Υποσχέθηκε πως θα φωτίζει το μέλλον της ανθρωπότητας, και μάλιστα ες αεί. Εζήλωσεν δόξαν Προμηθέως. Αυτό είναι το «θέμα» του βιβλίου μου: η Πρόοδος. Έτσι, σκιαγραφώ την αντιφατική διαδρομή της Προόδου, από τον Καρτέσιο και τη Γαλλική Επανάσταση, την Κομμούνα των Παρισίων, την Οκτωβριανή Επανάσταση, τη γερμανική εξέγερση καθώς κι εκείνη του Ντ’ Ανούτσιο στην Ιταλία, στέκομαι ιδιαίτερα στην 9η Αυγούστου του 1942, όπου στο πολιορκημένο Λένινγκραντ η 7η Συμφωνία του Σοστακόβιτς αντιπαρατέθηκε στα χιτλερικά στρατεύματα, στη μεταπολεμική ευωχία και στις δεκαετίες «των λουλουδιών», στην κατίσχυση, μετά το 1989, της «μίξης των σωμάτων, ουχί κατ’ ανάγκην μετ’ αλλήλων αλλά και κατά μόνας, ως πολλά σώματα εν των αυτώ σώματι...», φτάνοντας στη σημερινή γενικευμένη κρίση.
Είναι μια λογοτεχνική αφήγηση για τον ιστορικό κύκλο της νεωτερικότητας, ο οποίος κλείνει στις μέρες μας αφήνοντας ερείπια: ιδεών, ανθρώπων, κοινωνικών σχέσεων. Μια πολυφωνική μεταμυθοπλασία, όπου η ίδια η γλώσσα, μέσα από την ιστορία της, με όσα επισύρει από τις σημασίες των λέξεων, πρότερες και παροντικές, διαλέγεται με την πραγματικότητα, αναζητά ένα νέο πρόταγμα.
Ηδη στο πρώτο βιβλίο μου, και πιο έντονα και συστηματικά στα επόμενα, το κύριο και εμφανές χαρακτηριστικό της γραφής μου ήταν η γλωσσική ανομοιογένεια και διακύμανση, η πολυφωνικότητα, η ανοικειότητα. Μέσα στην ιστορία της γλώσσας, με όσα επισύρει από τις σημασίες των λέξεων, πρότερες και παροντικές, μέσα από την πόλωσή τους και τις διαπλοκές τους, τα βιβλία μου αφηγούνται την Ιστορία και το καθένα την ιστορία του.
Είναι ένας δρόμος διακριτός από εκείνον των προηγηθέντων στο έδαφος της μεταμυθοπλασίας Θανάση Βαλτινού και Γιάννη Πάνου, με την ίδια όμως τεχνική και τον ίδιο στόχο: τη «μεγάλη αφήγηση».
Αυτό συμβαίνει και στο ανά χείρας βιβλίο. Το ίδιο το κείμενό του μιλά την ιστορία της νεωτερικότητας μέσα στην ιστορία της γλώσσας.
Ζούμε μια γενικευμένη κρίση νοήματος. Το βιβλίο μου ξεκινά από τις απαρχές της προόδου με τη διαπίστωση ότι η μεσσιανική αντίληψη της αενάου προόδου υπήρξε όντως ο εφιάλτης της Ιστορίας και τόσα δεινά επέφερε η κυριαρχία της με τις εναντιοδρομίες μονολόγων των αντίκλητών της, με μόνη προσφερόμενη διαφυγή τις ατελέσφορες «απελευθερώσεις» σωμάτων και αισθημάτων.
Και συνεχίζει το βιβλίο με μια δεύτερη διαπίστωση, ότι, όλο αυτό το διάστημα, η τέχνη υπήρξε όντως ένας εφιάλτης της προόδου, μια ρωγμή ελευθερίας κι ένα αποκούμπι για τα θύματά της.
Μέσα στη μεγάλη διάρκεια της παρούσας κρίσης, που κι αυτήν το βιβλίο μου την ψαύει διά της γλώσσας, αναζητώντας ένα πρόταγμα χειραφέτησης, ο πολιτισμός είναι, όντως, εφιάλτης της τέχνης, εμπεδώνει την κυρίαρχη αντίληψη του κόσμου και βέβαια συνάδει με την προϊούσα μετάλλαξη της πολιτικής σε επικοινωνία, τακτικισμό και δικαιωματισμό, συνάδει με την απώλεια κάθε κοινωνικής και ιδεολογικής οργανικότητας του πολιτικού πεδίου, με την απουσία μιας στρατηγικής εν δυνάμει χειραφέτησης.
Με βάση αυτές τις παραδοχές συνέθεσα το βιβλίο, το οποίο, φυσικά, λέει και κάνει τα δικά του...
* Ο Κώστας Βούλγαρης είναι συγγραφέας. Από το 2002 επιμελείται τις «Αναγνώσεις», το ένθετο βιβλίου και ιδεών της ΑΥΓΗΣ της Κυριακής
Ο Γκαριμπάλντι, ο Σοστακόβιτς και μια ανολοκλήρωτη ταινία*
Κάθε χρόνο, την 9η Αυγούστου, ημέρα θανάτου του Ντμίτρι Σοστακόβιτς, είναι πολλοί αυτοί που αφήνουν λουλούδια στον τάφο του στο κοιμητήριο του Νοβοντέβιτσι στη Μόσχα, ενώ αρκετά μουσικά σύνολα ή ραδιοφωνικές εκπομπές ανά τον κόσμο παίζουν ένα κομμάτι του.
Εκείνη τη μέρα ανακαλώ το σενάριο της ανολοκλήρωτης ταινίας του Σέρτζιο Λεόνε. Ο καλός μου φίλος, ιστορικός Πέτρος-Ιωσήφ Στανγκανέλλι, κατάφερε να εντοπίσει το ηχητικό αρχείο του σεναρίου, που φυλάσσεται στο Ινστιτούτο Luce Cinecitta, γιατί ο Λεόνε απέφευγε το γράψιμο και προτιμούσε να σκέφτεται και να σχεδιάζει τις ταινίες του μιλώντας στο μαγνητόφωνο. Έτσι όμως, η αποδελτίωση είναι χρονοβόρα και εξαιρετικά δύσκολη, κάποια σημεία ίσως να μην αποσαφηνιστούν ποτέ.
Παρ’ όλα αυτά, από τα σπαράγματα του σεναρίου που μας έχουν παραδοθεί σε κείμενο βλέπουμε πως η ταινία ξεκινά με στίχους του Τζουζέππε Γκαριμπάλντι, που πέφτουν με μαύρα γράμματα πάνω στην κόκκινη οθόνη:
...ωσάν το χέρι
όπου πάει να πιάσει
κάποιο ξεχασμένο πράγμα
και το ξαφνιάζει
-αυτό το χέρι-
η αφή της σκόνης
που συσσωρεύσανε
η λησμονιά κι οι άνεμοι κι ο χρόνος...
Στο φινάλε της ταινίας, τοποθετημένο το βράδυ της 9ης Αυγούστου 1942, ενώ ακούγεται το τελευταίο μέρος της Εβδόμης Συμφωνίας με αμυδρό φόντο τα ερείπια του πολιορκημένου Λένινγκραντ, η Ναστάζια Κίνσκι λέει στον Ρόμπερτ ντε Νίρο: «Αυτή η πόλη είναι μια κραυγή ελευθερίας».
Κι εκείνος, γυρίζοντας προς τον φακό: «Αυτή η νύχτα είναι η πρώτη πράξη μιας άλλης ιστορίας, erga omnes».
* Απόσπασμα από το βιβλίο «Η Προμηθέας» από τις Εκδόσεις Κουκκίδα
