Ακόμα μία αντιδημοκρατική πινελιά στον καμβά των νομοθετικών της πρωτοβουλιών προσθέτει αυτές τις ημέρες η κυβέρνηση Μητσοτάκη.
Ο Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, που εισήχθη και συζητείται ήδη στην Επιτροπή Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης της Βουλής, ως σχέδιο νόμου του υπουργείου Εσωτερικών (και την άλλη εβδομάδα θα ψηφιστεί στην Ολομέλεια), αντικαθιστά τον δεύτερο γύρο των αυτοδιοικητικών εκλογών με ένα σύστημα εναλλακτικής ψήφου και δεύτερης προσμέτρησης, ενώ διατηρεί την ισχυρή πλειοψηφία των 3/5 των εδρών για τον νικητή.
Με άλλα λόγια, η δεύτερη Κυριακή -που μέχρι σήμερα μπορούσε να λειτουργήσει ως χρόνος δημόσιας συζήτησης, πολιτικών συγκλίσεων και ανατροπής συσχετισμών- αντικαθίσταται από μια δεύτερη επιλογή που θα δηλώνεται από την πρώτη κάλπη.
Αυτή είναι και η μόνη πραγματική «αλλαγή» που φέρνει ο νέος Κώδικας, ένα ογκώδες κείμενο 774 άρθρων που προετοιμαζόταν εδώ και δύο ολόκληρα χρόνια.
Με το προτεινόμενο εκλογικό σύστημα, που αναμένεται ήδη δέχεται τη σφοδρή κριτική της προοδευτικής αντιπολίτευσης, η κυβέρνηση Μητσοτάκη, επειδή δεν θέλει να ενισχύσει ουσιαστικά την αυτοδιοίκηση (σε αρμοδιότητες, πόρους και προσωπικό), στρέφει τη συζήτηση σε ένα πεδίο που θεωρεί ευνοϊκό για την ίδια.
Θα θεσπίσουν τις ψήφους… «συμπάθειας» στη θέση του δεύτερου γύρου
Μέχρι σήμερα, ο υφιστάμενος εκλογικός νόμος προβλέπει την εκλογή από τον πρώτο γύρο Δημάρχου και Περιφερειάρχη, με 43% και 3/5 των εδρών των αντίστοιχων συμβουλίων. Κάτι που επίσης αποτελεί μνημείο αντιδημοκρατικότητας.
Αν δεν συγκέντρωνε κανένας το ποσοστό αυτό, υπήρχε επαναληπτικός δεύτερος γύρος μεταξύ των δυο πρώτων και όποιος συγκέντρωνε το 50%+1 ήταν νικητής.
Τώρα, η κυβέρνηση προτείνει την κατάργηση του δεύτερου γύρου και τη εκλογή διοικήσεων από τον πρώτο.
Πώς;
Με την καθιέρωση της «εναλλακτικής ψήφου»! Δηλαδή, αν κανείς συνδυασμός δεν λάβει το 42% (η κυβέρνηση μειώνει κατά μία μονάδα το όριο), τότε στους δύο πρώτους προσμετρώνται οι «δεύτερες προτιμήσεις» που έχει δικαίωμα να κάνει ο εκλογέας σε ειδικό κουτάκι που θα υπάρχει σε όλα τα ψηφοδέλτια.
Μπορεί, λοιπόν, ένας συνδυασμός που έχει λάβει 25-30% των ψηφοδελτίων (πολύ πιθανό στις μεγάλες πόλεις) να εκλεγεί στην διοίκηση του Δήμου ή της Περιφέρειας, παίρνοντας και πάλι τα 3/5 των εδρών, με τις ψήφους….. «συμπάθειας» που θα έχει λάβει!
Η αιτιολόγηση είναι ότι έτσι αποφεύγεται ο «δαπανηρός» δεύτερος γύρος που έχει συνήθως και μικρότερη συμμετοχή.
Πέραν της εκτρωματικής πολιτικής διάστασης του όλου εγχειρήματος, τίθεται και θέμα αντισυνταγματικότητας. Αυτό τουλάχιστον υποστήριξε και ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Προκόπης Παυλόπουλος, σε πρόσφατη ημερίδα της ΚΕΔΕ.
ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ: Σοβαρά προβλήματα συνταγματικότητας από το νέο εκλογικό «νόμο Φρανκενστάιν»
Ζητήματα συνταγματικότητας έθεσε και ο ειδικός αγορητής του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ, Θεόφιλος Ξανθόπουλος, αποκάλεσε τον προωθούμενο νέο εκλογικό νόμο δύο ταχυτήτων για τους ΟΤΑ, «νόμο Φρανκενστάιν».
«Ένας συνδυασμός που μπορεί να πάρει το 30% μπορεί να εκλεγεί με τις ψήφους συμπάθειας ή ανοχής. Προφανώς δεν τίθεται θέμα δαπάνης όσον αφορά τις επαναληπτικές εκλογές, γιατί αν είναι έτσι να τις καταργήσουμε τις εκλογές. Δεν έχει στοιχεία ορθολογισμού η πρόταση της κυβέρνησης”, ανέφερε χαρακτηριστικά ο Τομεάρχης Εσωτερικών του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ (15.6.26).
Ως ακόμα μία «καινοτομία» παρουσιάζεται από την κυβέρνηση η καθιέρωση της δυνατότητας ηλεκτρονικής ψήφου, με πρόσχημα την (πράγματι) μεγάλη αποχή. Όμως, πέραν της δικαιολογημένης δυσπιστίας απέναντι στην σημερινή κυβέρνηση, έχουν κατατεθεί σοβαρές ενστάσεις ως προς την εγκυρότητα συνολικά της διαδικασίας. Δεν υπάρχει κανένας πολιτικός έλεγχος ούτε κεντρικά, ούτε τοπικά και αυτή η δυσπιστία ενισχύεται και από ευρωπαϊκά παραδείγματα (βλέπε Γερμανία).
Κατά τα άλλα, με το εν λόγω σχέδιο νόμου συνεχίζεται η υποβάθμιση των Δημοτικών Κοινοτήτων οι οποίες, αντί για να αποτελούν θεσμούς ενδοδημοτικής Αποκέντρωσης (όπως προέβλεπε ο «Κλεισθένης» του 2018), έχουν μετατραπεί σε διοικητικά και πολιτικά εξαρτήματα του κεντρικού Δήμου.
Τέλος, ερωτήματα προκαλεί και μια ακόμα «καινοτομία»: για πρώτη φορά, τουλάχιστον μεταπολιτευτικά, προτείνεται η εκούσια προκήρυξη εκλογών, με πρόταση Δημάρχου ή Περιφερειάρχη και 4/5 από τα συμβούλια Καλό είναι το υπουργείο Εσωτερικών να δώσει αναλυτικές εξηγήσεις για το σκεπτικό πίσω από τη συγκεκριμένη πρόταση.
Υποβαθμίζουν τον ρόλο των Ο.Τ.Α. για να ανοίξουν την πόρτα σε ιδιώτες
Κατά τα άλλα, ο νέος Κώδικας είναι πολύ πίσω ακόμα και από τις προτάσεις που έχουν κατατεθεί από την ΚΕΔΕ και την ΕΝΠΕ τα τελευταία χρόνια. Δεν απαντά στα μεγάλα και σοβαρά προβλήματα της Αυτοδιοίκησης, όπως τα έχουν επισημάνει και αναδείξει το σύνολο σχεδόν των αιρετών, ανεξαρτήτως πολιτικής προέλευσης. Τα αδιέξοδα είναι υπαρκτά και η κρίση που χειροτέρεψε την περίοδο των μνημονίων, δεν αντιμετωπίζεται.
Κατά την ανάγνωση του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ, όπως τόνισε ο Θεόφιλος Ξανθόπουλος (15.6.26), ο προτεινόμενος Κώδικας δεν συνιστά μεταρρύθμιση, αλλά μία νεοφιλελεύθερης κοπής συστηματική προσπάθεια υποβάθμισης του ρόλου των Ο.Τ.Α, αμφισβήτησης της αποτελεσματικότητας του δημόσιου χαρακτήρα τους, ελέγχου και καθοδήγησης της δράσης τους.
Πώς επιτυγχάνεται αυτό;
· Με την οικονομική τους ασφυξία,
· την στελεχική τους ένδεια με τα μεγάλα κενά στο προσωπικό τους και
· τον συνεχή τους έλεγχο και την περιφρόνηση τους, από την κεντρική διοίκηση.
Σύμφωνα με στοιχεία της ΚΕΔΕ, το 2009 οι Κεντρικοί Αυτοτελείς Πόροι (ΚΑΠ) των Δήμων, αποτελούσαν το 8% του προϋπολογισμού. Το 2025 ήταν μόλις 3,53%. Επίσης, ο Καλλικράτης (Ν.3852/2010) που εξακολουθεί να ισχύει, ενώ δεν εφαρμόζεται, προβλέπει 8,5 δισεκατομμύρια ευρώ για το 2026 στους Ο.Τ.Α Α΄ βαθμού. Ο φετινός προϋπολογισμός διαθέτει μόλις 2,7! Και όλα αυτά, ενώ έχουν αυξηθεί οι αρμοδιότητές τους.
Οι Ο.Τ.Α Α΄ και Β΄ βαθμού λειτουργούν με το 50% περίπου των προβλεπόμενων από τους Κανονισμούς τους, προσωπικό. Οι μόνιμες προσλήψεις γίνονται με το σταγονόμετρο και η αποτελεσματικότητα των Δήμων και των Περιφερειών οδηγείται στο κατώτερο σημείο.
Ενώ, από το 2020 μέχρι και τον προτεινόμενο Κώδικα, καταβάλλεται από την κυβέρνηση μια συστηματική προσπάθεια ελέγχου των πράξεων των Ο.Τ.Α και απαξίωσής τους: δεν έχουν συμμετοχή σε αναπτυξιακά σχέδια, μένουν εκτός του Ταμείου Ανάκαμψης και παραμένουν υπό την ασφυκτική εποπτεία και παρέμβαση στο έργο τους.
Η πολιτική επιδίωξη της κυβέρνησης Μητσοτάκη είναι σαφής: με πρόσχημα την αδυναμία της Αυτοδιοίκησης να επιτελέσει την αποστολή της, προωθείται η συγκέντρωση αρμοδιοτήτων στην κεντρική διοίκηση και, κυρίως, η ιδιωτικοποίηση δημοσίων δραστηριοτήτων και υπηρεσιών καθώς και η επιβολή τοπικής φορολογίας.
Το πιο συγκεντρωτικό κράτος της Ευρώπης
Άλλωστε, η χώρα μας είναι ήδη (και θα παραμείνει και μετά την ψήφιση του εν λόγω Κώδικα) το πιο συγκεντρωτικό κράτος της Ευρώπης, από άποψη αρμοδιοτήτων – πόρων – προσωπικού. Αντί για μια πραγματική μεταρρύθμιση που θα είχε στον πυρήνα της τη δημοκρατική λειτουργία, την αποκέντρωση και τη εφαρμογή των αρχών της εγγύτητας και της επικουρικότητας μεταξύ των επιπέδων διοίκησης, η κυβέρνηση Μητσοτάκη, μετά από 7 ολόκληρα χρόνια φέρνει ένα νομοθέτημα κατώτερων των προσδοκιών όλων των Αυτοδιοικητικών (ακόμα και των «γαλάζιων»).
Μεταξύ των υπόλοιπων διατάξεων, ξεχωρίζει η προτεινόμενη οργάνωση, λειτουργία της διακυβέρνησης των ΟΤΑ, που ταιριάζει απόλυτα στο μοντέλο του λεγόμενου επιτελικού κράτους: Πανίσχυροι ρόλοι για τους Δημάρχους και Περιφερειάρχες που δια μέσου των ολιγομελών οργάνων της Δημοτικής – Περιφερειακής Επιτροπής και των Αντιδημάρχων – Αντιπεριφερειαρχών, διοικούν του Δήμους και τις Περιφέρειες. Τα συμβούλια που παραδοσιακά ήταν το κέντρο συζήτησης λήψης των κρίσιμων αποφάσεων και διοίκησης, υποβαθμίζονται. Μετατρέπονται σε όργανα επικύρωσης ειλημμένων αποφάσεων. Με πλειοψηφίες 3/5 των συμβούλων οι επικεφαλής των ΟΤΑ διευκολύνονται απόλυτα στο έργο τους.
Σε υποβαθμισμένα λοιπόν όργανα όπως τα Δημοτικά- Περιφερειακά Συμβούλια προστίθενται καινούργια εμπόδια για την αντιπολίτευση, παράλληλα δε εφευρίσκονται νέοι τρόποι κινητικότητας μεταξύ των αιρετών, με στόχο την ενίσχυση μιας ήδη πανίσχυρης πλειοψηφίας.
Έτσι καταργείται το παραδοσιακό δικαίωμα του 1/3 των συμβούλων να προκαλούν συνεδριάσεις των οργάνων, ενώ ουσιαστικά αφυδατώνεται η δυνατότητα της πρότασης προ ημερησίας διάταξης θεμάτων για συζήτηση.
Προτείνεται ως νέο στοιχείο η δυνατότητα διενέργειας τοπικών συμβουλευτικών δημοψηφισμάτων με απόφαση των δημοτικών συμβουλίων και πλειοψηφία 2/3, για περιορισμένο αριθμό θεμάτων. Η πρόσφατη εμπειρία της Θεσσαλονίκης (για τη θέση της ΔΕΘ), δείχνει ότι δημοψηφίσματα μπορούνε να γίνουν μόνον όταν θέλει ο Δήμαρχος και η πλειοψηφία του. Επίσης οριστικοποιείται η ψηφισθείσα (από το 2024) κατάργηση των Νομικών προσώπων των ΟΤΑ που έχει προκαλέσει πολλά προβλήματα στους υποστελεχομένους Δήμους και επέφερε την εξαφάνιση της συμμετοχής των πολιτών, ενισχύοντας τον απόλυτο συγκεντρωτισμό και τη γραφειοκρατία.
Επίσης, καταργείται η επιτροπή Ισότητας και τη θέση της καταλαμβάνει μια «γνωμοδοτική επιτροπή Δήμου και Περιφέρειας με θέματα κοινωνικής συνοχής, συμπερίληψης και ισότητας φύλων, δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία και εξάλειψης έμφυλων, φυλετικών, κοινωνικών και θρησκευτικών διακρίσεων» δηλαδή όλα μαζί στο μπλέντερ!
Τέλος, όπως σημείωσε ο Θ. Ξανθόπουλος, είναι προβληματικός ο τρόπος συγκρότησης των 7 αυτοτελών υπηρεσιών εποπτείας της νομιμότητας των πράξεων της αυτοδιοίκησης που δεν ταυτίζονται πλέον υπηρεσιακά με τις αποκεντρωμένες διοικήσεις.
