"Δεν υπάρχει ελευθερία του λόγου στην Τουρκία. Για συγγραφείς όπως εγώ η κατάσταση είναι καλύτερη, αρκεί βέβαια να μη μιλούν ανοιχτά για το σεξ. Όμως οι δημοσιογράφοι δέχονται ακραίες πιέσεις. Πρώτα τους πιέζουν με τη φορολογική νομοθεσία. Δεν ενδιαφέρονται για τα μικρότερα μέσα ενημέρωσης καθώς, όπως και στην Ιταλία με τον Μπερλουσκόνι, η κυβέρνηση ελέγχει τα περισσότερα κανάλια και τις εφημερίδες. Ελέγχει τη γραφειοκρατία και όποιος δεν συμμορφωθεί στις πιέσεις τότε δέχεται συνεχείς κατηγορίες και μπορεί να καταλήξει στη φυλακή.
Ένας από τους μεγαλύτερους αρθρογράφους της Τουρκίας, ο Αχμέτ Χακάν, ξυλοκοπήθηκε. Αυτά είναι τα πιο σημαντικά που θέλω να πω δυνατά. Αυτή είναι και η πιο σημαντική πολιτική δήλωση που έχω να κάνω κι ελπίζω να το γράψετε" έλεγε χθες ο νομπελίστας συγγραφέας Ορχάν Παμούκ στους Έλληνες δημοσιογράφους λίγες ώρες πριν από την παρουσίαση του καινούργιου βιβλίου του. "Κάτι παράξενο στον νου μου" (εκδ. Ωκεανίδα) στο Μέγαρο Μουσικής.
Καταπέλτης για την κυβέρνηση Ερντογάν σε σχέση με την ελευθερία του λόγου, ο Ορχάν Παμούκ μίλησε και πολιτικά παρ' ότι η φήμη που τον ακολουθεί είναι ότι δεν απαντά σε πολιτικές ερωτήσεις. Και συνέχισε να επικρίνει τη "σημερινή κυβέρνηση", η οποία "ευθύνεται για την κατάσταση της ελευθερίας του λόγου, καταπιέζει δημοσιογράφους και κάθε πολιτική κριτική φυλακίζοντας και γι' αυτό δεν είναι αρκετά κοσμική". "Προφανώς" είπε "ανησυχώ και για την εκκοσμίκευση στην Τουρκία, αλλά πιο πολύ ανησυχώ για την ελευθερία του λόγου".
Επέκρινε ανοιχτά και δήλωσε "θυμωμένος" και με την Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία προκειμένου "να φιλτράρει τη μετεγκατάσταση των ανεπιθύμητων Ασιατών και υπόπτων χρηματοδοτεί την Τουρκία χωρίς να επιτηρεί και τις συνθήκες που επικρατούν ως προς τα δικαιώματα, όπως αυτό της ελευθερίας του λόγου, κυρίως του πολιτικού λόγου".
Αν και για τον ίδιο η Ε.Ε. "είναι μία έμπνευση", δήλωσε πως μπορεί επίσης να την κριτικάρει "για τις ασυνέπειές της απέναντι στις αξίες και τις ρυθμίσεις της". Η Ευρωπαϊκή Ένωση για τον Παμούκ εξακολουθεί να συμπυκνώνει "το τρίπτυχο Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφοσύνη".
Ωστόσο "αν έχεις αδελφοσύνη, τότε έχεις το δικαίωμα να ρωτήσεις τι γίνεται με τους μετανάστες" είπε και εξέφρασε την ελπίδα "η Τουρκία να μπει στην Ευρωπαϊκή Ένωση μια μέρα, αν και ξέρω ότι υπάρχουν πολλοί σκεπτικιστές στην Ελλάδα σχετικά με την ένταξή της. Έχω ένα γλυκό όραμα για την Ευρωπαϊκή Ένωση".
"Χρονικό των συναισθημάτων μου για την Ισταμπούλ" χαρακτήρισε το τελευταίο βιβλίο του, στο οποίο παρακολουθεί μαζί με τον ήρωά του Μεβλούτ την πόλη του και κατ' επέκταση την τουρκική κοινωνία να αλλάζει μέσα στα τελευταία 40 χρόνια. Έσπευσε να δηλώσει ότι δεν είναι "νοσταλγικός άνθρωπος", "αλλά έχω τη νοσταλγία της μετριοπάθειας και της μελαγχολίας. Σίγουρα αυτό δεν είναι ένα νοσταλγικό βιβλίο, ακόμα κι αν άθελά μου κάτι τέτοιο συνέβη σε ορισμένα σημεία".
Από τους βασικούς λόγους που έγραψε αυτό το μυθιστόρημα ήταν, όπως είπε, η εσωτερική μετανάστευση στην Ισταμπούλ από την ανατολική και κεντρική Τουρκία. "Από τα παιδικά μου χρόνια γνώριζα αυτή την κατάσταση. Ως παιδί ήξερα όλες τις γειτονιές της Ινσταμπούλ, αλλά σήμερα υπάρχουν γειτονιές που δεν έχω επισκεφθεί καν με την αγαπημένη μου και τον σωματοφύλακα που με ακολουθεί (όχι ότι τον χρειάζομαι). Γι' αυτό κάθε Κυριακή πηγαίνουμε σε διαφορετικές γειτονιές, περπατάμε πολύ και τρώμε σε φτηνά εστιατόρια. Σε τελική ανάλυση η πόλη αλλάζει χωρίς σταματημό και νιώθεις πλέον ότι δεν είσαι ο εαυτός σου" είπε.
Ωστόσο δεν έκρυψε τα επίχειρα αυτής της αλλαγής και τα συναισθήματά του . "Ντρέπομαι που ζω σ' αυτή την πόλη 63 χρόνια" είπε. "Μιλώ για το κομματικό σύστημα, την κυριαρχία στο οικονομικό επίπεδο και την ανάπτυξη" διευκρίνισε. Αναφερόμενος στις συνεντεύξεις που έκανε προκειμένου να γράψει το βιβλίο του "όχι με τους νεοφερμένους κατοίκους της πόλης, αλλά με αυτούς που είχαν παλιά μαγαζιά, μεταξύ των οποίων και ένας Έλληνας" διευκρίνισε ότι "αυτοί οι άνθρωποι της αγοράς ήταν κομψοί και λεπτομερείς στις αναμνήσεις τους, ενώ οι δημογραφικά νέοι πολίτες μου έδωσαν πιο 'τρομακτικές' πληροφορίες".
Πρόκειται για "τις τρομακτικές ροές πληθυσμών που κατέστρεψαν την πόλη μας, την αρχιτεκτονική και την κουλτούρα της. Ίσως η λέξη καταστροφή να μην είναι καλύτερη, γιατί όλα αλλάζουν. Όσο μεγαλώνω αυτή είναι η εικόνα που αποκομίζω. Ίσως αυτό να είναι και στο μυαλό του Μεβλούτ καθώς ζει σε ένα διαμέρισμα πολυκατοικίας και είναι χαμένος στο τίποτα".
Όταν παραπέμψαμε στη φράση του βιβλίου του "Στην πόλη δεν υπάρχει δίκιο, υπάρχει κέρδος", ρωτώντας τον ποια είναι η τύχη των πολιτών σε μια πόλη όπου κυριαρχεί το κέρδος, απάντησε αμέσως: "Στον αέρα υπάρχει καπιταλισμός. Όλοι θέλουμε να επιβιώσουμε στον καπιταλισμό και να απολαύσουμε τα πλεονεκτήματά του και να είμαστε καλοί, ευσυνείδητοι και ηθικοί πολίτες. Αυτή είναι μια εννοιολογική αντίφαση, όπως έλεγε ο Μπρεχτ, από του οποίου τα επικά θέατρα οι ήρωές μου μιλούσαν στους αναγνώστες. Έλεγαν ότι ο Μπρεχτ το δραματοποιούσε αυτό σε όλη του τη ζωή και οι θεατρικές του παραστάσεις μου δίδαξαν πολλά".
Ο Ορχάν Παμούκ δήλωσε ότι θέλει να επιστρέψει, σε επόμενο βιβλίο του, στο θέμα του μετασχηματισμού της πόλης του. "Θα ήταν εύκολος αναγνώστης" είπε χαμογελώντας όταν ρωτήθηκε ποια θα ήταν η αντίδραση του Ερντογάν αν διάβαζε το βιβλίο του. Δεν απάντησε όταν ρωτήθηκε αν ο Τούρκος πρόεδρος θα διάβαζε το βιβλίο του.
Πόλυ Κρημνιώτη
