«Φωτογραφία είναι η σύλληψη, μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου, τόσο της σημασίας που έχει ένα γεγονός όσο και της οργάνωσης των μορφών που αποδίδουν σε αυτό το γεγονός την ιδιαίτερή του έκφραση...» Με αυτά τα λόγια ορίζει την τέχνη του ο Henri Cartier - Bresson, στο βιβλίο του The Decisive Moment («Η αποφασιστική στιγμή»). Πρόκειται για το μοναδικό θεωρητικό κείμενο για την τέχνη της φωτογραφίας που έγραψε αυτός ο σημαντικότερος φωτογράφος του 20ού αιώνα. Ασφαλώς, η απροθυμία του να γράψει δεν θα είχε υπερνικηθεί αν δεν υπέκυπτε στις πιέσεις του στενού του φίλου Teriade, του παρισινού εκδότη Στρατή Ελευθεριάδη.
Του Σπύρου Κακουριώτη
Τη συνάντηση αυτών των δύο σημαντικών προσωπικοτήτων για τη σύγχρονη τέχνη έρχεται να υπενθυμίσει η αφιερωμένη στις «ελληνικές» φωτογραφίες του Μπρεσόν έκθεση που πραγματοποιεί η Φωτογραφική Εταιρεία Μυτιλήνης, στην πατρίδα του Τεριάντ, τη Λέσβο.
Στην έκθεση παρουσιάζονται 39 μεγάλες και 15 μικρότερες φωτογραφίες του Μπρεσόν, πολλές από τις οποίες δεν είναι ιδιαίτερα γνωστές στο ευρύ κοινό. Οι περισσότερες έχουν ελληνικά θέματα, αποτυπώνοντας την ύπαιθρο και τους κατοίκους της, αρχαιολογικούς χώρους, αλλά και σκηνές από νυχτερινό κέντρο διασκέδασης, με μπουζούκια και ζεϊμπέκικα.
Ο Μπρεσόν στην Ελλάδα
Πρόκειται για φωτογραφίες που ο Μπρεσόν τράβηξε κατά τη διάρκεια των δύο ταξιδιών του στην Ελλάδα, το 1953 και το 1961. Στο πρώτο του ταξίδι στη χώρα μας, που αποτελούσε σταθμό ευρύτερης περιοδείας του φωτογράφου στην Ευρώπη, εκτός από την Αθήνα, επισκέφθηκε και αποτύπωσε μορφές και στιγμές της καθημερινότητας κυρίως στην Αττική και την Πελοπόννησο. Σε αυτήν την πρώτη του γνωριμία χρωστάμε μερικές από τις πολύ γνωστές φωτογραφίες, όπως αυτή του αρχαιολογικού χώρου της Ελευσίνας με τις καμινάδες των εργοστασίων να καπνίζουν στο βάθος ή τις περίφημες Καρυάτιδες του νεοκλασικού της οδού Αγίων Ασωμάτων, στον Κεραμεικό.
Στο δεύτερο ταξίδι του, οκτώ χρόνια αργότερα, περιηγήθηκε και φωτογράφισε πολλά περισσότερα μέρη, στην Ήπειρο, τη Θεσσαλία, τις Κυκλάδες, αλλά και το Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, όπου απαθανάτισε τον Γιάννη Τσαρούχη ως ενδυματολόγο σε στιγμές από τις πρόβες για τη Μήδεια του Κερουμπίνι, με πρωταγωνίστρια τη Μαρία Κάλλας. Την ίδια περίοδο τραβήχτηκαν οι πασίγνωστες φωτογραφίες του από τη Σίφνο και τη Σαντορίνη, ένα πανέμορφο παιχνίδι του λευκού των κυκλαδόσπιτων με τις σκοτεινές σκιές που δημιουργεί ο αστραφτερός ήλιος.
Καρπός του ταξιδιού του το 1953, που ήταν ταξίδι διακοπών ανά την Ευρώπη, στην πραγματικότητα, υπήρξε, δυο χρόνια αργότερα, το άλμπουμ Les Europeens, που εξέδωσε στο Παρίσι ο φίλος του Στρατής Ελευθεριάδης - Τεριάντ, στις εκδόσεις τέχνης Verve. Αυτό το σπάνιο πια βιβλίο, μαζί με το Images a la sauvette, που εκδόθηκε το 1952, πάλι με πρωτοβουλία του Τεριάντ, και περιλαμβάνει το κείμενο της «Αποφασιστικής στιγμής» μαζί μια επιλογή από την πρώτη εικοσαετία της φωτογραφικής δράσης του Μπρεσόν, με εξώφυλλο φιλοτεχνημένο από τον Ματίς, παρουσιάζονται επίσης στο πλαίσιο της έκθεσης της Φωτογραφικής Εταιρείας Μυτιλήνης.
«Μας έμαθε να βλέπουμε αλλιώς»
«Ο Μπρεσόν με τις φωτογραφίες του επαναστατικοποίησε τη φωτογραφική τέχνη», μας λέει ο Στρατής Τσουλέλλης, πρόεδρος της Φωτογραφικής Εταιρείας Μυτιλήνης, σωματείου που φέτος συμπληρώνει 35 χρόνια ενεργού παρουσίας στη Λέσβο. «Είναι ο πατέρας της αποφασιστικής στιγμής, αυτής όπου το μάτι, το μυαλό και η καρδιά του φωτογράφου βρίσκονται σε μιαν ευθεία. Η στιγμή αυτή θα δώσει μια φωτογραφία μοναδική. Για τον Μπρεσόν η φωτογραφία, πέρα από απλή καταγραφή, είναι διαδικασία συναισθηματική και πνευματική. Στις φωτογραφίες του διακρίνουμε μια συνεχή αναζήτηση και προβληματισμό για τον κόσμο. Με εξαιρετικά αφαιρετικό και λιτό τρόπο, άριστος γνώστης της φόρμας και της ισορροπίας, στα έργα του καταφέρνει να μας δείξει έναν διαφορετικό τρόπο για να δούμε την απλή καθημερινότητα. Αιχμαλωτίζει με τη μηχανή του απλές σκηνές και μας κάνει να δούμε πράγματα που από μόνοι μας απλώς προσπερνούσαμε. Με άλλα λόγια, μας οδηγεί όχι απλώς να αναγνώσουμε αλλά να αναζητήσουμε».
Το «μάτι του αιώνα»
Ο Ανρί Καρτιέ Μπρεσόν γεννήθηκε το 1908 κοντά στο Παρίσι, γόνος πλούσιας οικογένειας εμπόρων και βιομηχάνων. Αρχικά εντυπωσιάστηκε από τη ζωγραφική, σπούδασε δίπλα στον γλύπτη Αντρέ Λοτ και μέσα από αυτήν προσπάθησε να εκφράσει αρχικά τις καλλιτεχνικές του ανησυχίες.
Στο Παρίσι θα γνωριστεί με τον Αντρέ Μπρετόν, τον Μαξ Ερνστ και τον κύκλο των σουρεαλιστών, οι αντιλήψεις των οποίων θα τον επηρεάσουν βαθιά. Η αποφασιστική στροφή του προς τη φωτογραφία όμως οφείλεται στον Ούγγρο Martin Munkacsi, φωτογραφίες του οποίου ανακαλύπτει σε ένα περιοδικό. Αγοράζει μια Leica, την πρώτη εξαιρετικά εύχρηστη αλλά ταυτόχρονα αξιόπιστη μηχανή, και ταξιδεύει πολύ, φωτογραφίζοντας διαρκώς. Χάρη στον δάσκαλό του της γλυπτικής, επιδεικνύει εξαιρετική ικανότητα στη σύνθεση των εικόνων που συλλαμβάνει διά ζώσης, αλλά και μεγάλη ακρίβεια στην αποτύπωση του χρονικού, γεωγραφικού και πολιτισμικού πλαισίου τους.
Η άνοδος του φασισμού και, πάνω απ' όλα, ο Ισπανικός Εμφύλιος στρέφει τον Μπρεσόν προς τα αριστερά. Συμμετέχει στην Ένωση Επαναστατών Συγγραφέων και Καλλιτεχνών. Χωρίς να ενταχθεί στο ΓΚΚ, συχνάζει στους κύκλους των κομμουνιστών καλλιτεχνών, όπως ο Λουί Αραγκόν, ο Ζωρζ Σαντούλ κ.ά., και γνωρίζεται με τον Ρόμπερτ Κάπα, μαζί με τον οποίο, το 1947, θα ιδρύσουν το πρακτορείο φωτορεπορτάζ Magnum. Το δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1930 θα στραφεί στον κινηματογράφο, γυρίζοντας ντοκιμαντέρ με στόχο τη βοήθεια στους Ισπανούς Δημοκρατικούς, τη νίκη του γαλλικού Λαϊκού Μετώπου στις εκλογές κ.ά.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου θα καταταγεί στον στρατό, θα αιχμαλωτιστεί από τους Γερμανούς και θα καταφέρει να αποδράσει στην τρίτη του απόπειρα. Συμμετέχει στη γαλλική Αντίσταση και στη συνέχεια φωτογραφίζει την απελευθέρωση του Παρισιού, τη μαρτυρική πόλη Οραντούρ κ.ά.
Από το 1947 ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο, φωτογραφίζοντας πάντα με Leica και φακό 50 mm, αφοσιωμένος στο φωτορεπορτάζ και το πρακτορείο Magnum. Υπήρξε ο πρώτος δυτικός φωτογράφος που του επετράπη να φωτογραφίσει στην ΕΣΣΔ. Το 1974, κουρασμένος πια από τη φωτοειδησεογραφία, αποχωρεί από το Magnum, το οποίο διατηρεί το αρχείο του, και επιστρέφει στη ζωγραφική.
Στις 3 Αυγούστου 2004 πέθανε στην οικογενειακή κατοικία του στην Προβάνς, σε ηλικία 95 ετών.
info
HENRI CARTIER-BRESSON Έκθεση φωτογραφίας. Εκθεσιακός χώρος Φωτογραφικής Εταιρείας Μυτιλήνης (3η Πάροδος Μ. Ασίας, Κάτω Κάστρο Μυτιλήνης). Διάρκεια: 1-31 Αυγούστου. Ώρες λειτουργίας: Καθημερινά (εκτός Κυριακής) 7.00-9.00 μ.μ.
