Του Σόλωνος Ξενόπουλου*
Την ίδια στιγμή που κάπως ξεπροβάλλει σήμερα μια τάση για τη διερεύνηση νέων αρχιτεκτονικών μορφών και χώρων που να αφορούν τις ξεχασμένες και κοινωνικά και οικονομικά περιθωριοποιημένες ομάδες, ταυτόχρονα και με την αρμόζουσα έπαρση, όλο και συχνότερα εμφανίζονται αντίρροπες προτάσεις, οι οποίες επανεισάγουν, με σημερινούς όρους, όλα τα χαρακτηριστικά μιας μεταμοντέρνας αντίληψης που είχε κυριαρχήσει παλαιότερα. Αυτό που φαίνεται να συμβαίνει είναι ότι αυτές οι δύο αντίρροπες τάσεις συνιστούν δύο εναλλακτικές διεξόδους από το αδιέξοδο στο οποίο έχει σταδιακά περιέλθει η αρχιτεκτονική το τελευταίο διάστημα.
Ακολουθώντας έναν μονόδρομο, αφού εξάντλησε τις τεχνικές και τεχνολογικές δυνατότητες των υλικών, αφού οδήγησε στα όριά της την αντίληψη ότι μπορεί, χωρίς συνέπειες, να συμβολίσει τη μεγαλομανία των εμπνευστών της, αφού, στο όνομα της αειφορίας και της οικολογίας, απορρόφησε και κατανάλωσε τεράστιες ποσότητες ύλης και ενέργειας του πλανήτη, αφού μορφοποίησε με γιγαντιαίες κατασκευές την ανταγωνιστικότητα, κουρασμένη και ασθμαίνουσα, χωρίς πλέον έμπνευση, χωρίς νέες ιδέες και ευαισθησία, η σύγχρονη αρχιτεκτονική καταφεύγει τώρα σε δρόμους που είχαν, έστω και για λίγο, κυριαρχήσει στο παρελθόν.
Η δεκαετία του '80 απετέλεσε άλλωστε την περίοδο άνθησης της τότε αποκαλούμενης μεταμοντέρνας αρχιτεκτονικής. Τότε, όπως και τώρα, με πρόσχημα τις ιστορικές καταβολές, επεκράτησαν σχεδιαστικές επιλογές οι οποίες αφορούσαν την ενσωμάτωση επεξεργασμένων ιστορικών μορφών στις κατασκευές, όπως επίσης και την υιοθέτηση ετερόκλητων "στοιχείων" για τον εμπλουτισμό, υποτίθεται, της αισθητικής των κατασκευών αυτών. Αγνοώντας την ουσία του αρχιτεκτονικού προβλήματος, θεωρητικοί και σχεδιαστές, στηριγμένοι, εννοείται, σε φιλοσοφικές αναζητήσεις της εποχής, ανέσυραν σωρεία εννοιών, μεταγλωττίζοντάς τις σε κάτι που ονομάστηκε αρχιτεκτονική ως γλώσσα. Μια γλώσσα όμως χωρίς συντακτικό, δηλαδή χωρίς τον χώρο, αλλά μια γλώσσα μόνο από λέξεις ή εικόνες.
Η μεταμοντέρνα σκέψη δεν αφορούσε τότε, αλλά ούτε και σήμερα, μόνο την αρχιτεκτονική. Μεταμοντερνίζουσες θεατρικές παραστάσεις, όπου ένα συνονθύλευμα από υποτιθέμενες νέες ιδέες, που δεν είναι παρά κραυγαλέες επιδείξεις πρωτοτυπίας, το τελευταίο διάστημα υιοθετούνται από κατά τα άλλα καταξιωμένους σκηνοθέτες, ενώ υποστηρίζονται από ενθουσιώδεις θεατρικές κριτικές, οι οποίες περιορίζονται, λόγω αμηχανίας μάλλον, σε περιγραφικές παρουσιάσεις, αντί οποιασδήποτε κριτικής.
Ίσως ο κινηματογράφος μοιάζει ακόμα να αντιστέκεται και να διατηρεί την ποιότητα και τη δυναμική του, με εξαιρετικά σύγχρονα δείγματα, που κινούνται σε όλες τις κλίμακες. Από σχετικά μικρού προϋπολογισμού, λιτές παραγωγές με κοινωνική θεματολογία, υψηλή αισθητική και ανάλογη γραφή, όπως το φετινό "Spotlight", έως και μεγάλες παραγωγές όπως το τελευταίο "Μadmax", οι οποίες, με φαντασία και στυλ, προσφέρουν γενναιόδωρα ιδέες, ρυθμό, ηθοποιία, σύνθεση πλάνων, εικαστική επιμέλεια, κοστούμια, μακιγιάζ, χώρους, φυσικούς ή τεχνητούς, που μέσω της κινηματογράφησης γίνονται συστατικά μιας, αισθητικά ολοκληρωμένης, κατασκευής.
Ή όπως ο "Αστακός" του Λάνθιμου, να βυθίζονται στα αδιέξοδα μονοπάτια των πόλεων και των δασών των σημερινών κοινωνιών, αφήνοντας εντούτοις κάποιες αχτίδες ελπίδας. Όπως επίσης και οι πικρές, βαθιά ανθρωποκεντρικές ταινίες του Roy Andersson, που συνιστούν μαθήματα κινηματογραφικής γραφής, με εργαλείο τις παγωμένες εικόνες, στις οποίες αποτυπώνονται, με αφορμή τη σύγχρονη σκανδιναβική πραγματικότητα, οικουμενικές αξίες, αλλά και αμφιβολίες για την ύπαρξη. "Ένα περιστέρι κάθισε σ' ένα κλαδί συλλογιζόμενο την ύπαρξή του".
Όσον αφορά την αρχιτεκτονική, όπως ήδη αναφέρθηκε, θα μπορούσε κανείς να διακρίνει δύο κατευθύνσεις, η μία από τις οποίες έχει δύο σκέλη.
Η πρώτη κατεύθυνση είναι η σχετικά πρόσφατη διάθεση, η οποία εκδηλώνεται με διαρκείς διακρίσεις και βραβεύσεις ατόμων και ομάδων που κινούνται στο πλαίσιο δράσεων για ανάδειξη της κοινωνικής υπόστασης της αρχιτεκτονικής.
Η δεύτερη χωρίζεται σε δύο υποενότητες, οι οποίες, ενώ φαινομενικά τουλάχιστον μοιάζουν διαφορετικές και αντίθετες, εντούτοις ουσιαστικά μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά. Ενδεικτική περίπτωση της μιας υποενότητας είναι το έργο του δανέζικου γραφείου BIG, που προάγει με επιθετικότητα έναν τεράστιο πλέον όγκο από μεγάλα έργα, με αβαθείς και εξεζητημένες, δήθεν μοντερνίζουσες μορφές, οι οποίες δύσκολα κρύβουν την υφέρπουσα μεταμοντέρνα σκέψη που τις διαπερνά.
Ίσως όμως αυτό που σήμερα ξεπερνάει έστω κάποια προσχήματα είναι το έργο του γραφείου Mark Foster Gage. Στην περίπτωση αυτή εισάγεται κανείς σε έναν κόσμο όπου, εν μέρει με τον μανδύα του χιούμορ, αλλά και με υποτιθέμενες παρά σοβαρές, αναφορές στην pop κουλτούρα, προβάλλονται έργα όπως πύργοι κατοικιών, των οποίων η εικόνα με δικαιολογία την εναντίωση στη βαρετή απλότητα δανείζεται ανενδοίαστα από μορφές του μπαρόκ, της γοτθικής αισθητικής ή ακόμα και του Antonio Gaudi, αιτιολογημένες από τη σύνδεσή τους με τις αμφιέσεις της Lady Gaga.
Οι οπτικά θορυβώδεις αυτές κατασκευές είναι βέβαια τεχνικά εύκολα εφικτές, αφού η σύγχρονη ψηφιακή τεχνολογία παρέχει τα μέσα τόσο για τον σχεδιασμό όσο και για την υλοποίησή τους. Τα σχεδιαστικά προγράμματα που κυκλοφορούν όχι μόνο δίνουν τη δυνατότητα σχεδιασμού πολύπλοκων μορφών, αλλά υποβάλλουν εάν δεν επιβάλλουν, αυτόν τον σχεδιασμό και στη συνέχεια συμβάλλουν καθοριστικά στην εφαρμογή του. Οι τρισδιάστατοι εκτυπωτές από μέσον ή εργαλείο γίνονται αυτό καθ' εαυτό το αρχιτεκτονικό πρόβλημα, ενώ το ίδιο ισχύει και όσον αφορά την τεχνολογία του CNC.
Ολη αυτή η ιστορία θα μπορούσε να είναι ένα αστείο. Είναι όμως; Ή είναι η απαρχή μιας εποχής για την αρχιτεκτονική κατα την οποία, αφού τα πάντα είναι δυνατά, τότε τα πάντα είναι αποδεκτά; Ιδιαίτερα μάλιστα όταν οι κήρυκές της είναι προσωπικότητες όπως κοσμήτορες σε αρχιτεκτονικές σχολές διαπρεπών, διεθνούς φήμης πανεπιστημίων, δηλαδή εκπαιδευτές των νέων αρχιτεκτόνων.
* Ο Σόλων Ξενόπουλος είναι αρχιτέκτων, ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ
