ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΟΝ ΚΩΣΤΑ ΤΕΡΖΗ
Στην ελληνική πρεμιέρα της ταινίας του "Φωτιά στη θάλασσα" στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, ο Ιταλός σκηνοθέτης Τζιανφράνκο Ρόζι πρότεινε την κοινή υποψηφιότητα για το Νόμπελ Ειρήνης της Λαμπεντούζα και της Μυτιλήνης. Διόλου τυχαία, η Ελλάδα είναι η δεύτερη χώρα στον κόσμο στην οποία θα προβληθεί η ταινία, μετά την Ιταλία, από τις 55 χώρες συνολικά σε όλο τον πλανήτη που θα την δουν.
Βραβευμένος με Χρυσό Λιοντάρι στη Βενετία το 2013 για το ντοκιμαντέρ του «Sacro GRA», για τις «κρυφές» όψεις του αυτοκινητοδρόμου γύρω από τη Ρώμη, ο 51χρονος Ρόζι έφτασε πριν από ενάμιση χρόνο στη Λαμπεντούζα. Αρχικά σχεδίαζε να γυρίσει απλώς ένα δεκάλεπτο φιλμ για τους θαλασσοπνιγμένους πρόσφυγες, αλλά, όταν έφτασε στο νησί και συνειδητοποίησε τι συμβαίνει, αποφάσισε να αφιερώσει έναν χρόνο παραμονής και δουλειάς, που οδήγησε σε μια ταινία δύο ωρών. Η Λαμπεντούζα, με έξι χιλιάδες κατοίκους, απέχει μόλις εβδομήντα μίλια από την Αφρική, από την Τυνησία, και σχεδόν 130 από το Ακριτζέντο της Σικελίας.
Σχεδόν στο κέντρο της Μεσογείου, είναι το νότιο σύνορο της Ευρώπης, περίπου με τον ίδιο τρόπο που η Χίος και η Λέσβος είναι τα ανατολικά σύνορα της Ευρώπης. Με μια σημαντική διαφορά ωστόσο: η μεγάλη θαλάσσια διαδρομή από την Αφρική φέρνει στα παράλια της Λαμπεντούζα σκάφη που κουβαλάνε εξαντλημένα, αφυδατωμένα κορμιά ή πτώματα, ειδικά στα αμπάρια, στην "τρίτη θέση", όπως λένε μεταξύ τους οι πρόσφυγες... Η Λαμπεντούζα υποδέχθηκε κάπου 350.000 ψυχές τα τελευταία δύο χρόνια, χωρίς να λογαριάζουμε όσους έφτασαν εκεί νεκροί.
Κεντρικό πρόσωπο στην ταινία είναι ο μικρός Σαμουέλε, γιος ψαρά της Λαμπεντούζα. Κάποια στιγμή ο τοπικός γιατρός εξετάζει τον μικρό και καταλήγει στη διάγνωση ότι το ένα του μάτι είναι «τεμπέλικο», υπολειτουργεί. Είναι σαν το μάτι ολόκληρης της Ευρώπης, που αρνείται να κοιτάξει αυτό που εξελίσσεται μπροστά στα μάτια της...
«Μέχρι να βρεθώ στη Λαμπεντούζα, είχα στο μυαλό μου μονάχα εκείνο το μείγμα αποσπασματικών εικόνων που βγαίνει από τα τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων" λέει ο Ρόζι. "Όμως, όταν έφτασα εκεί, ανακάλυψα ότι η αλήθεια βρίσκεται πέρα από όλα αυτά. Συνειδητοποίησα ότι δεν μπορούσα να συμπυκνώσω τα όσα συνέβαιναν στη Λαμπεντούζα σε λίγα λεπτά κι αποφάσισα να μείνω στο νησί για μεγαλύτερο διάστημα -τελικά έμεινα πάνω από ένα χρόνο. Ειδοποίησα τους παραγωγούς μου, που ευτυχώς έδειξαν κατανόηση".
Ο συμπατριώτης του Ρόζι, ο στοχαστής Τζόρτζιο Αγκάμπεν, σε ένα προφητικό κείμενό του, είκοσι χρόνια πριν, είχε επισημάνει πως ο "πρόσφυγας" είναι σήμερα μια "οριακή έννοια", "τη στιγμή που το νεωτερικό έθνος - κράτος αποδυναμώνεται συνεχώς και οι έως τώρα υπάρχουσες κατηγορίες του 'πολίτη', του 'ανθρώπου' και του 'λαού' αποδεικνύονται άνευ περιεχομένου". Ο πρόσφυγας αποτελεί μια οριακή έννοια, ένα "ανησυχητικό" στοιχείο, καθώς υπονομεύει καθοριστικά την εννοιακή ταύτιση ανθρώπου και πολίτη, γέννησης και εθνικότητας...
* Λίγο μετά τη βράβευσή σας στο τελευταίο Φεστιβάλ Βερολίνου, ο Ιταλός πρωθυπουργός Ματέο Ρέντζι δήλωσε ότι θα προσφέρει από ένα αντίγραφο της ταινίας σας στους ηγέτες της Ευρώπης στη σύνοδο κορυφής που ήταν προγραμματισμένη...
Πρώτα απ' όλα δεν νομίζω ότι ο Ρέντζι είχε δει την ταινία όταν το είπε αυτό. Τέλος πάντων τα αντίγραφα πρέπει να τα πήρε από την εταιρεία παραγωγής, εγώ δεν συμφώνησα, είχα πει τότε ότι θα προτιμούσα οι Ευρωπαίοι ηγέτες να δουν την ταινία σε προβολή σε μια αίθουσα. Μπορεί ο Ρέντζι να τους έδωσε αντίγραφα της ταινίας, αλλά δεν νομίζω ότι η κυρία Μέρκελ, για παράδειγμα, κάθησε να τη δει. Και τελικά η ευρωπαϊκή πολιτική δεν επηρεάστηκε στο παραμικρό.
* Άρα δεν πιστεύετε ότι ο κινηματογράφος, η τέχνη γενικότερα, μπορεί να επιδράσει;
Δεν πιστεύω ότι μία ταινία ή ένα βιβλίο μπορεί να φέρει κάποια αλλαγή, πιθανώς, όμως, να οδηγήσει στη συνειδητοποίηση, και αυτός είναι ο απώτερος στόχος μου, να πέσουν τα τείχη στα μυαλά των ανθρώπων. Αλλά είμαι απογοητευμένος, θυμωμένος, με την ευρωπαϊκή στάση στο πρόβλημα. Ειδικά ορισμένες ανατολικοευρωπαϊκές χώρες, που πρωτοστατούν στο κλείσιμο των συνόρων, είναι φανερό ότι δεν έχουν ευρωπαϊκή συνείδηση...
Θα ήταν προτιμότερο να αποχωρήσουν και να ξαναγυρίσουμε σε μια μικρότερη Ευρωπαϊκή Ένωση. Ναι, νομίζω ότι η Ευρώπη σήμερα είναι "πολύ μεγάλη" ώστε να μπορεί να λειτουργήσει... Αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει ευρωπαϊκή «λύση» στο πρόβλημα, έχουμε να κάνουμε με μια ξεκάθαρη ήττα της Ευρώπης. Η πολιτική που ακολουθείται είναι εντελώς μυωπική.
* Φτάσατε στη Λαμπεντούζα τον Οκτώβριο του 2014...
Εκείνη την εποχή το ιταλικό Πολεμικό Ναυτικό, προκειμένου να αντιμετωπίσει τα κύματα των προσφύγων, ουσιαστικά μετατόπισε τα σύνορα της Ευρώπης στη θάλασσα, άλλαξε δηλαδή το σημείο "υποδοχής" των προσφύγων. Κατά συνέπεια οι ντόπιοι εκείνο το διάστημα δεν έρχονταν σε άμεση επαφή με τους ξένους.
* Αυτό εξηγεί το γεγονός ότι στην ταινία σας φαίνεται να κινηματογραφείτε δύο παράλληλους κόσμους; Βλέπουμε μια νοικοκυρά της Λαμπεντούζα στην κουζίνα της να μαγειρεύει κι ακούει στο ραδιόφωνο για δεκάδες πνιγμένους που έβγαλε η θάλασσα σε κάποια ακτή του νησιού. Είναι πάρα πολύ κοντά της, κι όμως μοιάζει στην οθόνη σαν είδηση από έναν άλλο κόσμο...
Ναι, υπάρχει μόνο μία σκηνή όπου οι δύο κόσμοι πλησιάζουν ο ένας τον άλλον, και πάλι έμμεσα... Βλέπουμε τον μικρό Σαμουέλε, γιο ψαρά, να μαθαίνει να κωπηλατεί μέσα στο λιμάνι και κάποια στιγμή πάει να πέσει πάνω σε ένα σκάφος του λιμενικού, από αυτά που διασώζουν τους θαλασσοπνιγμένους...
* Και σε ποια στιγμή αισθανθήκατε ότι κλείσατε τον κύκλο σας στη Λαμπεντούζα;
Ήταν η στιγμή που κατέβηκα στο αμπάρι ενός πλοίου γεμάτο πτώματα, με πρόσφυγες που "δεν τα κατάφεραν"... Εκεί κατάλαβα ότι αυτό ήταν το τέλος για μένα. Ήταν σαν να σου ζητούσαν να μπεις στους θαλάμους αερίων των ναζιστικών στρατοπέδων. Κατά τη γνώμη μου πρέπει να πάμε πίσω στην περίοδο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, στο Ολοκαύτωμα, για να βρούμε κάτι ανάλογο με τη σημερινή κατάσταση...
* Ωστόσο έχετε δηλώσει ότι διαφωνείτε με τη χρήση του όρου "κατάσταση έκτακτης ανάγκης"...
Ναι, ζώντας εκεί στη Λαμπεντούζα συνειδητοποίησα ότι ο όρος "έκτακτη ανάγκη" είναι ανούσιος. Κάθε μέρα στο νησί είναι μια έκτακτη ανάγκη. Γενικότερα πιστεύω ότι η Ευρώπη είναι αντιμέτωπη με μια κατάσταση που δεν αντιμετωπίζεται με τείχη, με κατασταλτικά μέτρα ή με επαναπροωθήσεις στην Τουρκία... Είναι μια κατάσταση που θα εξακολουθήσει, όσο μπορεί να προβλέψει κανείς, για μεγάλο διάστημα, για δεκαετίες. Μια λύση θα ήταν να προσπαθήσουμε εμείς οι Ευρωπαίοι να κάνουμε υποφερτές τις συνθήκες ζωής στις χώρες που εγκαταλείπουν αυτοί οι άνθρωποι. Δεν έχω γνωρίσει κανέναν που να εγκαταλείπει έτσι απλά τη χώρα του χωρίς να υπάρχει πραγματική ανάγκη γι' αυτό το ταξίδι.
* Ανάμεσα στη μυθοπλασία και το ντοκιμαντέρ, εσείς έχετε επιλέξει ξεκάθαρα από την αρχή της καριέρας σας το ντοκιμαντέρ...
Για μένα η μυθοπλασία εμπεριέχει περιορισμούς, στο πώς θα χειριστείς τον χώρο, στις ερμηνείες... Αντίθετα, το ντοκιμαντέρ έχει ελευθερία, αμεσότητα, μια αμεσότητα όμως που δεν έχει να κάνει με την τηλεοπτική "αμεσότητα", αυτό που βλέπουμε καθημερινά στα δελτία ειδήσεων. Για να δώσω ένα μέτρο σύγκρισης, ο Μάικλ Μουρ είναι ένας ντοκιμαντερίστας που "εισβάλλει" παντού όταν γυρίζει τις ταινίες του, ανοίγει πόρτες... Αντίθετα εγώ προτιμώ να δουλεύω κατά κάποιον τρόπο πίσω από κλειστές πόρτες, αναζητώ στοιχεία εσωτερικότητας, που θα μου δώσουν μια ποιητική διάσταση...
* Τι κρατάτε από τον ένα χρόνο που περάσατε στη Λαμπεντούζα;
Στη Λαμπεντούζα οι ψαράδες μού έλεγαν ότι έχουν μάθει να καλοδέχονται οτιδήποτε έρχεται από τη θάλασσα... Μάλλον και η υπόλοιπη Ευρώπη θα έπρεπε να διδαχτεί κάτι από τους ψαράδες της Λαμπεντούζα.
* Η ταινία "Φωτιά στη θάλασσα" θα βγει στις κινηματογραφικές αίθουσες την Πέμπτη 14 Απριλίου.
