Οι παρακάτω δημιουργίες ρίχνουν ένα φως στην ιρανική ιστορία, έχοντας γυριστεί με αντιξοότητες εξαιτίας της αυστηρής επιτήρησης του αυταρχικού καθεστώτος που ποινικοποιεί την καλλιτεχνική έκφραση. Οι Ιρανοί κινηματογραφιστές μεταβολίζουν τον θυμό, τη μνήμη και ενίοτε τη λαϊκή ανυπακοή σε ιστορίες μυθοπλασίας μετατρέποντας τις απαγορεύσεις και τη λογοκρισία σε κινητήρια δύναμη. Άλλωστε, για το ιρανικό σινεμά η ίδια η κινηματογράφηση αποτελεί πολιτική πράξη.
Ζωή σαν ιρανικό σινεμά
Τα τελευταία 15 χρόνια ο ιρανικός κινηματογράφος επιχειρεί μια ηθική ακτινογραφία της χώρας, φέρνοντας στο προσκήνιο τους κοινωνικούς περιορισμούς και εξετάζοντας τις προστριβές και τα αδιέξοδα. Ο Τζαφάρ Παναχί στην ταινία «Ταξί στην Τεχεράνη» (2015) τοποθετεί μια κάμερα στο ταμπλό ενός ταξί για να παρατηρήσει τους επιβάτες στο πίσω κάθισμα και μαζί την πόλη σε πραγματικό χρόνο. Πίσω από κάθε διαδρομή διαφαίνεται και ένα διαφορετικό κομμάτι της χώρας. Στο εξαιρετικό «Ένας χωρισμός» (2011) ο Ασγκάρ Φαραντί παρατηρεί μια οικογένεια να διαλύεται εξαιτίας ενός άτυχου περιστατικού βίας. Σχεδόν κάθε λέξη που ξεστομίζεται επιφέρει ηθικές συνέπειες και ο φόβος του σκανδάλου και του εξευτελισμού μεγεθύνονται σε ένα ασφυκτικό κουβάρι ευθύνης και κοινωνικής κατακραυγής. Ο Φαραντί τα κατάφερε περίφημα και στην ταινία «Ένας ήρωας» (2021) με την ιστορία ενός πρώην φυλακισμένου που γίνεται ηθικό παράδειγμα όταν επιστρέφει μια τσάντα με χρυσό που βρήκε τυχαία, για να τον κατασπαράξουν στη συνέχεια οι ίδιοι που τον τίμησαν. Η ατομική υπόληψη κι εδώ γίνεται μια μορφή ελέγχου σε μια κοινωνία κορεσμένη από την κοινωνική επιτήρηση.
Επίσης, στο θρίλερ «Ο Νόμος της Τεχεράνης» (2021) ο Σαΐντ Ρουστάγι, ένας ακόμη φυλακισμένος Ιρανός σκηνοθέτης, καταγράφει τον ανηλεή πόλεμο κατά των ναρκωτικών ως βιτρίνα του βρόμικου κράτους με τη διεφθαρμένη αστυνομία να δρα σαν μαφία. Τέλος, υπάρχει και το καταπληκτικό δράμα «Οι χελώνες μπορούν να πετάξουν» (2004) που διαδραματίζεται σε μια κουρδική περιοχή στα σύνορα με το Ιράκ. Εκεί μια παρέα παιδιών μαζεύει νάρκες. Εδώ ο Μπαχμάν Γκομπάντι κινηματογραφεί ερείπια, λόφους και πρόσωπα παιδιών ως μάρτυρες μιας αέναης σύγκρουσης. Η κάμερά του δεν αναζητά τη δυστυχία ούτε την ομορφιά· μας αποκαλύπτει όμως μια αθέατη πολιτική γεωγραφία.
Η αναπαράσταση του βιώματος
Στη δεκαετία που διανύουμε, οι Ιρανοί κινηματογραφούν μια χώρα που αφυπνίζεται με ιστορίες από την αμφισβήτηση της μουσουλμανικής αδελφότητας και του θεοκρατικού καθεστώτος. Στο «Δεν υπάρχει κακό» (2020) του Μοχάμαντ Ρασούλοφ, οι παράλληλες ιστορίες συνδέονται μέσα από την ηθική ευθύνη απέναντι στη θανατική ποινή. Ο Ρασούλοφ θα συνεχίσει την εξερεύνησή του στις επιπτώσεις της σκληρής καταστολής, όταν η υποταγή σε παράλογους νόμους είναι μονόδρομος, με το υπέροχο «Ο σπόρος της ιερής συκιάς» (2024). Η βραβευμένη ταινία παρατηρεί την εξουσία να καταρρέει υπό το βάρος της υποκρισίας της. Ένας ανακριτής της ασφάλειας, που κρατάει μυστικό το επάγγελμά του για τον φόβο αντιποίνων από αντικαθεστωτικούς, συγκρούεται με τις ίδιες του τις κόρες που έχουν προοδευτικές απόψεις. Ένα νοικοκυριό γίνεται μικρογραφία τού μη αναστρέψιμου ρήγματος μεταξύ γενεών - κάτι που ήταν και ο σπόρος των φεμινιστικών εξεγέρσεων του 2022 που ονομάστηκε «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία». Ο σκηνοθέτης χρησιμοποιεί πραγματικές εικόνες από τις αιματηρές διαμαρτυρίες, θολώνοντας έτσι τα όρια μεταξύ μυθοπλασίας και ντοκιμαντέρ.
Τρία ακόμη πρόσφατα έργα καταγράφουν τη φωνή των γυναικών να επιβάλλεται ενάντια στον φόβο. Πρώτο το ανατριχιαστικό θρίλερ «Ιερή αράχνη» (2022) του Αλί Αμπάσι, όπου ένας άνδρας δολοφονεί σεξεργάτριες για να «καθαρίσει» την πόλη ενώ υμνείται από πολλούς ως ιερός εκδικητής. Μια δημοσιογράφος παρακολουθεί την υπόθεση σε ένα περιβάλλον θρησκοληψίας και ακραίου συντηρητισμού, εκεί όπου η θρησκευτική ιδεολογία μετατρέπει τη βία σε αρετή. Το «Tatami» (2024) σχετίζεται με το πρωτάθλημα του τζούντο, όπου μια Ιρανή αθλήτρια διατάσσεται από τις αρχές της Τεχεράνης να προσποιηθεί τραυματισμό για να αποφύγει την αναμέτρηση με μια Ισραηλινή. Ο αθλητισμός γίνεται μια μεταφορά για την αξιοπρέπεια απέναντι στην πολιτική εργαλειοποίηση. Τέλος, ξεχωριστό ενδιαφέρον έχει το περσινό «Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη» όπου μια καθηγήτρια συγκεντρώνει μια μικρή ομάδα φοιτητών για να διαβάσουν απαγορευμένα από το καθεστώς μυθιστορήματα. Μέσα από τις σελίδες της «Λολίτα», του «Υπέροχου Γκάτσμπι» και της «Μαντάμ Μποβαρί», αυτές οι γυναίκες ανακτούν μια εσωτερική επικοινωνία και η σκέψη τους απελευθερώνεται, όταν η ατομική φαντασία λειτουργεί ως πολιτική πράξη αντίστασης στην εξάλειψη του πολιτισμού.
Η αντανάκλαση της βίας σε κινούμενα σχέδια
Το ιρανικό animation ιχνογραφεί την κοινωνία χρησιμοποιώντας την τραυματισμένη παιδική ηλικία ως εργαλείο για την κατανόηση του παρόντος. Πρώτο και καλύτερο το υπέροχο «Περσέπολις» (2007) ακολουθεί ένα κορίτσι που μεγαλώνει σε μια προοδευτική οικογένεια στην Τεχεράνη την περίοδο της ανατροπής του Σάχη, προτού φύγει για τη Βιέννη. Μέσα από το μινιμαλιστικό ασπρόμαυρο ξεπηδάει μια πυκνή ιστορία μνήμης και επιβίωσης που μας θυμίζει ότι η πολιτική συνείδηση συνήθως ξεκινά από την παιδική ηλικία.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το «The siren» (2023) που διαδραματίζεται στην πόλη Αμπαντάν την εποχή του πολέμου Ιράν-Ιράκ, όταν ένα ανήλικο αγόρι αντιμετωπίζει με περιέργεια και φόβο την πολιορκία γύρω του αναζητώντας μια διέξοδο. Αξίζει να σημειωθεί και το «Tehran taboo» (2017) στο οποίο τέσσερις νέοι άνθρωποι πασχίζουν να ξεφύγουν από την αστυνομία ηθών που ασκεί έλεγχο στα σώματα και τις επιθυμίες τους, όταν οι νόμοι του Σιιτικού Ισλάμ και η κρατική καταστολή περιορίζουν όλες τις ελευθερίες και εξαναγκάζουν μια ολόκληρη γενιά σε διπλή ζωή.
