Συνέντευξη με τον ÁLVARO GARCÍA LINERA
-Αυτό που συνέβη ήταν ότι οι παραδοσιακές μεσαίες τάξεις είδαν τους εαυτούς τους ως «δεχόμενους εισβολή» από λαϊκά και ιθαγενικά στρώματα τα οποία τώρα είχαν πανεπιστημιακή εκπαίδευση και οικονομίες και τώρα διέθεταν υψηλότερα κεφάλαια διαφόρων ειδών για να αναλάβουν δημόσιες θέσεις. Αυτή η παραδοσιακή μεσαία τάξη παρέλυσε ακριβώς εξαιτίας της εμφάνισης νέων μεσαίων τάξεων προερχόμενων από λαϊκό υπόβαθρο. Και αυτό αποκρυσταλλώθηκε γύρω από όλο και πιο συντηρητικές θέσεις.
Ας αρχίσουμε με τα τελευταία νέα. Αυτές τις μέρες, οι ακτιβιστές του ΜΑS, οι συμπαθούντες και γενικά όσοι αντιτίθενται στο πραξικόπημα έχουν υποφέρει από την άγρια καταστολή από την αστυνομία και τις ένοπλες δυνάμεις. Ποια είναι η αντίδρασή σας σε αυτό το ανερχόμενο κύμα βίας;
Θλίψη και αγανάκτηση για τη δολοφονία επτά απλών αγροτών [που σκοτώθηκαν την ημέρα πριν από αυτή τη συνέντευξη]. Ένας ακόμα άνθρωπος βρίσκεται σε κώμα. Δολοφονήθηκαν με αυτόματα όπλα από τα χέρια στρατιωτών και της εθνικής αστυνομίας, που άνοιξαν πυρ εναντίον κινητοποιήσεων αγροτών που απέρριπταν το πραξικόπημα. Αυτό ήταν σφαγή. Είναι σαφές ότι οι υπεύθυνοι, αστυνομικοί, στρατιώτες ή πολίτες, θα πρέπει τελικά να λογοδοτήσουν στο δικαστικό σύστημα - είτε αύριο είτε σε ένα μήνα είτε σε πέντε χρόνια.
Βυθίζουν στο αίμα το βολιβιανό λαό - είναι μια θηριωδία. Εκατόν δέκα άνθρωποι έχουν τραυματιστεί από πυροβολισμούς. Περισσότεροι από εξακόσιοι συνελήφθησαν. Είναι ένα αιματηρό πραξικόπημα που δεν υποχωρεί προ ουδενός, ώστε να επιβάλει τον έλεγχό του μέσα από φωτιά και αίμα.
Ο Πρόεδρος κι εσείς παραιτηθήκατε ακριβώς για να αποφευχθεί η περισσότερη αιματοχυσία και η βία που ασκεί η αντιπολίτευση…
Ακριβώς. Φύγαμε, γιατί δε θέλαμε άλλους νεκρούς Βολιβιανούς. Η αστυνομία μας απειλούσε. Οι ένοπλες δυνάμεις αγνόησαν τη συνταγματική τάξη και απείλησαν να χρησιμοποιήσουν βία ενάντια στους συντρόφους μας. Είπαμε «θα παραιτηθούμε», γιατί αναγκαστήκαμε λόγω της αστυνομικής και στρατιωτικής πίεσης. Ελπίζαμε πως, αν το κάναμε αυτό, τότε δεν θα πείραζαν τους συντρόφους μας. Αλλά, παρόλο που αφήσαμε την κυβέρνηση, παρόλο που παραιτηθήκαμε της εκλογικής μας νίκης, παρόλο που δεν θα συμμετέχουμε στις επόμενες εκλογές, παρόλα αυτά, αυτοί οι άνθρωποι και αυτή η κυβέρνηση απατεώνων βγήκε στους δρόμους για να συνεχίσει να σκοτώνει τους Βολιβιανούς.
Αυτό που βλέπουμε είναι ένα κύμα φυλετικής βίας εναντίον των ιθαγενών. Είναι ένα είδος εκδικητικής τιμωρίας από την πολιτική ελίτ. Στρέφεται εναντίον των ιθαγενών που τόλμησαν να αναλάβουν την κυβέρνηση, να κατέχουν εξουσία, να έχουν δικαιώματα, τα τελευταία χρόνια.
Την Κυριακή 10 Νοεμβρίου, μόλις λίγες ώρες μετά την αναγγελία νέων εκλογών, αποφασίσατε να παραιτηθείτε, για να τερματιστεί η βία που εξαπέλυσε η αντιπολίτευση. Ο επικεφαλής του στρατού, Williams Kaliman Romero, «πρότεινε» να παραιτηθείτε. Αλλά τι ακριβώς οδήγησε στην απόφαση να εγκαταλείψετε την εξουσία; Γιατί οι ένοπλες δυνάμεις έφτασαν τόσο γρήγορα στο πραξικόπημα;
Το πραξικόπημα είχε τρία στάδια. Πρώτα, ήταν ένα πολιτικό στάδιο, το οποίο ξεκίνησε την ημέρα μετά τις εκλογές. Κερδίσαμε με διαφορά πάνω από 10% από τον δεύτερο υποψήφιο, πράγμα που σημαίνει ότι δεν θα υπήρχε δεύτερος γύρος. Ο ηττημένος Carlos Mesa δεν αναγνώρισε τη νίκη μας και απαίτησε επαναληπτικές εκλογές. Αμέσως ακολούθησε ένα είδος εξέγερσης από τις παραδοσιακές μεσαίες τάξεις, μια κραυγή για τη δική τους υποτιθέμενη φυλετική υπεροχή. Πόλεις όπως η Santa Cruz, η Cochabamba, και η La Paz στασίασαν ενάντια στην κυβέρνηση. Άρχισαν να πυρπολούν κρατικά ιδρύματα. Πέντε από τα εννέα κτίρια της εκλογικής επιτροπής - ο τόπος όπου μετρήθηκαν οι ψηφοφορίες -έγιναν στόχος επίθεσης και πυρπολήθηκαν. Επίσης, έκαψαν ψηφοδέλτια και χαρτιά.
Στη συνέχεια, κάλεσαν παύση της παραγωγής σε όλες τις περιοχές που κατοικούσαν αυτές οι παραδοσιακές μεσαίες τάξεις. Τότε εμφανίστηκαν οι φασιστικές παραστρατιωτικές ομάδες, ξεκινώντας τις επιθέσεις τους σε κορυφαίους συνδικαλιστές. Έκαψαν πολλά από τα γραφεία αγροτικών και εργατικών συνδικάτων, επιτέθηκαν και κυνήγησαν τους ηγέτες τους. Αγρότισσες που διαδήλωναν έγιναν στόχος επίθεσης από από 500 - 600 μοτοσικλετιστές, από ανθρώπους που έφεραν μπαστούνια του μπέιζμπολ, γκλοπ με καρφιά και δακρυγόνες χειροβομβίδες.
Απήγαγαν τη Δήμαρχο μιας αγροτικής πόλης, την κακομεταχειρίστηκαν και την χτύπησαν, την έσυραν κατά μήκος του εδάφους, ούρησαν πάνω της, ξύρισαν το κεφάλι της και απειλούσαν να τη λυντσάρουν . Έπειτα, έβαψαν το πρόσωπό της με κόκκινο χρώμα, μπροστά στις κάμερες της τηλεόρασης. Όταν συνάντησαν τους χωρικούς που περπατούσαν, τους χτύπησαν σαν ζώα. Αλλά αυτή ήταν η πρώτη στιγμή του πραξικοπήματος - η πολιτική στιγμή. Επιδίωξαν να επιβάλουν ένα είδος αστικής τρομοκρατίας πέριξ των ορίων του κρατικού μηχανισμού και των νόμιμων θεσμικών του οργάνων.
Οι λαϊκές δυνάμεις απάντησαν καλώντας σε αντίσταση ενάντια στο πραξικόπημα. Οι ανθρακωρύχοι από την Central Obrera Boliviana (COB, η κύρια συνδικαλιστική ομοσπονδία) έφτασαν στη Λα Παζ. Οι αγρότες, οι αυτόχθονες και οι κάτοικοι της πόλης έφτασαν για να υπερασπιστούν τον πρόεδρο. Εάν αυτή η σύγκρουση είχε συνεχιστεί - θέτοντας τις πολιτικές δυνάμεις υπέρ του πραξικοπήματος σε αντιπαράθεση με τις πολιτικές δυνάμεις που υπερασπίζονταν τη δημοκρατία - πιθανότατα θα τους νικούσαμε. Ωστόσο, στη συνέχεια, ήρθε η δεύτερη φάση, με την επέμβαση της αστυνομίας - και αυτό έθεσε τα πάντα εκτός ισορροπίας. Η αστυνομία απέρριψε την πολιτική ηγεσία και απέτυχε να προστατεύσει τους θεσμούς και τους τομείς που δέχθηκαν επίθεση, και τα μεσάνυχτα ο αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων απέρριψε την πολιτική κυβέρνηση και κάλεσε τον Evo να παραιτηθεί.
Υπήρξε κλιμάκωση του πραξικοπήματος, από τις πολιτικές δυνάμεις στην αστυνομία και στη συνέχεια στο στρατό. Εάν αυτοί οι τελευταίοι δεν είχαν πάρει αυτή τη στάση, θα μπορούσαμε να σταματήσουμε το πραξικόπημα στην πολιτική του φάση.
Αυτό που άλλαξε τα πράγματα ήταν το ότι άλλαξε στάση η αστυνομία και οι ένοπλες δυνάμεις. Οι ίδιοι οι άνθρωποι που δεν είχαν παρέμβει για να κρατήσουν την τάξη και να προστατεύσουν τους διωκόμενους συνδικαλιστές ηγέτες, που δεν είχαν προστατεύσει τις γυναίκες που τους επιτέθηκαν αυτές τις παραστρατιωτικές συμμορίες, την αμέσως επόμενη ημέρα απέρριψαν τις νόμιμες αρχές. Έδειξαν μια εξαιρετική ικανότητα να ασκήσουν κατασταλτική δύναμη όταν αφορούσε τον ψεκασμό διαδηλωτών και τον αποκλεισμό αγροτών και άλλων ηγετών... Χθες [15 Νοεμβρίου] δολοφονήθηκαν επτά άτομα και τις τελευταίες πέντε ημέρες σκοτώθηκαν δεκαοκτώ άνθρωποι [οι αριθμοί συνεχίζουν να αυξάνονται από τη συνέντευξη αυτή το Σάββατο 16 Νοεμβρίου].
Οι δυνάμεις υπέρ του πραξικοπήματος φαίνεται ότι έχουν επικεντρώσει τις επιθέσεις τους σε λαϊκούς τομείς, όπως τους ανθρακωρύχοι, τους αγρότες και τους εργαζόμενους, οι οποίοι ιστορικά αποτελούσαν την κοινωνική βάση που έφερε τον Evo στην εξουσία.
Νομίζω ότι και εδώ θα μπορούσαμε να τους νικήσουμε, παρά τις προσπάθειες αυτές. Αυτό που άλλαξε την ισορροπία ήταν ο ρόλος της αστυνομίας και του στρατού. Αγνοώντας το Σύνταγμα, οι ένοπλοι στράφηκαν προς την πλευρά των δυνάμεων του πραξικοπήματος και των στασιαστών - και στο σημείο αυτό το πραξικόπημα εισήλθε στην πιο σκληρή του φάση. Θα έχετε δει την αυτοανακηρυγμένη «πρόεδρο» [Jeanine Áñez] μαζί με έναν στρατηγό που τοποθετεί την προεδρική ζώνη πάνω της. Το θέμα είναι πως μόνο το Κοινοβούλιο διορίζει το νέο Πρόεδρο, όχι κάποιος στρατιωτικός αξιωματούχος που τοποθετεί μια ζώνη πάνω σε μια απατεώνισσα!
Δεν είχα δει φωτογραφία σαν κι αυτή από τη δεκαετία του 1980, όταν ο στρατηγός García Meza πραγματοποίησε στρατιωτικό πραξικόπημα. Σκοτώθηκε ο σοσιαλιστής ηγέτης Marcelo Quiroga Santa Cruz, μαζί με δεκάδες ανθρακωρύχους, προκειμένου να γίνει Πρόεδρος. Για σχεδόν σαράντα χρόνια, δεν είχαμε δει τέτοιες εικόνες, όπου η αστυνομία και ο στρατός κυριολεκτικά καταλαμβάνουν το παλάτι της κυβέρνησης, και στην πραγματικότητα είναι η κυβέρνηση. Η Jeanine Áñez είναι μια μαριονέτα - οι άνθρωποι με την πραγματική εξουσία είναι η αστυνομία και η ανώτερη διοίκηση του στρατού.
Υπήρξε ήδη μια απόπειρα πραξικοπήματος το 2008, που ξεκίνησε από συντηρητικές δυνάμεις στην Media Luna (παραδοσιακά δεξιές ανατολικές επαρχίες) και υποστηρίχθηκε από τον πρεσβευτή των ΗΠΑ Philip Goldberg. Γιατί τα κατάφεραν τώρα, όταν απέτυχαν πριν από έντεκα χρόνια;
Δύο πράγματα έχουν αλλάξει. Η ομοιότητα ήταν ότι τότε, επίσης, υπήρξε ένα πολιτικό πραξικόπημα που καθοδηγήθηκε από τις «επιτροπές πολιτών», τις οργανωτικές δομές που συγκεντρώνουν έντονα συντηρητικά στοιχεία στη Σάντα Κρουζ και την ανατολή. Ξεκίνησε ως εξέγερση, όπως αυτή που έχουμε σήμερα. Αλλά το 2008, ούτε η αστυνομία ούτε ο στρατός άλλαξαν πλευρά, ενώ σήμερα το έκαναν.
Είναι σαφές πως οι δυνάμεις του πραξικοπήματος έμαθαν τα διδάγματα αυτής της εμπειρίας. Και χωρίς αμφιβολία, ο τρόπος επίλυσης του προβλήματος ήταν να εξαγοράσουν αστυνομικούς και στρατιωτικούς διοικητές. Υπήρχαν πολλά χρήματα που τους οδήγησε σε αυτήν την αλλαγή -πρέπει να είχαν εκατομμύρια δολάρια, για να πείσουν τις δυνάμεις ασφαλείας να εγκαταλείψουν την πίστη τους στο Σύνταγμα.
Το δεύτερο στοιχείο που πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι ότι πριν από έντεκα χρόνια η Λατινική Αμερική υιοθέτησε μια ενιαία στάση. Την εποχή εκείνη, ο Λούλα κυβερνούσε τη Βραζιλία, υπήρχε ο Τσάβεζ στη Βενεζουέλα, ο Ραφαέλ Κορέα στο Εκουαδόρ, η Κριστίνα Κίρχνερ στην Αργεντινή... και η Michelle Bachelet στη Χιλή. Κατά τη διάρκεια της απόπειρας πραξικοπήματος το 2008, η Λατινική Αμερική ξεσηκώθηκε αμέσως ως μπλοκ για την υπεράσπιση της δημοκρατίας. Πράγματι, τα μέλη της UNASUR [Ένωση των χωρών της Νότιας Αμερικής] πραγματοποίησαν επείγουσα συνάντηση στο Σαντιάγκο της Χιλής. Η συνάντηση είχε επικεφαλής την Προέδρο της Χιλής, Bachelet, και τα κράτη μέλη της απέρριψαν το πραξικόπημα. Σήμερα, μία εβδομάδα από το πραξικόπημα, υπάρχουν δεκαοκτώ νεκροί και δεν υπάρχει UNASUR. Δεν έχουμε πλέον μια δομή που φέρνει σε επαφή κυρίαρχες κυβερνήσεις -δομή που να μην εξαρτάται από τις Ηνωμένες Πολιτείες- που να μπορεί να αποφασίσει ότι πρέπει να γίνει σεβαστή η δημοκρατία, να διασφαλιστεί η ειρήνη. Αυτό που βλέπουμε, είναι εφησυχαστικές στάσεις, όπως της Οργάνωσης Αμερικανικών Κρατών (OAS), η οποία παίζει βλαβερό ρόλο στην επιδοκιμασία, την επικύρωση και τον καθαγιασμό των αποφάσεων που οδήγησαν στη σφαγή του βολιβιανού λαού. [...]
Το MAS έπεσε από το 62% το 2014 στο 47% το 2019. Έτσι, τα τελευταία πέντε χρόνια, μερίδα της μεσαίας τάξης που κάποτε είχε υποστηρίξει τη διαδικασία του μετασχηματισμού που καθοδηγούσατε σας γύρισαν την πλάτη. Πώς μπορεί να έπαψε η υποστήριξη τέτοιων σημαντικών τμημάτων του πληθυσμού - ανθρώπων που εξέρχονταν από τη φτώχεια και έχουν πρόσβαση σε πανεπιστημιακές και δημόσιες θέσεις;
Μπορούμε να αντλήσουμε πολλά μαθήματα, αλλά πρέπει επίσης να σκεφτούμε λίγο βαθύτερα. Η νίκη με 62 % σε μία εκλογή και 47 % την επόμενη φορά είναι αρκετά φυσιολογική - πράγματι, πολλές κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο κυβερνούν με υποστήριξη 35 % ή 40%, και μερικές φορές λιγότερο. Αλλά για μια προοδευτική κυβέρνηση, τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα. Εάν το να κυβερνάς με μια τέτοια βάση υποστήριξης είναι πρακτική ρουτίνας για μια κανονική, απλώς εκτελεστική κυβέρνηση, η νίκη με υποστήριξη κάτω του 50% δημιουργεί διαφορετικές προκλήσεις για μια κυβέρνηση που πιέζει για μετασχηματισμούς στην κοινωνία. Μια τέτοια πρόκληση είναι πώς να εξουδετερώσουμε και να μεταμορφώσουμε τη νόμιμη δύναμη καταναγκασμού του κράτους. Από αυτή την άποψη, η Βενεζουέλα ήταν πιο προχωρημένη από όλους εμάς τους υπόλοιπους.
Πράγματι, πέρα από οποιαδήποτε προβλήματα μπορεί να έχει, η Βενεζουέλα είχε την αρετή της δημιουργίας μιας αμυντικής δομής μέσα στην επαναστατική της διαδικασία, παράλληλη με το κράτος. Εμείς δε δομήσαμε κάτι τέτοιο. Όχι γιατί δεν το θεωρούσαμε απαραίτητο - στην πραγματικότητα, υπήρχαν πρωτοβουλίες - αλλά ίσως αυτό δεν έγινε γρήγορα ή αρκετά βαθιά. Αυτό είναι βασικό θέμα.
Αυτή η συζήτηση πηγαίνει πίσω στο SalvadorAllende. Είναι δυνατόν να φτάσουμε δημοκρατικά στον σοσιαλισμό; Ναι. Αλλά πρέπει επίσης να υπάρχουν δομές για την προάσπιση της ίδιας της δημοκρατίας. Για μένα, η δημοκρατία δεν είναι μόνο οι εκλογές - μιλάω για μια βαθύτερη σύλληψη της δημοκρατίας. Η δημοκρατία είναι η ισότητα, η διεύρυνση των δικαιωμάτων, η αποφυλετικοποίηση της εξουσίας και τα δικαιώματα που απολαμβάνουν οι άνθρωποι. Για το λόγο αυτό, δεν μπορεί να υπάρξει διαδικασία μετασχηματισμού, εάν δεν είναι δημοκρατική. Αυτός ο μετασχηματισμός πρέπει να καταλάβει τους θεσμούς, αλλά και να έχει οργανωτικές μορφές ικανές να υπερασπίζονται τα επιτεύγματά του, όταν αντιμετωπίζει προβλήματα που προκαλούνται από το εξωτερικό. Είναι σαφές, στην περίπτωση αυτή, ότι τα χρήματα που έρχονται στα χέρια της αστυνομίας και της στρατιωτικής διοίκησης ήρθαν από έξω - και είναι πολλά χρήματα.
Όπου βρισκόμαστε αντιμέτωποι με τη πιθανότητα συνταγματικής κατάρρευσης, εκεί πρέπει να υπάρξουν λαϊκές αμυντικές δομές. Η Βενεζουέλα τις έχτισε, εμείς δεν το κάναμε. Αυτό είναι το πρώτο μάθημα. Το δεύτερο είναι ότι εάν οι προοδευτικές διαδικασίες είναι πράγματι προοδευτικές, πρέπει να δημιουργήσουν μηχανισμούς κοινωνικής κινητικότητας. Αν ήσασταν πολύ φτωχός, τώρα εντάσσεστε στους σχετικά φτωχούς. Αν ήσασταν σχετικά φτωχός, τώρα έχετε ένα μεσαίο εισόδημα. Αν αυτό δεν συμβεί, τότε σαφώς οι συλλογικοί πόροι δεν είναι πραγματικά δημοκρατικοποιημένοι.
Αλλά, ταυτόχρονα, είναι φυσιολογικό εκείνοι που προέρχονται από τα λαϊκά στρώματα και τώρα έχουν μεσαία εισοδήματα να έχουν αναπτύξει ένα διαφορετικό είδος προσδοκιών. Δεν μπορούμε να τους κατηγορήσουμε γι 'αυτό. Αλλά αυτό που συνέβη στη Βολιβία δεν είναι το ίδιο όπως στη Βραζιλία ή σε ορισμένες άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής. Εκεί, η αντιδραστική διαδικασία άρχισε, όταν η σταδιακή άνοδος των μεσαίων λαϊκών τάξεων σταμάτησε και ένιωσαν τον κίνδυνο να πέσουν ξανά στην άβυσσο. Εκεί, υπήρξε μια στιγμή συντηρητισμού. Εμείς, όταν είδαμε στη Βολιβία αυτό που συνέβη σε άλλες χώρες, κάναμε τα πάντα για να διασφαλίσουμε ότι η κοινωνική κινητικότητα δεν θα μειωθεί - η καμπύλη ελαττώθηκε λίγο, αλλά συνέχισε να αυξάνεται. Λοιπόν, τι έγινε;
Αυτό που συνέβη ήταν ότι οι παραδοσιακές μεσαίες τάξεις είδαν τους εαυτούς τους ως «δεχόμενους εισβολή» από λαϊκά και ιθαγενικά στρώματα τα οποία τώρα είχαν πανεπιστημιακή εκπαίδευση και οικονομίες και τώρα διέθεταν υψηλότερα κεφάλαια διαφόρων ειδών για να αναλάβουν δημόσιες θέσεις. Αυτή η παραδοσιακή μεσαία τάξη παρέλυσε ακριβώς εξαιτίας της εμφάνισης νέων μεσαίων τάξεων προερχόμενων από λαϊκό υπόβαθρο. Και αυτό αποκρυσταλλώθηκε γύρω από όλο και πιο συντηρητικές θέσεις.
Τι δεν μπορούσαμε να καταλάβουμε; Δεν διευρύναμε το λόγο μας έτσι ώστε να αγκαλιάσουμε αυτή την παραδοσιακή μεσαία τάξη, καθώς και μερικά κομμάτια της νέας μεσαίας τάξης. Ίσως, όπως κυβερνούσαμε, ο λόγος μας δεν παρακολουθούσε τις πραγματικότητες που αναπτύσσονταν. Υλιστικά, οι τάξεις άλλαξαν, αλλά ο πυρήνας του λόγου μας έμεινε αγκυροβολημένος στην παλιά πραγματικότητα.
Μετάφραση: Βασίλης Ρόγγας
Η συνέντευξη αυτή δημοσιεύθηκε στο Jacobin στις 20/11/2019
