Οξυγόνο ή δηλητήριο για την οικονομία οι τράπεζες; Ό,τι και από τα δύο κι αν ισχύει, το σίγουρο είναι ότι πλέον το τραπεζικό σύστημα στην Ευρώπη αποτελεί ένα μεγάλο ρίσκο για τη σταθερότητα των χρηματοοικονομικών συστημάτων. Έτσι, η συμβολή τους στο ΑΕΠ της Ευρωζώνης είναι μηδενική, πολλές από αυτές συντηρούνται με τεχνητή αναπνοή, δηλαδή με τα χρήματα του φορολογούμενου, ενώ άλλες μπορούν να επιβιώσουν μόνο με τον τζόγο. Σε κάποιες χώρες της Ευρώπης οι τραπεζικοί ισολογισμοί είναι υψηλότεροι από το ΑΕΠ κατά 400 και πλέον τοις εκατό, ενώ την ίδια στιγμή στην Ιαπωνία το σύνολο των τραπεζικών ισολογισμών αντιστοιχεί στο 190% του ΑΕΠ της χώρας και στις ΗΠΑ το σχετικό ποσοστό ανέρχεται στο 145%. Το ευρωπαϊκό τραπεζικό σύστημα, για να επιβιώσει, έχει αναδείξει τον τζόγο σε υπέρτατη δραστηριότητα. Στις μεγάλες ευρωπαϊκές τράπεζες, η διαχείριση καταθέσεων και η χορήγηση δανείων σε επιχειρήσεις αποτελούν στην καλύτερη περίπτωση το 50% της δραστηριότητάς τους. Το υπόλοιπο είναι investment banking, παράγωγα και συναλλαγές με αξιόγραφα. Και από κει και πέρα τα πράγματα αρχίζουν να περιπλέκονται, καθώς τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερες τράπεζες εμφανίζονται μπλεγμένες σε έναν απίστευτης έκτασης τζόγο. Και φυσικά το τζογάρισμα των τραπεζών αφορά το σύνολο των δραστηριοτήτων τους: επιτόκια, πρώτες ύλες, τρόφιμα, χρυσός, συναλλαγματικές ισοτιμίες είναι μερικές από τις πιο κραυγαλέες περιπτώσεις που οι τράπεζες μοιάζουν περισσότερο με καζίνο που έχει παράνομες ρουλέτες, παρά με τους «στυλοβάτες» της οικονομίας. Και τα θύματα μπορεί να είναι όλοι: από τα κράτη που βρίσκονται όμηροι του χρέους τους, μέχρι και τους καταθέτες και τους μικρομετόχους τους, οι οποίοι θα κληθούν -και- αυτοί να πληρώσουν μερίδιο… στο τζογάρισμα των τραπεζιτών.
Τζόγος παντού
Η πρόσφατη περίπτωση του προστίμου μαμούθ (8,97 δισ. ευρώ) που επεβλήθη στη γαλλική BNP Paribas από το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης φαίνεται ότι είναι η κορυφή ενός παγόβουνου. Σύμφωνα με πληροφορίες, οι αμερικανικές αρχές ερευνούν παραβίαση εμπάργκο από τη Commerzbank. Η έρευνα αφορά συναλλαγές για λογαριασμό εταιρειών ή ιδιωτών από Ιράν, Σουδάν, Βόρεια Κορέα, Μιανμάρ και Κούβα. Εκτός από τη Commerzbank, ανάλογες κατηγορίες αντιμετωπίζει και η μεγαλύτερη τράπεζα της Γερμανίας, Deutsche Bank.
Το παράξενο της ιστορίας είναι ότι τα ονόματα των τραπεζών που εμπλέκονται στον τζόγο συνεχώς επαναλαμβάνονται σε κάθε λογής κερδοσκοπία. Για παράδειγμα, η Μη Κυβερνητική Οργάνωση Oxfam, κατηγόρησε τις τράπεζες που κάνουν trading αγροτικών εμπορευμάτων ότι «κερδοσκοπούν στην πείνα». Μία προσεκτική ματιά στις τράπεζες που έκαναν επενδύσεις σε ETFs ή σε αμοιβαία κεφάλαια και που επηρέαζαν με τον τρόπο αυτό τις τιμές των τροφίμων είναι αρκετή για να διαπιστώσει κανείς ότι ανάμεσά τους βρίσκεται η αφρόκρεμα των τραπεζών: η Deutsche Bank, η Allianz, η BNP Paribas, η Credit Agricole, η Landesbank Berlin, η Landesbanken Baden - Wurttemberg, η Commerzbank στη Γερμανία και η Osterreichische Volksbanken κ.ά. Κάποιες από αυτές, μπροστά στη δημόσια κατακραυγή, περιόρισαν τις δραστηριότητές τους στις συγκεκριμένες αγορές, κάποιες άλλες κατήργησαν τα fund που είχαν, αλλά κάποιες άλλες, όπως η Deutsche Bank και η Allianz, υποστήριξαν ότι η αύξηση στις τιμές ενέργειας όπως επίσης η πολιτική για το περιβάλλον και τα τρόφιμα είναι οι παράγοντες που ωθούν ανοδικά τις τιμές των τροφίμων και συνέχισαν τη δραστηριότητα. Μπορεί ο τζόγος με τις τιμές των τροφίμων να χαρακτηρίζεται ως κερδοσκοπία στην πείνα, αλλά και τα πονταρίσματα στα επιτόκια, τις συναλλαγματικές ισοτιμίες, στα ομόλογα και στο χρέος, οδηγούν κράτη στη χρεοκοπία και λαούς στην εξαθλίωση. Η HSBC, η Credit Agricole και η JP Morgan, κατηγορούνται για χειραγώγηση των βασικών χρηματοπιστωτικών δεικτών αναφοράς που συνδέονται με το ευρώ. Σημειώνεται ότι είχε επιβληθεί πρόστιμο - ρεκόρ, συνολικού ύψους 1,7 δισ. ευρώ, σε έξι τράπεζες, μεταξύ των οποίων η Deutsche Bank, η Royal Bank of Scotland και η Citigroup για αντίστοιχα αδικήματα. Και φυσικά δεν θα πρέπει να αγνοήσει κανείς και την υπόθεση της Barclays με τη χειραγώγηση των επιτοκίων εσωτερικού δανεισμού των τραπεζών Libor και Eurobor κατά τη διετία 2008-2009. Ενέργεια που απέφερε δισεκατομμύρια στην Barclays Capital. Στην ίδια τράπεζα είχε επιβληθεί πρόστιμο για χειραγώγηση της τιμής του χρυσού. Η αγορά συναλλάγματος είναι η μεγαλύτερη μεταξύ των χρηματαγορών, με ημερήσιο τζίρο 5 τρισ. δολαρίων. Και φυσικά, τα πρόστιμα και οι δίκες δεν τις πτοούν και συνεχίζουν ακάθεκτες το κερδοσκοπικό παιγνίδι. Για παράδειγμα, η Deutsche Bank έχει καταβάλει 350 εκατ. ευρώ σε νομικές συμβουλές και 5 δισ. ευρώ τα τελευταία δύο χρόνια για διακανονισμούς και πρόστιμα.
Από τον μακρύ κατάλογο των δραστηριοτήτων τους δεν λείπει και η φοροδιαφυγή. Πριν λίγο καιρό έγινε γνωστό ότι ένοχη για συνδρομή σε φοροδιαφυγή πλούσιων Αμερικανών κρίθηκε η Credit Suisse, η οποία συγκαταλέγεται στις 14 τράπεζες, με έδρα την Ελβετία, κατά των οποίων διεξάγεται έρευνα για φοροδιαφυγή. Το 2009, η επίσης ελβετική UBS είχε συμφωνήσει στην καταβολή προστίμου ύψους 780 εκατομμυρίων δολαρίων για αντίστοιχη υπόθεση.
Οι ελληνικές τράπεζες
Οι ελληνικές τράπεζες δεν έχουν αναφερθεί σε περιπτώσεις χειραγώγησης αγορών. Είναι πολύ μικρές για να στήσουν τέτοια παιγνίδια. Από την άλλη πλευρά, όμως, κρατούν επτασφράγιστο μυστικό τα στοιχεία που αφορούν τα έσοδά τους από investment banking, παράγωγα και συναλλαγές με αξιόγραφα. Σε σχέση με πριν την κρίση, έχει περιοριστεί σημαντικά το ποσοστό των εσόδων από τις παραδοσιακές τραπεζικές εργασίες, δηλαδή από τη χορήγηση δανείων και τη διαχείριση καταθέσεων. Αυτό άλλωστε γίνεται φανερό και από το γεγονός ότι στην πραγματικότητα έχουν περιορίσει στο ελάχιστο τις χορηγήσεις δανείων. Όπως και οι τράπεζες της νότιας Ευρώπης, που δεν διοχετεύουν στην πραγματική οικονομία το φθηνό χρήμα που δανείζονται από την ΕΚΤ. Προτιμούν να αγοράζουν κρατικά ομόλογα, παρά να ρισκάρουν τη διάθεση πιστώσεων σε επιχειρήσεις. Ως επιχείρημα για την επιλογή τους αυτή χρησιμοποιούν τα τοξικά δάνεια που ακόμη έχουν στα βιβλία τους, αλλά στην πραγματικότητα αυτό που τους ενδιαφέρει είναι οι ισολογισμοί -δηλαδή οι μέτοχοι- και τα μπόνους των στελεχών τους. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος, ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής της συνολικής χρηματοδότησης του εγχώριου ιδιωτικού τομέα, τον Μάιο του 2014, διαμορφώθηκε στο -3,5% από -3,7% τον προηγούμενο μήνα. Η καθαρή ροή της χρηματοδότησης προς τις επιχειρήσεις, τον Μάιο του 2014, ήταν αρνητική κατά 801 εκατ. ευρώ (Μάιος 2013: αρνητική καθαρή ροή 1.209 εκατ. ευρώ) και ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής διαμορφώθηκε σε -4,5%, από -4,8% τον Απρίλιο του 2014. Η χρηματοδότηση στα νοικοκυριά μειώθηκε κατά 3%, με αποτέλεσμα το συνολικό τους χρέος σε στεγαστικά και καταναλωτικά δάνεια να υποχωρήσει κάτω από τα 100 δισ. ευρώ (99,9 δισ. ευρώ). Συγκεκριμένα, οι χορηγήσεις των στεγαστικών δανείων μειώθηκαν κατά 3,2% και των καταναλωτικών δανείων κατά 2,8%.
Και φυσικά, υπό τις ευλογίες του ΔΝΤ, ετοιμάζουν το επόμενο χτύπημα: τους πλειστηριασμούς με πρόσχημα τα "κόκκινα δάνεια". Σήμερα, παρά τα δισεκατομμύρια των ενισχύσεων, ο αναπτυξιακός τους ρόλος είναι αρνητικός κι αυτό που λείπει για να συμπληρωθεί η εικόνα τους είναι να δώσει η κυβέρνηση ή η Τράπεζα της Ελλάδος στοιχεία, για τα έσοδα που έχουν από τα «παιγνίδια της αγοράς».
Ο δεκάλογος των προστίμων από τις ΗΠΑ
1) Πρόστιμο 25 δισεκατομμυρίων δολαρίων στις τράπεζες Wells Fargo, JP Morgan Chase, Citigroup, Bank of America, Ally Financial. Τον Φεβρουάριο του 2012, αυτές οι πέντε τράπεζες συλλογικά συμφώνησαν να καταβάλουν πρόστιμο 25 δισεκατομμυρίων δολαρίων (18.900.000.000 ευρώ) για να αποφύγουν περαιτέρω διώξεις για καταχρήσεις στις πωλήσεις ακινήτων.
2) Πρόστιμο ρεκόρ 8,9 δισ. δολαρίων στην BNP Paribas.
3) 13 δισεκατομμύρια δολάρια στην JPMorgan Chase. Η μεγαλύτερη τράπεζα των ΗΠΑ σε διαθέσιμο ενεργητικό κατηγορήθηκε τον Νοέμβριο του 2013 για διακίνηση χρηματοπιστωτικών προϊόντων σε στεγαστικά δάνεια υψηλού κινδύνου. Παραδέχθηκε ότι «έδωσε μια ψεύτικη εικόνα για τα δάνεια των επενδυτών που περιλαμβάνουν πραγματικά μεγάλους κινδύνους σε παράγωγα κινητών αξιών που πούλησε».
4) 11,6 δισεκατομμύρια δολάρια στην Bank of America. Η Bank of America συμφώνησε να πληρώσει 11,6 δισ. δολάρια τον Ιανουάριο του 2013 στη Fannie Mae, στην οποία πωλούσε τοξικά ακίνητα.
5) 9,5 δισ. δολάρια στην Bank of America. Στις αρχές του 2014, η ίδια τράπεζα καταδικάστηκε επειδή έδωσε ψευδείς εκτιμήσεις περιουσιακών στοιχείων.
6) 8,5 δισεκατομμύρια δολάρια στην Bank of America. Τον Ιούνιο του 2011, η τράπεζα συμφωνεί να αποζημιώσει μια ομάδα επενδυτών που θεωρήθηκε ότι ζημιώθηκαν από τις πρακτικές της στην αγορά ακινήτων.
7) 7 δισ. δολάρια στην Citigroup. Η Citigroup συμφώνησε να πληρώσει 7 δισεκατομμύρια δολάρια για την πώληση εύθραυστων ομολόγων στην αγορά ακινήτων που είχαν ως αποτέλεσμα την απώλεια δισεκατομμυρίων για όσους τα είχαν αγοράσει.
8) 2,6 δισ. δολάρια στην Credit Suisse. Τον Μάιο, η τράπεζα παραδέχτηκε ότι συνέβαλε στην απόκρυψη περιουσιακών στοιχείων πλούσιων Αμερικανών στις φορολογικές δηλώσεις των χωρών τους.
9) 1,92 δισ. δολάρια στην HSBC. Η βρετανική τράπεζα συμφωνεί να πληρώσει αυτό το ποσό τον Δεκέμβριο του 2012. Είχε κατηγορηθεί για συνενοχή σε ξέπλυμα παράνομου χρήματος που άνηκε σε καρτέλ ναρκωτικών και άλλων παράνομων εταιρειών που κανονικά δεν θα έπρεπε να έχουν πρόσβαση στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα.
10) 1,7 δισ. δολάρια στην JPMorgan Chase. Τον Ιανουάριο, η τράπεζα δέχεται το πρόστιμο προκειμένου να αποφύγει τη δίωξη για απόκρυψη των παράνομων πρακτικών του Bernard Madoff.
