Από την ξεχασμένη επί δεκαετίες Ελένη Λαμπίρη που γεννήθηκε και δημιούργησε στην Πάτρα το πρώτο μισό του 20ού αιώνα, αλλά το κορυφαίο έργο της, η θαυμάσια «Συμφωνία σε Σι ελάσσονα», παίχτηκε πρώτη φορά μόλις το 2018, έως την πολύχρωμη pop της Nalyssa Green, η ιστορία της Ελληνίδας συνθέτριας και τραγουδοποιού συμπορεύεται με την περιπέτεια της γυναικείας χειραφέτησης.
Συμπυκνωμένη σε νότες, λόγια και τραγούδια, αυτή η διαδρομή επικεντρώνεται σε 10 σπουδαίες Ελληνίδες συνθέτριες, που άνοιξαν με το έργο τους παράθυρα στο φως. H Ρένα Κυριακού (1917-1994), που τόλμησε να προτείνει τον δικό της ήχο απέναντι στην κρατούσα τότε «εθνική» μουσική, η Σωτηρία Ιατρίδου (1901-1985), η πρώτη που έγραψε κινηματογραφική μουσική, αλλά και οι πασίγνωστες Αρλέτα (1945-2017), Ελένη Καραΐνδρου, Ευανθία Ρεμπούτσικα, Λένα Πλάτωνος, Νένα Βενετσάνου και Ελένη Βιτάλη ολοκληρώνουν το μουσικό μπουκέτο του ραδιοφωνικού ντοκιμαντέρ, σε μορφή podcast, «Ελληνίδες συνθέτριες, παράθυρα στο φως», με το οποίο η Ένωση Δικαιούχων Έργων Μουσικής (ΕΔΕΜ) κάνει τη δική της σπονδή στη σημερινή Ημέρα της Γυναίκας.
Η ιδέα ξεκίνησε από τη στιχουργό Λίνα Νικολακοπούλου. Την υιοθέτησε αμέσως η Λούκα Κατσέλη, γενική διευθύντρια της ΕΔΕΜ. Η υλοποίησή της ανατέθηκε, όμως, σε έναν άντρα, που αγαπά πολύ τη μουσική. «Ήταν μια θαυμάσια εμπειρία το να κάνουμε σύσκεψη έξι κυρίες της ΕΔΕΜ κι εγώ γι’ αυτό το podcast» λέει ο Γιώργος Ι. Αλλαμανής. Ο γνωστός ραδιοφωνικός παραγωγός και συγγραφέας αξιοθαύμαστων βιβλίων για σημαντικά πρόσωπα και στιγμές της ελληνικής μουσικής συνέθεσε και αφηγείται τις ιστορίες αυτών των γυναικών. «Ήθελα να δείξω ότι υπάρχουν πολύ σπουδαίες συνθέτριες και τραγουδοποιοί στον χώρο της μουσικής, που δυστυχώς σε κάποιο μεγάλο βαθμό ανδροκρατείται ακόμα» λέει, εξηγώντας όμως ότι υπήρξαν χαραμάδες σ’ αυτή τη διαδρομή που φώτισαν με το έργο τους σπουδαίες δημιουργοί. «Ταυτόχρονα, επειδή δεν κινούν όλα τα νήματα πλέον ισχυροί μηχανισμοί που έχουν καταρρεύσει, όπως ήταν οι δισκογραφικές εταιρείες, δίνεται η δυνατότητα σε όλο και περισσότερες γυναίκες δημιουργούς να κοινοποιήσουν το έργο τους τουλάχιστον από τα μέσα της δεκαετίας του ’80 μέχρι σήμερα» εξηγεί.
Πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διαδρομής για τον Γιώργο Ι. Αλλαμανή είναι «η Ελένη Καραΐνδρου, γιατί ξεκινάει μια εμβληματική συνεργασία με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο και ταυτόχρονα της ανοίγει τις πόρτες ο Γερμανός παραγωγός Μάνφρεντ Άιχμαν της ECM. Επίσης, από τη δεκαετία του ’80 έχει τεράστιο ενδιαφέρον, ως πρόταση πια, η συνθετική δουλειά της Λένας Πλάτωνος, από το “Σαμποτάζ” και τις “Μάσκες ηλίου” μέχρι σήμερα, σε φόρμες ηλεκτρονικές. Όμως τα πιο εμβληματικά φεμινιστικά τραγούδια στη δική μου τουλάχιστον ανδρική αντίληψη τα έγραψαν η Νένα Βενετσάνου και η Ελένη Βιτάλη. Η Νένα Βενετσάνου με το “Σανδαλάκι”, σε στίχους της Μπέττυς Κομνηνού, και το “Λιλήθ” σε στίχους δικούς της, και η Βιτάλη με την “Κιβωτό” και τις “Μοναχικές γιαγιάδες”».
«Γιατί, όμως, αυτές και όχι κάποιες άλλες κυρίες της μουσικής» ρωτάμε τον συνομιλητή μας. «Η επιλογή των συνθετριών έγινε γιατί πραγματικά αυτές οι γυναίκες είναι παράθυρα στο φως. Όμως αυτά τα παράθυρα κακά τα ψέματα παραμένουν μισόκλειστα, ιδίως αν ξεκινήσουμε να πιάνουμε το νήμα από τις αρχές του 20ού αιώνα» απαντά. Στέκεται ιδιαίτερα στην περίπτωση της Ελ. Λαμπίρη, με την ιστορία και τις μουσικές της οποίας ανοίγει αυτό το μελωδικό ντοκιμαντέρ. Ίσως επειδή στο πρόσωπό της συμπυκνώνεται όλη η γυναικεία περιπέτεια στη χώρα μας. «Είναι η πρώτη Ελληνίδα γυναίκα που πήρε δίπλωμα σύνθεσης το 1911 και έπρεπε να φτάσουμε στο 2018 για να παιχτεί στο Μέγαρο Μουσικής η “Συμφωνία σε Σι ελάσσονα” για πρώτη φορά, με μαέστρο τον Βύρωνα Φιδετζή. Είναι χαρακτηριστική περίπτωση η Λαμπίρη διότι άνοιξε τα φτερά της για λίγο μέχρι το 1925, οπότε λόγω της ανδροκρατούμενης κοινωνίας και του επαρχιακού περιβάλλοντος που ζούσε στην Πάτρα περιορίστηκε να διδάσκει πιάνο στο Ωδείο της Φιλαρμονικής Εταιρείας Πατρών» λέει και προσθέτει: «Ευτυχώς από τη Λαμπίρη μέχρι τη Νalyssa Green η κατάσταση έχει βελτιωθεί».
Για να μην ξεχνάμε, όμως, πόσος δρόμος έχει διανυθεί, ο Γ. Ι. Αλλαμανής υπογραμμίζει ότι «το podcast θέλει να δείξει το ασφυκτικό πλαίσιο στο οποίο ήταν υποχρεωμένη από την πατριαρχική αντίληψη να δρα καλλιτεχνικά μια γυναίκα στη μουσική μέχρι τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Είχε δύο επιλογές: ή θα γινόταν σολίστ ενός οργάνου ή τραγουδίστρια. Έτσι θελήσαμε να αναδείξουμε και τις προδρομικές μορφές που πήγαν κόντρα σ’ αυτή την αντίληψη και όσες άνθισαν από τις δεκαετίες ’70-’80, προσφέροντας εξαιρετικά δείγματα γυναικείας δημιουργικότητας στην ελληνική μουσική».
