Συνέντευξη στον Σπύρο Κακουριώτη
Σεφέρης, Καβάφης, Καρυωτάκης, Καζαντζάκης, Ελύτης, Ρίτσος, Τσίρκας, Μπουζιάνης, Χαλεπάς, Μπελογιάννης, Πλουμπίδης, Γλέζος, Θεοδωράκης... Βρεθήκαμε στο ατελιέ του Γιάννη Ψυχοπαίδη λίγες μέρες πριν παρουσιάσει στο κοινό έναν νέο κύκλο έργων του, με τίτλο Βιογραφία, μια προσωπική και πνευματική γενεαλογία από τα πορτρέτα προσωπικοτήτων από τον χώρο της τέχνης και της πολιτικής, που στάθηκαν για τον ίδιο, αλλά και για τους περισσότερους της γενιάς του, "φάροι πορείας", όπως τους χαρακτηρίζει. Η συζήτησή μας γρήγορα στράφηκε από τα πρόσωπα και το τι σημαίνουν για τον ίδιο στη στάση ζωής που εκπροσωπούν και στο διαχρονικό της παράδειγμα, στους νέους καλλιτέχνες, αλλά και στην αδυναμία της τέχνης να ανακαλύψει τη γλώσσα ώστε να εκφράσει μια πραγματικότητα που μας υπερβαίνει...
* Γιατί επιλέξατε αυτές τις συγκεκριμένες προσωπικότητες;
Πρόκειται για 14 πρόσωπα που έχω επιλέξει συνειδητά, ανάμεσα σε πολλά άλλα, γιατί η βιογραφία μου μπορεί να καταγραφεί μέσω αυτών, έχουν σημαδέψει τον τρόπο που σκέφτομαι, που μεγάλωσα... Έχουν εγγράψει μέσα μου τις χαρακιές εκείνες που αργότερα ονομάζουμε χαρακτήρα. Είναι, λοιπόν, μια υποκειμενική κρίση, αλλά αντιπροσωπεύει και κάτι γενικότερα αποδεκτό, γιατί είναι προσωπικότητες με ευρύτερο αντίκρισμα. Μετά τον πόλεμο, ιδιαίτερα κατά τη δεκαετία του '60, έχουν αφήσει τα σημάδια τους κι έχουν επηρεάσει γενιές...
* Μόνο Έλληνες έπαιξαν ρόλο στη διαμόρφωσή σας;
Όχι, όμως ήθελα σε αυτή τη σειρά να υπάρχει το βιωματικό στοιχείο του τόπου. Το πώς, δηλαδή, οι πνευματικές του αξίες διαμορφώνουν την προσωπικότητα ενός νέου ανθρώπου. Τα μεγάλα αναπτύγματα που παίρναμε από τον έξω κόσμο, τα διαβάσματα αυτά ήρθαν αργότερα. Αν όμως θα έπρεπε να βάλω και έναν ξένο που έπαιξε για μένα σημαντικό ρόλο, σαν ένα «κρυμμένο πορτρέτο», θα διάλεγα τον Βίκτωρα Ουγκώ. Οι Άθλιοι, από την πρώτη παιδική μου ηλικία, με συνόδευσαν και μου διαμόρφωσαν τις μεγάλες αξίες της ελευθερίας, της δικαιοσύνης, την αντίληψη για την εξουσία. Αποτελεί κάτι σαν ηθική κληρονομιά...
* Η έκθεση αποτελείται μόνο από αυτά τα πορτρέτα;
Στην ουσία παρουσιάζεται ένα ενιαίο δίπτυχο, που το ενοποιούν εσωτερικοί δεσμοί, καθώς γύρω από τα πρόσωπα αναπτύχθηκε μια σειρά εικόνων που αναφέρονται σε αυτό που είναι ο κοινωνικός χώρος, τα προβλήματα της ιδεολογίας, της πολιτικής, της Ιστορίας. Ζητήματα που αφορούν τη σύγχρονη ελληνική Ιστορία. Με δυο λόγια, το πλαίσιο μέσα από το οποίο τα πρόσωπα αυτά έγιναν αντιληπτά και κατέγραψαν τη δύναμή τους μέσα μου.
* Υπάρχει, άραγε, κάποιο στοιχείο νοσταλγικής αναφοράς σε αυτά τα πνευματικά και ηθικά μεγέθη, στους "φάρους πορείας", όπως τους χαρακτηρίζετε;
Καθόλου. Είναι μάλλον μια ψύχραιμη αποτίμηση. Αυτό που δεν είναι ψύχραιμο είναι ο τρόπος που προσπαθώ να τα προσεγγίσω μέσα από τη ζωγραφική ύλη. Γιατί το ζητούμενο, για μένα, είναι το πώς θα οριστεί μια προσωπικότητα και ο ρόλος της στην Ιστορία μέσα από τη φόρμα, το παίδεμα του υλικού. Αυτό ήταν και το βαθύτερο ενδιαφέρον μου γι' αυτόν τον κύκλο: πώς μπορώ να αποδώσω πράγματα που με αφορούν και με έχουν διαμορφώσει με τρόπο που να διατηρεί μια απόσταση. Δεν υπάρχει απόσταση ως προς τη ζωγραφική, αλλά ως προς την ιστορικότητα. Αυτή είναι η προσωπική μου αλήθεια.
* Παρατηρεί κανείς με έκπληξη πως ανάμεσά τους υπάρχουν μόνο δύο εικαστικοί, ο Μπουζιάνης και ο Χαλεπάς...
Δεν κάνω φόρο τιμής στη ζωγραφική. Αυτοί οι άνθρωποι με αφορούν στον βαθμό που πίσω τους, πέρα από τη σημασία του καλλιτεχνικού έργου, βρίσκεται μια στάση ζωής, που εδώ ενώνονται. Σε αυτούς τους δύο υπάρχει μια τραγική διάσταση: κόντρα στην κοινωνία παρήγαγαν καλλιτεχνικό έργο μεγάλου βεληνεκούς, κόντρα στη σκληρότητα της εποχής τους, αποσυρμένοι, διωγμένοι, στάθηκαν στο ύψος των δικών τους περιστάσεων. Αυτό το στοιχείο, πιστεύω, συνδέει όλα τα πρόσωπα.
* Τα πολιτικά πρόσωπα που συμπεριλαμβάνετε στη Βιογραφία χαρακτηρίστηκαν στην εποχή τους από μια ηρωική στάση ζωής... Σήμερα έχουμε ανάγκη από ήρωες;
Έχουμε ανάγκη από πνευματικότητα, ιδέες, υπέρβαση ορίων... Δεν ξέρω αν αυτό λέγεται ηρωισμός. Εδώ έχουμε ένα παράδειγμα ανθρώπων που στάθηκαν όρθιοι στα δύσκολα. Έχουμε, λοιπόν, ανάγκη παραδειγμάτων, όχι ηρώων. Η στάση τους είναι ακόμα και σήμερα ικανή να εμπνέει ανθρώπους που έχουν ανάγκη να μείνουν όρθιοι, να μην παρασυρθούν στον εξοβελισμό της ανθρωπιάς.
Ξέρετε, στην Κεφαλλονιά υπάρχει ένα μνημείο αφιερωμένο στην κατοχή, που τιμά εξίσου και εκείνους που έπεσαν, που βασανίστηκαν, και εκείνους που για τα δικά τους μέτρα τήρησαν μια οριακή στάση και αρνήθηκαν να συνεργαστούν. Πιστέψτε με, δεν είναι καθόλου λίγο κάποιος συνειδητά να δει τα όριά του και να μη συμμετέχει ενεργά. Αυτό, σαν στάση, πιστεύω, αφορά και εμάς σήμερα.
* Οι νέοι σήμερα έχουν τέτοια πνευματικά πρότυπα, τέτοιες αναφορές;
Το βέβαιο είναι ότι έχουν ανάγκη προτύπων. Έχει μεγάλη σημασία το πώς κανείς αφουγκράζεται τους νέους κι αυτό έχει να κάνει με το πώς συγκροτούνται οι σχέσεις ανάμεσα σε δάσκαλο και μαθητή και πώς, από ένα σημείο και πέρα, η καλλιέργεια της δημιουργικότητας γίνεται κοινή υπόθεση των δύο. Τα παιδιά αυτά είναι έτοιμα να δοθούν σε κάτι κοινό, δεν το έχουν διδαχθεί όμως όπως θα έπρεπε. Η αλληλεγγύη, το μοίρασμα, η κοινή δουλειά είναι ένας πολύτιμος συνδετικός κρίκος. Βλέπεις πως, όταν μοιράζεσαι πράγματα που σε αφορούν, κινητοποιείς μια τεράστια δύναμη που φαινομενικά είναι εν υπνώσει. Αυτά όμως έχουν νόημα όταν κρατούν μια συνέχεια και γίνονται τρόπος ζωής και ανάγκη.
* Πιστεύετε ότι, μέσα στις συνθήκες της κρίσης, παρατηρείται όλο και συχνότερα η ανάγκη για μια περισσότερο "πολιτική τέχνη";
Είναι αλήθεια. Το θέμα όμως δεν είναι να εικονογραφείς την πραγματικότητά σου, αλλά να την ξαναδείς με άλλο τρόπο, ώστε να ξαναγυρίσεις σε αυτήν προσπαθώντας εσωτερικά να την κατανοήσεις καλύτερα. Δεν είναι καθόλου εύκολη διαδικασία. Ίσως στο θέατρο ή στη μουσική, που έχουν περισσότερο σωματικό χαρακτήρα, τα πράγματα να είναι πιο ζωντανά σήμερα. Οι εικαστικές τέχνες ζητούν να απαλλαγούν από το στοιχείο της εικονογραφίας. Από την άλλη, πολλοί νέοι αισθάνονται ότι δεν τους εκφράζει η αφαίρεση ή ο μινιμαλισμός, ένας φορμαλισμός που σε εγκλωβίζει και δεν σε αφήνει να εκφράσεις μια πραγματικότητα που έχει πολλή οδύνη. Πώς εκφράζεται η οδύνη σήμερα; Πρέπει να εκφραστεί με τρόπο εικαστικά μετουσιωμένο. Δεν είναι μια άναρθρη κραυγή, αλλά κάτι άλλο, που την ξεπερνά και γίνεται σκέψη πάνω στην ανάγκη να γεννηθεί η κραυγή.
* Μπορεί σήμερα η τέχνη να μιλήσει γι' αυτήν την πραγματικότητα;
Πώς μπορεί να μιλήσει κανείς για τους πρόσφυγες καλλιτεχνικά; Συμβατικά; Εικονογραφικά; Με ποια γλώσσα; Καμιά φορά αισθάνεσαι πως τα πράγματα σε υπερβαίνουν τόσο, που οδηγούν σε αδυναμία ουσιαστικής έκφρασης. Είναι τόσο δυνατή η πραγματικότητα, που η τέχνη αδυνατεί να την εκφράσει, παρά μόνο εφευρίσκοντας τελείως άλλους τρόπους.
* Αλλιώς κινδυνεύει να γίνει μια κοινότυπη εικόνα ανάμεσα σε τόσες άλλες;
Πράγματι, είναι τόσο έντονος ο βομβαρδισμός μας με πληροφορίες, που υπάρχει κίνδυνος να οδηγηθούμε σε κατάσταση απόλυτης αποδοχής. Η εξοικείωση είναι ο χειρότερος κίνδυνος. Αρχίσαμε να μετράμε νεκρά παιδιά, όμως από ένα σημείο και μετά αυτό γίνεται μια "αυτονόητη" είδηση κι είναι σαν να μην υπάρχει. Η τραγικότητα, στον βαθμό που συσσωρεύεται και διαμεσολαβείται από τα ΜΜΕ, γίνεται μια κοινοτοπία...
info
ΓΙΑΝΝΗΣ ΨΥΧΟΠΑΙΔΗΣ, ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ. Γκαλερί Ζουμπουλάκη (πλ. Κολωνακίου 20). Διάρκεια έκθεσης: 19 Νοεμβρίου - 12 Δεκεμβρίου. Ώρες λειτουργίας: Τρίτη, Πέμπτη, Παρασκευή: 11.00-15.00, 17.00-20.00, Τετάρτη: 11.00-15.00, Σάββατο 11.00-14.00.
