Αν πριν λίγα χρόνια διατυπωνόταν η εκτίμηση ότι ένα περιζήτητο και αρχετυπικό μουσικό Φεστιβάλ, όπως το Φεστιβάλ Bayreuth, θα διακινδύνευε να απολέσει το πρωτείο της ταυτότητάς του από ένα εξίσου μονογραφικό, όπως εκείνο του ιταλικού Pesaro για τον Τζοακίνο Ροσσίνι, ουδείς θα αντιμετώπιζε το ενδεχόμενο ως άξιο συζητήσεως. Το γεγονός όμως ότι, ιδίως στον γερμανικό Τύπο, σοβαροί κριτικοί, με εξέχοντα τον «Πάπα των ειδημόνων της ανθρώπινης φωνής» Jürgen Kesting, έχουν ήδη εκφράσει προτίμηση για το Rossini Opera Festival ως αντίδοτο στις υπερβολές του Πράσινου Λόφου μαρτυρεί ότι η κρίση είναι ήδη παρούσα. Και πρόκειται για κρίση ταυτότητας και στρατηγικής σε σχέση με έναν θεσμό κομβικό για την ίδια τη γερμανική πολιτισμική ταυτότητα, ταυτότητα διχασμένη ανάμεσα στη δικαιολογημένη εθνική υπερηφάνεια για την ισχυρότερη οικονομία και -εν πολλοίς- δημοκρατία της μεταπολεμικής Ευρώπης και την τραυματική κληροδοσία του 20ού αιώνα. Ακόμη και το γεγονός της τακτικής παρακολούθησης του συνόλου των εκδηλώσεων του Φεστιβάλ από την ομοσπονδιακή καγκελάριο της χώρας μαρτυρεί μάλλον περισσότερα από την απλή προσωπική προσήλωση της Άνγκελα Μέρκελ στη μεγαλόπνοη μουσικοδραματική δημιουργία του Ρίχαρντ Βάγκνερ. Ή όχι;
Αυτή η σχάση ταυτότητας που οι πλέον διορατικοί διέγνωσαν ήδη από την τελευταία φάση της πολυετούς μονοκρατορίας στο Μπάυρώιτ του νεότερου εγγονού του συνθέτη, Wolfgang Wagner, γνωρίζει μια νέα κορύφωση μετά την επιλογή του αμφιλεγόμενου διευθυντή της Volksbühne του Βερολίνου Frank Castorf ως σκηνοθέτη της «τριλογίας με πρόλογο» «Το Δαχτυλίδι του Νίμπελουνγκ» (Der Ring des Nibelungen) επ' ευκαιρία του εορτασμού, εν έτει 2013, της 200ής επετείου γέννησης του Βάγκνερ. Η αμηχανία με την οποία εν πρώτοις η γερμανική και κατ' επέκτασιν η διεθνής μουσική κοινή γνώμη είχε δεχθεί την ανακοίνωση του ονόματός του ήταν δηλωτική της καταιγίδας που θα ακολουθούσε. Η υποδοχή της παραγωγής από το κοινό (αλλά και την κριτική, παρά την προσεκτική διαχείριση της ευαίσθητης σχέσης με την διοίκηση του Φεστιβάλ) ήταν εκείνη της ηχηρής αποδοκιμασίας. Όπως, όμως, διαπιστώσαμε οι ίδιοι στην αίθουσα του Festspielhaus (10 - 15.08.2014), η αποδοκιμασία αυτή δεν οφειλόταν σε λόγους πρωτίστως ιδεολογικούς, όπως ίσως θα ήταν νοητό για τον Κάστορφ εξαιτίας του ανατολικογερμανικού παρελθόντος του, αλλά κυρίως στην ένταση εφαρμογής της συνταγής της Verfremdung που ο συγκεκριμένος θεατράνθρωπος μετέρχεται έναντι της βαγκνερικής δημιουργίας. Μιας «αλλοτρίωσης» που συνδυάζεται με επιφανειακή διαχείριση των όποιων ιδεών του και, κυρίως, με την έλλειψη ευαισθησίας του ως προς τη δυνατότητα προσαρμογής τους στο βαγκνερικό έπος, με δεδομένο μάλιστα ότι κατ' εξοχήν ο συγκεκριμένος δημιουργός διέθετε πλήρη επίγνωση των ζητουμένων του στο επίπεδο σύλληψης, συγγραφής και μελοποίησης του κειμένου του, αλλά και σε εκείνο των φιλοσοφικών - κοσμοθεωρητικών και αισθητικών επιδιώξεών του.
Επέκεινα μάλιστα αυτής της προβληματικής, η οποία άλλωστε τίθεται με την ευκαιρία κάθε αιρετικής αναβίωσης έργου του συνθέτη, η παραγωγή του Κάστορφ ανέδειξε επιτακτικότερα και μιαν άλλη που συναρτάται με την ίδια την ταυτότητα του Festspielhaus και του Φεστιβάλ Μπάυρώιτ εν γένει ως πλαισίου πραγμάτωσης καλλιτεχνικών προθέσεων που συγκροτήθηκε εξ αρχής με ειδικές προδιαγραφές της υπαγόρευσης του ίδιου του Βάγκνερ, ώστε τα έργα του να ερμηνεύονται σύμφωνα με τις υποδείξεις του. Είναι αυτή η ιδιαιτερότητα που προσκρούει στην εναντίωση των απανταχού βαγκνεριτών, οι οποίοι βλέπουν τη βούληση του μεγάλου αυτού ανθρώπου να παρακάμπτεται χωρίς ενδοιασμούς από τους ίδιους τους απογόνους του που τάχθηκαν ως εγγυητές της. Και φυσικά ο όγκος των επί γης ζηλωτών του βαγκνερικού «ολιστικού καλλιτεχνήματος» που αντιδρούν δεν απαρτίζεται από φανατικούς «τζιχαντιστές» του είδους, όπως επιχειρείται να υπονοηθεί ορισμένως, αλλά συχνά από νοήμονες, συγκροτημένους και καλλιεργημένους μελετητές του.
Η σταδιακή απομάκρυνση από το Μπάυρώιτ ως κοιτίδα ανόθευτης απόδοσης του βαγκνερικού index είχε ήδη σηματοδοτηθεί το αργότερο με παραγωγές όπως ο πανθεϊστικός «Πάρσιφαλ» του Christoph Schlingensief (1960 - 2010) ή ο εκτυλισσόμενος σε εργοστάσιο ανακύκλωσης λυμάτων «Ταγχώυζερ» του Sebastian Baumgarten, κατά την εφετινή πρεμιέρα του οποίου η παράσταση διεκόπη λόγω τεχνικών προβλημάτων του σκηνικού για περίπου 1 ώρα και μάλιστα σε ζωντανή ευρωπαϊκή ραδιοφωνική σύνδεση της EBU, γεγονός του οποίου όμοιο, παρεμπιπτόντως, δεν ανακαλούμε στον συγκεκριμένο χώρο. Με την Τετραλογία του Κάστορφ, λοιπόν, που αγνοεί συστηματικά τόσο τις αναφορές του ποιητικού κειμένου όσο και τα Leitmotiv της ίδιας της μουσικής, το ζήτημα των ορίων και του σεβασμού τους επαναδιατυπώνεται με ιδιαίτερη ένταση ως δομικό στοιχείο αναπροσανατολισμού αυτής της κορυφαίας διοργάνωσης που δεν εξαντλεί την εμβέλειά της στον γερμανόφωνο κεντροευρωπαϊκό χώρο, αλλά προβάλλει αξιώσεις παγκόσμιου πολιτισμικού αγαθού.
