Κι έτσι, αυτό που ο ίδιος ο σκηνοθέτης αποκάλεσε «συλλογικό διαγενεακό τραύμα» μπήκε στη ντουλάπα, σαν σκελετός κρυμμένος μεν, αλλά πάντα παρών.
Τα θύματα της δικτατορίας του Φράνκο που αγνοούνται ώς σήμερα είναι περίπου 100.000. Μόλις 19.000 σκελετοί έχουν βρεθεί σε ομαδικούς τάφους, παρά το γεγονός ότι η δικτατορία τελείωσε πριν από 40 χρόνια. Κυβερνητικές πηγές υπολογίζουν ότι μόλις 20.000 ακόμη σκελετοί θα είναι σε κατάσταση που να μπορούν να αναγνωριστούν. Επί δεκαετίες η ανασκαφή των περίπου 2.000 μαζικών τάφων που έχουν εντοπιστεί είναι πάγιο αίτημα συγγενών των αγνοουμένων αλλά και όλων των προοδευτικών Ισπανών. Η συντηρητική μερίδα της χώρας, από την πλευρά της, δεν θέλει να «ταράξει» τους νεκρούς, αλλά κυρίως δεν θέλει να ταράξει τους ζωντανούς ανασύροντας μνήμες και ευθύνες. Στην ταινία του Αλμοδόβαρ, η Τζάνις, την οποία ερμηνεύει η Πενέλοπε Κρουζ, λέει ότι «μέχρι να βρούμε τους νεκρούς ο πόλεμος δεν έχει τελειώσει». Η νεαρή Άνα, όμως, της επισημαίνει ότι πρέπει να κοιτάει μόνο μπροστά. «Είναι ένα κλισέ της Δεξιάς», λέει ο Αλμοδόβαρ. «Είναι μια γενιά που μεγαλώνει σε ένα συντηρητικό περιβάλλον. Το συντηρητικό περιβάλλον το βολεύει η αμνησία».
Η δέσμευση του Λαϊκού Κόμματος
Το συντηρητικό Λαϊκό Κόμμα, το οποίο έχει τις ρίζες του στον Φρανκισμό, έχει δεσμευθεί ότι εάν τελικά σχηματίσει κυβέρνηση, θα αποσύρει τον πολύ θαρραλέο νόμο για τη Δημοκρατική Μνήμη που κατάφεραν να περάσουν οι Σοσιαλιστές του Πέδρο Σάντσεζ μόλις το περασμένο φθινόπωρο. Ο νόμος, ανάμεσα στα άλλα που προβλέπει, βασικά στοχεύει στην επιτάχυνση της διαδικασίας των ανασκαφών και της αναζήτησης και αναγνώρισης των νεκρών. Εάν το Λαϊκό Κόμμα καταφέρει να σχηματίσει κυβέρνηση μαζί με τους ακροδεξιούς τού Vox, οι οποίοι φυσικά αντιτίθενται στην αναγνώριση των εγκλημάτων του Φράνκο, οι προσπάθειες είναι πολύ πιθανό να σταματήσουν. Οι συγγενείς των νεκρών, που περιμένουν τόσα χρόνια και πρόσφατα αναθάρρησαν, βυθίζονται και πάλι στην αγωνία και τη θλίψη. Όλα αυτά δείχνουν ξεκάθαρα πώς η κινηματογραφική ηρωίδα του Αλμοδόβαρ είχε δίκιο: Ο εμφύλιος πόλεμος που σπάραξε την Ισπανία από το 1936 ώς το 1939, αλλά και η δικτατορία του Φράνκο που διήρκεσε ώς τον θάνατό του, το 1975, στην πραγματικότητα δεν έχουν τελειώσει ποτέ.
Ο συνήθης μύθος για το οικονομικό θαύμα του Φράνκο
Υπάρχουν αρκετοί Ισπανοί που πιστεύουν ότι ο Φράνκο ήταν εκείνος που δημιούργησε το ισπανικό οικονομικό μεταπολεμικό θαύμα, εγγυήθηκε την ανάπτυξη και λειτούργησε ως αντι-κομμουνιστικό ανάχωμα για την Ευρώπη. Για πολλούς άλλους, η δικτατορία του ήταν μια στυγνή εθνικιστική χούντα, που στιγματίστηκε από χιλιάδες εκτελέσεις, φυλακίσεις και απαγωγές παιδιών. Οι μαζικοί τάφοι, διάσπαρτοι σε όλη την Ισπανία, παρέμεναν επί δεκαετίες ανέγγιχτοι, καθώς η χώρα δεν μπορούσε να καταδικάσει το ίδιο της το παρελθόν ευθέως. Ο νόμος του Σάντσεζ έκανε κάτι που θα έπρεπε να έχει γίνει από χρόνια: Καταδίκασε τη δικτατορία ως ένα «παράνομο καθεστώς». Και άνοιξε τον δρόμο για την απόδοση ευθυνών και τη δικαίωση των νεκρών που πετάχτηκαν σαν σκουπίδια σε τεράστιους λάκκους. Οι συντηρητικοί θεωρούν την ανακίνηση του θέματος ως «αναβίωση των παθών που οδήγησαν στον εμφύλιο». Η Αριστερά θεωρούσε τη σιωπή εξοργιστική. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, φυσικά, οι Ισπανοί δεν μπορούσαν καν να μιλήσουν για τις δολοφονίες. Μετά το τέλος της, το 1977, πέρασε ένας νόμος γενικής αμνηστίας, στην προσπάθεια της χώρας να τραβήξει μια γραμμή και να προχωρήσει μπροστά απαλλαγμένη από τα βάρη του παρελθόντος. Πώς να προχωρήσεις μπροστά όμως, πατώντας πάνω σε 100.000 νεκρούς;
Η «κουλτούρα της σιωπής» και οι προηγούμενες προσπάθειες
«Ζήσαμε σε μια κουλτούρα της σιωπής», λένε οι συγγενείς των θυμάτων, που δεν ξέχασαν ποτέ γονείς, θείους, αδελφούς και παππούδες. Η πρώτη προσπάθεια να αναζητηθούν οι νεκροί ξεκίνησε το 2007, όταν ο κεντροαριστερός πρωθυπουργός Χοσέ Λουίς Θαπατέρο πέρασε τον πρώτο νόμο «ιστορικής μνήμης», που παρείχε βοήθεια και στήριξη από την κυβέρνηση προς τους συγγενείς των θυμάτων. Στο μεταξύ είχαν ήδη δημιουργηθεί στην Ισπανία διάφοροι μη κυβερνητικοί φορείς και οργανώσεις που ήθελαν να αρχίσουν τις εκσκαφές. Ο κρατικός μηχανισμός, όμως, άργησε να κινηθεί αποτελεσματικά και το 2011, όταν το Λαϊκό Κόμμα πήρε την εξουσία, κατήργησε τον νόμο και σταμάτησε τις διαδικασίες. Μια δεκαετία αργότερα, η επιμονή των επαρχιών που ελέγχονται από την Αριστερά, των συγγενών και των οργανώσεων άρχισε να αποδίδει καρπούς. Με τον νόμο που πέρασαν πέρυσι οι Σοσιαλιστές, δημιουργήθηκε κατάλογος των αγνοουμένων και εθνική βάση DNA για την αναγνώρισή τους. Οι εκταφές πολλαπλασιάστηκαν.
Στο Βιζνάρ, ένα μικρό χωριό στα βουνά πάνω από τη Γρανάδα, οι αρχαιολόγοι και άλλοι ειδικοί έσκαβαν επί τρία χρόνια σε ένα φαράγγι όπου βρέθηκαν τα λείψανα 280 ανθρώπων. Ανάμεσά τους είναι πιθανό να βρίσκονται και αυτά του Ισπανού ποιητή Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, ο οποίος εκτελέστηκε από τη δικτατορία. Η κατάσταση των σκελετών δεν είναι πάντα αρκετά καλή και η δουλειά της εκταφής είναι περίπλοκη. Συχνά τα οστά αρκετών κορμών είναι σχεδόν ενωμένα μεταξύ τους, καθώς οι εκτελεσμένοι πετάγονταν στους λάκκους ο ένας πάνω από τον άλλον. Τα περισσότερα από τα κρανία που έχουν βρεθεί έχουν τρύπες από τις σφαίρες που εκτέλεσαν τους ανθρώπους. Η διαδικασία της αναγνώρισης δεν είναι καθόλου εύκολη.
Οι άνθρωποι που έχουν αφιερώσει τη ζωή τους στις εκταφές λένε ότι «παλεύουν για τη χαμένη αξιοπρέπεια των θυμάτων». Αλλά και για να βρουν ειρήνη οι συγγενείς τους. Όλοι συμφωνούν ότι τα θύματα δεν πρέπει να ξεχαστούν. Η αντίθετη άποψη εμφανίζεται με τη μορφή ενός γκράφιτι, στην είσοδο του φαραγγιού στο οποίο βρίσκεται ο τάφος: «¡Viva Franco!», γράφει με μεγάλα γράμματα, «Ζήτω ο Φράνκο». Κάποιος έχει συμπληρώσει από κάτω τη φράση «για τον φασισμό δεν κουβεντιάζουμε, τον φασισμό τον σκοτώνουμε».
Η Ισπανία έχει τους περισσότερους αγνοούμενους στον πλανήτη, μετά τη Σομαλία. Αυτό δικαιώνει τον Λόρκα που έγραφε «στην Ισπανία οι νεκροί είναι πιο ζωντανοί από τους νεκρούς οποιασδήποτε άλλης χώρας στον κόσμο». Στο Βιζνάρ, οστά από 75 ανθρώπους έχουν σταλεί ήδη στα εργαστήρια για αναγνώριση. Τα πρώτα αποτελέσματα αναμένονται το φθινόπωρο. Το ίδιο συμβαίνει και σε άλλους μαζικούς τάφους σε όλην την Ισπανία, όπου αρχαιολόγοι και εθελοντές σκάβουν και σκάβουν με πυρετώδεις ρυθμούς. Το φθινόπωρο, όμως, ίσως να είναι πολύ αργά, εάν κυβερνάει το Λαϊκό Κόμμα.
Η Δεξιά θέλει να αποφύγει την απόδοση ευθυνών
Οι Ισπανοί δεν ξεχνούν ότι ο Ραχόι περηφανευόταν ότι είχε κατεβάσει «στο μηδέν» τη χρηματοδότηση για τον Νόμο της Μνήμης. Πραγματικός στόχος, να μη λειτουργήσει το Γραφείο Γενικού Εισαγγελέα για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και τη Δημοκρατική Μνήμη, που δημιούργησε ο νόμος του Σάντσεθ
Το μεγάλο ερώτημα τότε θα είναι τι θα απογίνουν τα οστά και αν θα μπορέσει να συνεχιστεί το πολύπλοκο και δαπανηρό έργο της αναγνώρισης. Οι νεκροί κινδυνεύουν να μείνουν για δεύτερη φορά στα αζήτητα, όχι κάτω από το χώμα πλέον, αλλά σε κουτιά με αριθμούς. Εκπρόσωπος του Λαϊκού Κόμματος, πάντως, είχε πει ,λίγο πριν τις εκλογές, ότι οι εκταφές θα συνεχιστούν, παρά την πρότερη δέσμευση του κόμματος περί του αντιθέτου. «Οι συγγενείς έχουν το δικαίωμα να αναζητήσουν τους αγαπημένους τους», είπε, προφανώς σε μια προσπάθεια να διασκεδάσει τις εντυπώσεις και να ηρεμήσει τα πνεύματα. Οι συγγενείς, όμως, δεν ξεχνούν τον Μαριάνο Ραχόι, τον προηγούμενο συντηρητικό πρωθυπουργό της Ισπανίας, να περηφανεύεται, το 2007, ότι «κατέβασε τη χρηματοδότηση για τον Νόμο της Μνήμης στο μηδέν». Χωρίς χρηματοδότηση και κρατική στήριξη, το έργο των εκταφών και της αναγνώρισης είναι νεκρό. Και βέβαια, πάντα υπάρχει το θέμα των αποζημιώσεων, που πολλές οργανώσεις ζητάνε για τους συγγενείς. Είναι εύκολα κατανοητό ότι αν ανοίξει αυτή η πόρτα, δεν θα κλείσει ποτέ. «Δικαιοσύνη δεν υπάρχει χωρίς αποζημίωση», είναι το σύνθημα πολλών ακτιβιστών, που λένε ότι ακόμη και ο νόμος των Σοσιαλιστών δεν είναι πλήρης.
Στην πραγματικότητα, αυτό που δεν θέλουν τα δεξιά κόμματα της Ισπανίας είναι η απόδοση ευθυνών, η οποία προβλέπεται σε ένα βαθμό από τον νέο νόμο, μέσω της δημιουργίας του Γραφείου Γενικού Εισαγγελέα για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και τη Δημοκρατική Μνήμη. Η απόδοση ευθυνών, όμως, δεν είναι εφικτή αν η Ισπανία δεν καταργήσει τη γενική αμνηστία του 1977. Οι σοσιαλιστές βάδισαν σε τεντωμένο σχοινί: Θέλησαν να υιοθετήσουν νομοθεσία που να επιτρέπει τη δίωξη ανθρώπων που ευθύνονται για τα εγκλήματα, αλλά χωρίς να ακυρώσει την αμνηστία. Σε ένα βαθμό τα κατάφεραν.
Σήμερα, σε πολλές Περιφέρειες που ελέγχονται ήδη από τη Δεξιά, η μοναδική προσδοκία των ανθρώπων είναι η κεντρική κυβέρνηση. Εάν περάσει κι εκείνη στη Δεξιά, χάνουν κάθε ελπίδα. Στην περιοχή της Βαλένθια έχουν ανασκαφεί έως τώρα περίπου τα δύο τρίτα από τους 600 μαζικούς τάφους που βρίσκονται εκεί. Εκπρόσωποι της δεξιάς συμμαχίας που ελέγχει την περιοχή είπαν ότι «δεν θα επιτρέψουν να συνεχιστούν πρακτικές που λειτουργούν ενάντια στην εθνική συνοχή και συμφιλίωση». Πολλά από τα νεκρά σώματα βρέθηκαν στο προάστειο Πατέρνα της πόλης της Βαλένθια, όπου περίπου 2.200 άνθρωποι εκτελέστηκαν από τα τάγματα του Φράνκο μπροστά από έναν μοναδικό τοίχο. Ο τοίχος είναι ακόμη εκεί, όρθιος, γεμάτος από τρύπες, κάθε μια και ένας νεκρός.
Στους πολυάριθμους μαζικούς τάφους της περιοχής, συγγενείς ελπίζουν να βρουν τους νεκρούς τους. Από τότε όμως που το ακροδεξιό Vox πήρε την εξουσία στην πόλη, τα εργαστήρια που ασχολούνται με τις αναγνωρίσεις σταμάτησαν να απαντάνε. Και ίσως, όπως φοβούνται πολλοί από τους συγγενείς, να μην απαντήσουν ποτέ ξανά. Στην Γκουανταλαχάρα, ένας 96χρονος άντρας πηγαίνει κάθε χρόνο -από το 1940- στο σημείο που πιστεύει ότι είχε ταφεί ο αδελφός του και αφήνει γαρύφαλλα. Τον είχαν πάρει στη φυλακή και τον είχαν εκτελέσει εκείνο τον χρόνο. Όταν έγινε η ανασκαφή στο συγκεκριμένο σημείο, ανακαλύφθηκαν 26 σκελετοί. Ίσως ένας από αυτούς να είναι ο χαμένος αδελφός του Ισπανού γέροντα. Ίσως να προλάβει να το μάθει. Ίσως και όχι.
