Δημιουργώντας απαράμιλλη ατμόσφαιρα, με ύφος εξαιρετικά λακωνικό, γεμάτο κενά και ομιλούσες σιωπές, η Έλεν Γκάρνερ στο βιβλίο «Ο Μπαχ για παιδιά», ένα μικρό πυκνό μυθιστόρημα, όπου κάθε λέξη είναι ζυγιασμένη και ακριβής, μας βυθίζει στον αντιφατικό πολυσήμαντο κόσμο του ζευγαριού και της ζωής που χτίζεται πάνω σε μια σύμβαση η οποία λέγεται σύγχρονη οικογένεια. Η Αυστραλή συγγραφέας, διάσημη και πολυβραβευμένη στη χώρα της, μεταφράζεται για πρώτη φορά στα ελληνικά από την Ελένη Ηλιοπούλου για τις εκδόσεις Gutenberg και -σαφώς- έχει αξία να μεταφραστούν και άλλα έργα της, καθώς πρόκειται για μια σημαντική αγγλόφωνη φωνή της εποχής μας με αναγνωρίσιμο ύφος.
Το μυθιστόρημα «Ο Μπαχ για παιδιά» είναι γραμμένο το 1984, διαδραματίζεται σε ένα προάστιο της Μελβούρνης, όπου ζει το ζευγάρι των Φοξ με τα δυο τους παιδιά, εκ των οποίων το ένα βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού κι έχει ενδιαφέρον εδώ να δούμε πώς αντιμετωπιζόταν ο αυτισμός στις αρχές δεκαετίες του ’80 συνειδητοποιώντας τα βήματα -για να μην πω τα άλματα- που έχουν γίνει μέχρι τις μέρες μας.
Ο Ντέξτερ και η Αθίνα κάθε βράδυ, αφού βάζουν τα παιδιά για ύπνο, κάνουν μακρινούς περιπάτους. Η συνήθεια αυτή, μέσα στην κανονικότητά της, απηχεί την ικανοποίηση από τη ζωή και τη σχέση τους. Είναι δύο άνθρωποι που αγαπιούνται δίχως να έχουν ακουμπήσει ποτέ στο πάθος και στον έρωτα, ευχαριστημένοι από τη ζωή τους, δίχως παράταιρες απαιτήσεις και προσδοκίες. Απλώς υπάρχουν. Με την έννοια του «ζω τη ζωή», βυθίζομαι στην καθημερινότητα γιατί αυτό είναι η ζωή. Η μόνη ζωή που αναγνωρίζουν κι αυτή που ξέρουν να ζουν. «Τον αγαπούσε. Αγαπιόντουσαν. Ήταν φίλοι».
Το απρόσμενο και η ανατροπή
Δεν υπάρχουν κενά στη σχέση τους αλλά, κάποιες φορές, το απρόσμενο μπαίνει από μια μικρή ρωγμή. Η ανατροπή έρχεται με την εισβολή ενός ανθρώπου από το παρελθόν που ακούει στο όνομα Ελίζαμπεθ. Η Ελίζαμπεθ, παλιά φίλη του Ντέξτερ από το κολέγιο, η αδελφή της Βίκι, ο εραστής της Ελίζαμπεθ, ο Φίλιπ, και η κόρη του Πόπι περιπλέκουν τα πράγματα. Φαίνεται πως, εντέλει, το έδαφος είναι σαθρό. Οι σχέσεις κλυδωνίζονται, οι ισορροπίες χαλάνε, οι καταπιεσμένες επιθυμίες διεκδικούν. Δεν υπάρχουν πια σταθερές. Τα πάντα είναι ανοιχτά κι ένας χάος μικρών ανατροπών αντικαθιστά την ακύμαντη θάλασσα που ήταν μέχρι τότε η ζωή του ζευγαριού.
Η Ελίζαμπεθ αντιπροσωπεύει το ελεύθερο πνεύμα, τη σεξουαλική διεκδίκηση, τη χειραφέτηση, το δικαίωμα στην περιπλάνηση. Σε αντιδιαστολή βρίσκεται η Αθίνα: μια γυναίκα που, όπως όλες οι γυναίκες, έχει μάθει να προσαρμόζεται στις συνθήκες ακόμη κι όταν αυτές δεν περιλαμβάνουν τις ανάγκες της, που παίζει στο πιάνο τα «μικρά πρελούδια» του Μπαχ αλλά ποτέ δεν μοιάζει αρκετά ικανή γι’ αυτό. «Υπήρχαν και μέρες, ωστόσο, όταν το παίξιμό της, κάτω από το πορτρέτο με τη νοσταλγική έκφραση του περασμένου αιώνα, ήταν τελείως άρρυθμο και κακόηχο, που ένιωθε ντροπή, σαν να είχε βανδαλίσει έναν βωμό, κι έτσι έκλεινε το πιάνο κι έβγαινε στην πίσω αυλή με μια σκούπα στο χέρι». Νομίζω πως το μυθιστόρημα κινείται ανάμεσα στην Ελίζαμπεθ και στην Αθίνα, ανάμεσα σ’ αυτούς τους δύο πόλους και σε όλα όσα αντιπροσωπεύουν.
Η ζωή συμβαίνει
Στις σελίδες της Γκάρνερ δεν υπάρχει πλοκή, τίποτα το εξαιρετικό δεν συμβαίνει. Μόνο η ζωή συμβαίνει. Συχνά μου έφερνε στο μυαλό την Πόλα Φοξ και το «Πρόσωπα σε απόγνωση» καθώς κι εδώ η πλοκή είναι «εσωτερική», έχει να κάνει με τις ανθρώπινες σχέσεις μόνο και με το πώς αυτές διαπλέκονται και αλληλεπιδρούν. Αυτό επιτείνεται και από το ύφος του βιβλίου, καθώς η Γκάρνερ «πετάγεται» από τον έναν ήρωα στον άλλον δίχως προειδοποίηση, δίχως εισαγωγή, δίχως να αιτιολογεί πολλές φορές τις αντιδράσεις τους, δίχως να δίνει εξηγήσεις, δίχως να βάζει τα πράγματα σε σειρά. Γράφει όπως ζει κανείς. Άναρχα, εντέλει ακόμη και αφύσικα, δίχως ειρμό και λογική. Καταφέρνει έτσι να μεταδώσει τη σύγχυση των ηρώων, η οποία καταλήγει να γίνει ηθική σύγχυση.
Ο αναγνώστης αρχικά δυσκολεύεται να βρει τις συνδέσεις. Τα σημαντικά γεγονότα δεν έρχονται ποτέ. Καθώς όμως η αφήγηση προχωρά, η δύναμη της πρόζας, η πολυπλοκότητα των χαρακτήρων, καθώς όλοι κινούνται στις παρυφές του καλού και του κακού, του ηθικού και του ανήθικου, η μη καταφυγή στο συναίσθημα αλλά η λεπτομερής, τόσο αποσπασματική όσο, συγχρόνως, χειρουργική ανάλυση των προσώπων και των καταστάσεων και, κυρίως, η απουσία διάθεσης ηθικολογίας ή διδακτισμού αποκαλύπτουν ένα έργο δουλεμένο στη λεπτομέρεια, με εσωτερικό ρυθμό και μουσικότητα -άλλωστε η μουσική ίσως είναι το κλειδί της αφήγησης, καθώς οι περισσότεροι ήρωες καταφεύγουν σ’ αυτή-, το οποίο θέλει να μιλήσει μονάχα για τον τρόπο που βιώνουμε την ύπαρξη. Και το καταφέρνει.
Info
Ελεν Γκάρνερ, «Ο Μπαχ για παιδιά»
Εκδόσεις Gutenberg
Μετάφραση: Ελένη Ηλιοπούλου
Σελίδες: 159
Τιμή: 16 ευρώ
