Η κούνια στο εξώφυλλο μοιάζει να μη στηρίζεται πουθενά. Έσπασε; Θα σπάσει; Στην εύθραυστη εποχή μας, ο Κώστας Καναβούρης δείχνει το ποίημα, αλλά και μέσω αυτού. "Η ποίηση" λέει "είναι στρατευμένη, αν μη τι άλλο, στη δική της εντιμότητα". Η εντιμότις λοιπόν, και τα μεγάλα ζητήματα του ανθρώπου, το λίγο και το μέτρο ανάμεσα στο κλάμα και το χαμόγελο, η μνήμη, η φωνή και οι αποσιωπήσεις, τοποθετημένα με τάξη και χάρη σε ένα βιβλίο με ποιήματα. Χρόνια στην περιπέτεια της γραφής, ο κύριος της διπλανής στήλης, ποιητής και δημοσιογράφος Κώστας Καναβούρης, επίμονος και μαχητικός με ό,τι κι αν σκαρώνει στο χαρτί, στην τελευταία του συλλογή "Έσπασε" (εκδ. Μελάνι), καταθέτει την ποίησή του ως συστατικό συγκόλλησης και ως αφορμή για περισυλλογή.
Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
*"Άδηλο υλικό το ποίημα σαν το γυαλί. Σπάζει εκεί που δεν το περιμένεις" γράφετε στην τελευταία σας συλλογή. Σ' αυτή την εύθραυστη εποχή, ούτε το ποίημα δίνει ελπίδα;
Το ποίημα δεν οφείλει ούτε να δώσει ελπίδα ούτε να παραγάγει απελπισία. Έτσι κι αλλιώς η ίδια η πραγματικότητα της ποίησης ή, αν προτιμάτε, της ποιητικής αίσθησης των πραγμάτων, αφ' εαυτής αποτελεί υπαρξιακή ελπίδα. Εν τω βάθει όμως. Όχι ως τυπική διάζευξη ελπίδας απελπισίας. Από 'κεί και ύστερα, εφόσον το ποίημα είναι τω όντι ποίημα, όλο το τοπίο ανοίγει. Ας μην ξεχνάμε ότι το ποίημα την ίδια στιγμή μπορεί να είναι και πένθος και χαρά. Από την ώρα που ανοίγεται σε όλες τις ερμηνείες, είναι και ανοιχτό στο σύμπαν και των αισθημάτων και της έλλογης αντιμετώπισης του κόσμου στο σύνολό της.
* Γράφεται με πρόθεση ένα ποίημα;
Δεν ξέρω αν γράφεται με πρόθεση ένα ποίημα. Πάντως γράφεται υπό προϋπόθεση. Ότι δηλαδή έχεις τα μέσα και τη βασική σκευή να δεις τον κόσμο μ' αυτόν τον τρόπο, να εισχωρήσεις στο αθέατο και να θέσεις με τα εργαλεία της ποίησης αυτά τα θεμελιώδη ερωτήματα που με τη σειρά τους δεν προκαλούν, φυσικά, απαντήσεις, αλλά καινούργια ερωτήματα.
* Υπό ποιες προϋποθέσεις, λοιπόν, γράφτηκε η συλλογή "Έσπασε";
Γράφτηκε από τη βασική ανάγκη για λιτότητα.
* Μη μου πείτε ότι τη γράψατε κοιτώντας την τρόικα στα μάτια...
Καταλαβαίνω το προβοκατόρικο του ερωτήματος, αλλά όμως έχετε απόλυτο δίκιο. Εμμέσως, και επειδή οι διαδρομές είναι πολύπλοκες, θα σας έλεγα ότι ναι. Σε κάποιο βαθμό έχει τον ρόλο της και η τρόικα και η λιτότητά της. Στο σημείο ακριβώς που αφορά την ταφόπλακα που προσπαθούν να βάλουν πάνω στη χώρα μας. Ας πούμε, λοιπόν, ότι κοιτάζοντας την ταφόπλακα προσπαθώ να την εξορκίσω με στίχους δίκην επιτύμβιων επιγραμμάτων. Γι' αυτό και όλα τα ποιήματα της συλλογής είναι μονόστιχα, δίστιχα το πολύ τρίστιχα. Άλλωστε, ένα από τα αξιώματα που με διαμορφώνουν αενάως είναι ένα επιτύμβιο επίγραμμα, το οποίο λέει "Δακρύειν όσον Θέμις", να πενθείς δηλαδή, να δακρύζεις στο μέτρο του πράγματος.
Βρίσκω το επίγραμμα συγκλονιστικό ως μέθοδο ζωής, δηλαδή ως μέθοδο αντιμετώπισης του θανάτου. Να, λοιπόν, που μ' έναν τρόπο «κοίταξα» την τρόικα στα μάτια και νομίζω ότι από τέτοιες ανταλλαγές "βλέμματος" οι τεχνοκράτες και οι κατέχοντες την εξουσία βγαίνουν πάντοτε ηττημένοι. Επειδή αδυνατούν να κατανοήσουν ότι πρωτίστως η ποίηση είναι επιχείρημα.
* Ωριμάζοντας βιολογικά και πνευματικά ο δημιουργός έχει ολοένα και περισσότερο ανάγκη αυτή τη λιτότητα ή είναι θέμα στιγμής, συγκεκριμένης περιόδου;
Για την ακρίβεια διάζευξη ανάμεσα σ' αυτά που είπατε δεν υφίσταται, μάλλον για σύμπλεξη θα μπορούσαμε να μιλήσουμε. Ο ποιητής σαφώς, όπως συμβαίνει και σε όλες τις μορφές της τέχνης, όσο περνάει ο καιρός τόσο και καταφεύγει στη λιτότητα. Αυτό όμως δεν αφορά πάντοτε τις λέξεις που γράφεις, αλλά τις λέξεις που αποσιωπάς. Η ποίηση δεν γράφεται με το μολύβι, γράφεται με το σβηστήρι. Αυτό το σβηστήρι το κρατούν μαζί ποιητής και αναγνώστης, και μαζί προχωρούν σ' αυτή τη γεμάτη λέξεις σιωπή.
* Τι αποσιωπάτε σ' αυτή τη συλλογή;
Αν μπορώ να απαντήσω θα έλεγα, εκ των υστέρων βέβαια, ότι αυτό που αποσιωπάται είναι η εσωτερική κίνηση που σοβεί μέσα στην ύλη και εννοώ μέσα στην ένθεη ύλη του ανθρώπου. Μια κίνηση που, εν πολλοίς, είναι αθέατη έως ότου συμβεί η θραύση ή η διάσπαση. Δηλαδή η καινούργια μορφή της ύλης.
* Μιλάτε με παραβολές αυτή τη στιγμή;
Καθόλου δεν μιλάω με παραβολές και τίποτα δεν αφήνω απ' έξω, αφού η ποίηση είναι καθολικότητα. Είναι τα πάντα. Είναι και η πολιτική και η φιλοσοφία και πάνω απ' όλα η αγωνία του ανθρώπινου όντος. Η αγωνία δεν έχει όρια. Πώς λοιπόν να μιλήσεις με παραβολές όταν το βασικό γεγονός, ο θάνατος δηλαδή, δεν είναι παραβολή αλλά αιτία ύπαρξης;
* Ο θάνατος δηλαδή σας απασχολεί εδώ περισσότερο από όσο σε προηγούμενες συλλογές σας;
Δεν θα το έλεγα. Απλώς όσο περνούν τα χρόνια τόσο πιο πολύ εμβαθύνει κανείς, κι εγώ δεν αποτελώ εξαίρεση, στην απουσία. Έτσι κι αλλιώς όσο περνάει ο καιρός πληθαίνουν οι απόντες σου. Επίσης κι εδώ δεν αποτελώ εξαίρεση. Πώς λοιπόν να μην κουβεντιάζω μαζί τους με αποδοχή και γλυκύτητα. Έρχονται στιγμές που οι απόντες είναι ο κόσμος μου, η παρηγοριά μου και η απαντοχή μου. Είναι τα άδηλα υλικά της ζωής μου. Αυτή η διαδικασία - τώρα που με ρωτάτε το συνειδητοποιώ- με απασχολεί έντονα ήδη από την προηγούμενη συλλογή "Τα επίχειρα της προοπτικής". Θέλω να πω ότι τώρα αρχίζω να εισπράττω από τους αγαπημένους μου νεκρούς.
* Ποιοι είναι οι αγαπημένοι σας νεκροί;
Είναι οι νεκροί ήρωες των αγαπημένων απόντων ποιητών, προπαντός, και των δικών μου ποιημάτων επίσης. Είναι ακόμη οι ανιόντες που έχουν φύγει από τη ζωή, αλλά και οι ήρωες των διηγήσεών τους. Ένα παράδειγμα που δεν το ξεχνάω ποτέ είναι η μητέρα μου, βέβαια, αλλά και η συγκρατούμενή της στη φυλακή που δεν έμαθα ποτέ το όνομά της και που εκτελέστηκε 17 χρόνων γιατί δεν υπέγραψε δήλωση. Είναι ένας ολόκληρος κόσμος.
* Εκτός από τους αγαπημένους νεκρούς, η μνήμη της πόλης σας είναι διαρκώς παρούσα στην ποίησή σας, ή διαβάζω λάθος;
Η Καβάλα, η πόλη που γεννήθηκα είναι σαφώς παρούσα. Όμως είναι παρούσα ως αίσθηση ενός μετακινούμενου διαρκώς ιστορικού υλικού. Προέρχομαι από γενιά προσφύγων, αυτό δημιουργεί ένα κινούμενο έδαφος της μνήμης. Ένα ασταθές πεδίο που κάθε φορά το κατακτάς με κόπο. Μην ξεχνάτε ότι προσφυγιά δεν σημαίνει μόνο απώλεια εδάφους. Σημαίνει και απώλεια γλώσσας, και απώλεια χειρονομίας, και απώλεια ανάκλησης της μνήμης. Σημαίνει γενικά συνείδηση του ασυνεχούς και της προσπάθειας που καταβάλλει το ανθρώπινο ον να το ενοποιήσει.
* Ένας θάνατος δηλαδή. Γι' αυτό γράφετε "το ποίημα είναι πένθος";
Μα ναι. Η προσπάθεια να ζήσεις μ' αυτό το επώδυνο, μια προσπάθεια που δεν τελειώνει ποτέ. Μην ξεχνάτε όμως ότι στο συγκεκριμένο ποίημα προηγείται το "ο στίχος είναι μια γιορτή". Αυτή ακριβώς που δεν τελειώνει ποτέ, ακόμη κι όταν πρόκειται για γιορτή πένθους. Ποιος δεν ξέρει ότι ακόμα και στις μεγαλύτερες γιορτές και στα μεγαλύτερα γλέντια η ακίδα του πένθους είναι πάντοτε παρούσα. Και το αντίστροφο επίσης. Μια βασική στιγμή στην έξαρση του ζεϊμπέκικου, το οποίο λατρεύω, είναι όταν ο χορευτής χτυπάει το χέρι του στο πάτωμα. Δεν είναι τίποτε άλλο από το χτύπημα στην πόρτα του Άδη.
* "Εμείς δεν ήμασταν στην αρπαγή, / Δουλεύαμε έξω στα ποιήματα" γράφετε. Ευκόλως εννοούμενος ο στίχος;
Δεν ξέρω. Άλλωστε, το ποίημα είναι η απάντηση σε ένα ερώτημα που δεν θα μπορούσε να απαντηθεί με διαφορετικό τρόπο. Αυτό λοιπόν που εγώ μαζί σας αντιλαμβάνομαι ως αναγνώστης πια σ' αυτό το δίστιχο είναι πως ο ποιητής ίσως εννοούσε την αιθρία που είναι το κάθε ποίημα, αλλά και την εντιμότητα που δεν μπορεί παρά να είναι η ποίηση.
* Μπορεί να είναι ανέντιμη η ποίηση;
Σαφώς όχι. Διαφορετικά δεν θα ήταν ποίηση. Αυτό, έχω την πεποίθηση πως είναι γενικός κανόνας σε όλη την ποιητική δραστηριότητα του ανθρώπου σε κάθε της εκδήλωση. Και δεν εννοώ μόνο τη γραφόμενη ποίηση. Ποιητική εκδήλωση είναι και το να εργάζεσαι για την ανατροπή και για τον θρίαμβο του ανθρώπου. Και θυμάμαι πάλι τη μητέρα μου που μου έλεγε: "Εμείς παιδάκι μου τι ξέραμε από Μαρξ και Λένιν; Εμείς για μια εντιμότητα κάναμε όσα κάναμε". Αυτό για μένα είναι ποίηση. Γι' αυτό και θεωρώ τόσο κακοποιημένο τον όρο στρατευμένη ποίηση. Γιατί έτσι κι αλλιώς η ποίηση είναι στρατευμένη, αν μη τι άλλο, στη δική της εντιμότητα.
