Εχουμε χρέος να βοηθάμε τους νέους καλλιτέχνες χωρίς πατερναλισμό και αφ’ υψηλού καθοδήγηση» λέει ο Κώστας Θωμαΐδης. Από τις πιο μελωδικές φωνές του ελληνικού τραγουδιού αλλά και από τις πιο σεμνές παρουσίες στη μουσική σκηνή, ο γνωστός ερμηνευτής έχει διανύσει γόνιμη διαδρομή στον δρόμο που άνοιξαν οι μεγάλοι της ελληνικής τραγουδοποιίας. Κι αν την προηγούμενη εβδομάδα τον συναντούσαμε στην Κρήτη να τραγουδάει Θάνο Μικρούτσικο, την επόμενη Παρασκευή 14 Ιουλίου θα τον συναντήσουμε στο Θέατρο Ρεματιάς σε μια συναυλία μνήμης για τον Νότη Μαυρουδή.
«Ο Νότης έγραψε διαχρονικά τραγούδια που εξέφρασαν με τον καλύτερο τρόπο τόσο τη δική του όσο και τις επόμενες γενιές» λέει για τον πρόωρα χαμένο δημιουργό και με αφορμή τη συναυλία «Ενθύμιον Νότη Μαυρουδή. Από την άκρη τ’ ουρανού ως τα φεγγάρια». Μιλάει για δημιουργούς και τραγούδια που σφράγισαν τη μουσική και τη μνήμη μας, για τους νέους καλλιτέχνες και το κίνημα με αφορμή το Π.Δ. για την Καλλιτεχνική Εκπαίδευση, δεν κρύβει τον σεβασμό του για τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου, ούτε όμως την ανησυχία του για την άνοδο της Ακροδεξιάς. «Πρέπει να αντιδρούμε και σε προσωπικό αλλά κυρίως σε συλλογικό επίπεδο για να αποκρούσουμε όλη αυτή την κατάμαυρη επίθεση» λέει. «Με ενοχλούν οι αναθεωρητές της Ιστορίας και της μνήμης». Ήρεμη δύναμη του ελληνικού τραγουδιού, ο Κ. Θωμαΐδης, αν και αναγνωρίζει ότι «η ευτέλεια μας κατακλύζει και επιδρά αρνητικά στον καθένα μας», δεν χάνει την αισιοδοξία του και παραπέμπει σε όσα όμορφα μέλλει να έρθουν.
Η τελευταία σου συναυλία ήταν αφιερωμένη στον Θάνο Μικρούτσικο, η επόμενη είναι αφιερωμένη στον Νότη Μαυρουδή. Πόσο έντονη είναι η απουσία τέτοιου βεληνεκούς δημιουργών στις μέρες μας;
Πάντα η φυσική απουσία αγαπημένων ανθρώπων είναι μια απώλεια με διάρκεια. Όμως όταν οι άνθρωποι έχουν αφήσει έργο στο πέρασμα της ζωής τους, εξακολουθούν πάντα να υπάρχουν μέσα απ’ αυτό. Στον χώρο της Τέχνης τα έργα αυτά έχουν μεγάλη απήχηση όταν έχουν νικήσει τον χρόνο και είναι οδηγός για τις νεότερες γενιές μιας και αποτελούν ψηφίδες στα θεμέλια της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Και ο Θάνος και ο Νότης έχουν αφήσει το δικό τους έντονο στίγμα στην ελληνική μουσική και θεωρώ τον εαυτό μου τυχερό που συνεργάστηκα μαζί τους. Ο μεν Θάνος για μένα ήταν ο μέντοράς μου, ο άνθρωπος που μου δίδαξε τα πάντα και μου εμπιστεύτηκε σπουδαία του έργα. Αυτή η σπουδή μαζί του με βοήθησε να έχω έναν σταθερό βηματισμό στη μουσική μου πορεία. Με τον Νότη συνεργάστηκα για μικρό χρονικό διάστημα, κυρίως μέσα από τον δίσκο «Έρως ανίκατε μάχαν», και είμαι σε εκείνη τη χορωδία φίλων που ηχογραφήσαμε σε πρώτη εκτέλεση το «Πρωινό τσιγάρο».
Εμβληματικό τραγούδι.
Κλασικό πλέον τραγούδι στην ελληνική τραγουδοποιία, για το οποίο ο Νότης, έχοντας στη διάθεσή του τους σπουδαίους στίχους του Άλκη Αλκαίου, δημιούργησε ένα από τα ωραιότερα τραγούδια του. Τη χορωδία αποτελούσαν ο αξέχαστος Σάκης Μπουλάς, ο Γιώργος Μεράντζας, ο Γιάννης Σαμσιάρης, ο Θανάσης Νικόπουλος και εγώ. Θυμάμαι σαν τώρα εκείνο το απόγευμα που το ηχογραφήσαμε σε ένα στούντιο στο Νέο Ηράκλειο, όπου πέντε διαφορετικές φωνές ενώθηκαν κάτω από την μπαγκέτα του Νότη και είχαμε αυτό το αποτέλεσμα.
Τι ξεχωρίζεις απ’ αυτόν τον θαυμάσιο άνθρωπο και το έργο του;
Ο Νότης Μαυρουδής ήταν μια σεμνή παρουσία στον χώρο του ελληνικού τραγουδιού και για περισσότερο από 50 χρόνια μάς έδωσε υπέροχα τραγούδια και χαρακτήρισε μια ολόκληρη εποχή, την εποχή του Νέου Κύματος. Ξεχωρίζει η ιδιαίτερη σχέση του με την ποίηση, φρόντιζε πάντα ο ήχος της κιθάρας του να γίνεται μία φωνή με την ποίηση.
Πώς τον γνώρισες;
Συνεργαστήκαμε το 1985 για το «Έρως ανίκατε μάχαν», όπου μελοποίησε στίχους από την «Παλατινή Ανθολογία» σε απόδοση Ηλία Πετρόπουλου. Γι’ αυτόν τον δίσκο δουλέψαμε πάρα πολύ με τον Νότη μέσα στο στούντιο, και εκεί πρωτοσυναντήθηκα με τη Νένα Βενετσάνου. Ο Νότης ήξερε πάρα πολύ καλά τι ήθελε και μας καθοδήγησε εξαιρετικά. Αυτό που δεν θα ξεχάσω ήταν η φυσική του ευγένεια και η πραότητα του λόγου του. Κάθε φορά που διαβάζω ένα κείμενό του, γιατί ο Νότης ήταν πολυδιάστατος, με εντυπωσιάζουν ο λυρισμός και η ευθυκρισία του.
Ποια τραγούδια του θα ερμηνεύσεις στο Θέατρο της Ρεματιάς;
Θα ερμηνεύσω τραγούδια του που έχω συνέχεια στη μνήμη μου, τραγούδια του που θεωρώ ότι είναι από τα καλύτερα δείγματα της τραγουδοποιίας του, που εκφράζουν απόλυτα την εποχή τους αλλά δεν παύουν να υπάρχουν στο σήμερα, να μας αγκαλιάζουν και τώρα. Ο Νότης έγραψε διαχρονικά τραγούδια που εξέφρασαν με τον καλύτερο τρόπο τόσο τη δική του όσο και τις επόμενες γενιές. Θα τραγουδήσω, λοιπόν, από το «Έρως ανίκατε μάχαν» το «Θα πλέξω μενεξέδες», δυο τρία τραγούδια από την εποχή του Νέου Κύματος που είχαν πρωτοερμηνεύσει η Αρλέτα και ο Γιώργος Ζωγράφος, όπως το «Φώναξέ με αγάπη» και το «Άκρη δεν έχει ο ουρανός», το «Κάθε μια νύχτα» μέχρι και το παιδικό «Ο παλιάτσος», και ασφαλώς το «Πρωινό τσιγάρο». Το Guitar Ensemble, που αποτελείται από τους σολίστες Νίκο Χατζηελευθερίου, Μαρία Παπαμιχαήλ και Χρήστο Φάκλαρη, θα συνοδεύσει. Είναι βραδιά μνήμης και σεβασμού στο έργο του Νότη Μαυρουδή.
Ποιοι άλλοι άφησαν έντονο στίγμα στη μουσική σου πορεία;
Εκτός από τον Θάνο Μικρούτσικο, ο Μίκης Θεοδωράκης ήταν ακόμα ένα μεγάλο κεφάλαιο για μένα. Μου εμπιστεύτηκε, και θα του είμαι ευγνώμων αιώνια, έργα του, όπως η «Κατάσταση πολιορκίας», «Ένας όμηρος» και «Τα λυρικά». Επίσης θεωρώ δασκάλους μου όλους τους μεγάλους του ελληνικού τραγουδιού, τον Τσιτσάνη, τον Βαμβακάρη, τον Χατζιδάκι, τον Ξαρχάκο, τον Μαρκόπουλο και όλους τους άλλους στυλοβάτες της ελληνικής τραγουδοποιίας. Είμαστε τυχεροί σαν λαός που έχουμε αναφορά στα έργα όλων αυτών των σπουδαίων δημιουργών, τραγούδια που έχουν περάσει στη συλλογική μας μνήμη.
Υπάρχει ανάλογη εξέλιξη σήμερα στο ελληνικό τραγούδι;
Πιστεύω ακράδαντα ότι κάθε γενιά γεννάει τους δημιουργούς που την εκφράζουν. Έχω δει δείγματα σπουδαία από νέους ανθρώπους, οι οποίοι όμως στις μέρες μας είναι δύσκολο να βρουν εύκολα εκείνη τη δίοδο που θα μπορέσουν να δημοσιοποιήσουν τις δημιουργίες τους. Αυτό, όμως, που με χαροποιεί ιδιαίτερα είναι που βλέπω τους νέους μουσικούς να φτιάχνουν τις δικές τους κοινότητες και να παρουσιάζουν τα τραγούδια τους σε μικρούς χώρους, με τον δικό τους τρόπο επικοινωνίας και τη δημιουργική τους ορμή. Αυτό συμβαίνει σε όλες τις μορφές της Τέχνης σήμερα. Νέοι, ταλαντούχοι διεκδικούν τη δική τους παρουσία, το δικό τους μερίδιο στο οικοδόμημα της Τέχνης. Εκείνο που με ευχαριστεί ιδιαίτερα είναι ότι αυτές οι μικρές ομάδες παρουσιάζουν πρωτοποριακά τα έργα τους, με φρέσκιες ιδέες, με τη δική τους γλώσσα και τη νεανική ορμή τους. Όλους αυτούς τους νέους καλλιτέχνες οι παλιότεροι έχουμε χρέος να τους βοηθήσουμε χωρίς πατερναλισμό και αφ’ υψηλού καθοδήγηση. Πρέπει να βοηθήσουμε με την εμπειρία μας, να είναι πάντα ελεύθεροι στη δημιουργία τους. Να διδαχτούμε και εμείς από τις φρέσκιες ιδέες.
Εκτός από σας τους παλιότερους, δεν θα έπρεπε αυτό να αποτελεί και μέριμνα της Πολιτείας;
Ασφαλώς, όμως βλέπουμε ότι στις μέρες μας αυτή η βοήθεια είναι μηδαμινή και δυστυχώς σε πολλές περιπτώσεις, όπως ζήσαμε πριν μερικούς μήνες με αφορμή το Π.Δ. για τις καλλιτεχνικές σπουδές, μετατρέπεται σε στάση εχθρική. Ίσως αυτό που δεν μπορούν να καταλάβουν μερικοί είναι ότι η Τέχνη είναι ελεύθερη, αυτόνομη, αυτοτροφοδοτούμενη και κυρίως διαθέτει τεράστια δύναμη.
Τι συμπεράσματα έβγαλες από το κίνημα για το Π.Δ.;
Οτι αυτά τα νέα παιδιά έγιναν μια γροθιά και άντεξαν τις πιέσεις που τους ασκήθηκαν. Όλη αυτή η εμπειρία τούς πείσμωσε έτσι ώστε να είναι πάντα διεκδικητικοί και στο μέλλον για τα δικαιώματά τους. Τους θωράκισε, όμως, και απέναντι σε όλους εκείνους, της Πολιτείας συμπεριλαμβανομένης, που θεωρούν ότι τα νέα παιδιά είναι χειραγωγήσιμα και ευκολόπιστα. Το κίνημα των καλλιτεχνών έκανε, επίσης, μια ακόμα σπουδαία πράξη, έφερε στο επίκεντρο την Καλλιτεχνική Εκπαίδευση, ένα από τα μεγάλα ζητήματα όχι μόνο των καλλιτεχνών, αλλά και της εποχής μας. Η Καλλιτεχνική Εκπαίδευση δίνει τις γερές βάσεις έτσι ώστε να οικοδομήσουν στέρεους χαρακτήρες και να βρουν τον δικό τους κώδικα γι’ αυτό που θέλουν να δημιουργήσουν είτε γίνουν καλλιτέχνες είτε όχι.
Οι άνθρωποι της μουσικής ταλαιπωρηθήκατε ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια. Έχετε μπει σε πιο κανονικούς ρυθμούς;
Μετά την πανδημία άλλαξαν πάρα πολλά στην ψυχοσύνθεση όλων μας. Βγήκαν στην επιφάνεια στοιχεία που εμένα με σοκάρουν. Είναι γνωστό ότι ζούμε σε εποχές βάρβαρες, ωστόσο είναι πολύ ελπιδοφόρο για την Τέχνη να βλέπεις συναυλίες, θέατρα και άλλες καλλιτεχνικές εκδηλώσεις να πλημμυρίζουν από ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών. Είναι η ανάγκη μας να νιώσουμε την κοινότητα, να είμαστε θεατές σε μία συναυλία και μέσα από το ρεφρέν ενός τραγουδιού να νιώθουμε ότι αγγίζει ο ένας τον άλλον. Πριν από λίγο καιρό είχα την τύχη να απολαύσω τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου στο Παναθηναϊκό Στάδιο, σε μια συναυλία που τη θεωρώ ιστορική. Εκεί 50.000 άνθρωποι τραγουδούσαν με μία φωνή τραγούδια που έχουν καθορίσει την πορεία μας μέσα στα χρόνια. Ιδιαίτερη ήταν η στιγμή όταν ο Βασίλης τραγούδησε με τον κόσμο «Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ».
Τι διαθέτει ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου και έχει τέτοια επιδραστικότητα σε όλες τις ηλικίες;
Είναι η αλήθεια του. Ο τρόπος που τραγουδάει και η στάση της ζωής του ποτέ δεν πρόδωσαν την εμπιστοσύνη των ανθρώπων. Ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου είναι ένας από μας. Αυτό ποτέ δεν το έχει ξεχάσει, ποτέ δεν απομακρύνθηκε από τον κόσμο, κι αυτό ο κόσμος τού το επιστρέφει ως αντίδωρο με τη λατρεία του.
Σ’ αυτή την εγωιστική και εγωπαθή εποχή μού κάνει εντύπωση που ένας ερμηνευτής μιλάει έτσι για έναν ομότεχνό του.
Δεν παύω ποτέ να είμαι μέρος σε ένα σύνολο που αγαπάει την Τέχνη και, αλίμονο, αν δεν μπορεί να ξεχωρίσεις εκείνους που εκπέμπουν αλήθεια με την τέχνη τους και τη στάση ζωής τους. Θα ήταν πολύ μικρόψυχο να μην το αναγνωρίσω.
Στην εποχή του TikTok και του εύπεπτου μπορεί ακόμα το τραγούδι να λειτουργήσει ως συλλογική μνήμη, ως πολιτική πράξη;
Αναμφίβολα η ευτέλεια μας κατακλύζει και επιδρά αρνητικά στον καθένα μας. Όσο κι αν η ποιότητα δεν βρίσκει εύκολα διόδους, άλλο τόσο είναι ικανή να πολεμήσει τα ευτελή δείγματα των καιρών μας. Βέβαια όλο αυτό με την προϋπόθεση και της δικής μας συμβολής. Εξάλλου η ιστορία της Τέχνης στην Ελλάδα έχει γερά θεμέλια. Έχουμε εφόδια για να αντισταθούμε σε όλες τις καρικατούρες που μας περιτριγυρίζουν.
Τι σε ανησυχεί ιδιαιτέρως αυτή την περίοδο;
Με ανησυχεί ιδιαίτερα, όπως και κάθε δημοκρατικό άνθρωπο, η άνοδος της Ακροδεξιάς. Συναντάμε συμπεριφορές στην καθημερινότητά μας που τροφοδοτούν όλο αυτό το τέρας. Πρέπει να αντιδρούμε και σε προσωπικό αλλά κυρίως σε συλλογικό επίπεδο για να αποκρούσουμε όλη αυτή την κατάμαυρη επίθεση. Αυτό που επίσης με ανησυχεί ιδιαίτερα είναι η παραποίηση και η παραχάραξη της Ιστορίας, και ακόμα πιο πολύ με ενοχλούν οι αναθεωρητές της Ιστορίας και της μνήμης. Επειδή, όμως, είμαι από τη φύση μου αισιόδοξος θυμάμαι πάντα τους στίχους του Ναζίμ Χικμέτ: «Η πιο όμορφη θάλασσα είναι αυτή που δεν έχουμε ακόμα ταξιδέψει, τα πιο όμορφα παιδιά δεν έχουν γεννηθεί ακόμα, κι αυτό που θέλω να σου πω, το πιο όμορφο απ’ όλα, δεν στο ’χω πει ακόμα».
