Κάτι ανακουφιστικό προσφέρουν οι ιστορίες οικονομικής διαφθοράς που καταλήγουν στην παραδειγματική τιμωρία των καταχραστών ξένου χρήματος. Άλλωστε οι ταινίες που περιγράφουν τραπεζικές κομπίνες και οικονομικές απατεωνιές είναι άκρως ελκυστικές και αποτελούν μια από τις δημοφιλέστερες επιλογές των θεατών.
Προφανώς και είναι καθαρτικό το συναίσθημα όταν βλέπουμε ανθρώπους που ξεκινούν από μια έξυπνη επιχειρηματική ιδέα με στόχο να φτάσουν όλο και πιο κοντά στην καλή ζωή να καταλήγουν βουτηγμένοι στη διαφθορά και στην εγκληματική δραστηριότητα, και στο τέλος το παράνομο οικοδόμημα να καταρρέει μπροστά στα μάτια μας. Ίσως αυτά τα μετρημένα, κραυγαλέα ωστόσο παραδείγματα ανθρώπων, των οποίων η ανήθικη συμπεριφορά τούς οδήγησε στην ύβρη και από τις πολυτελείς επαύλεις προσγειώθηκαν σε ένα σκοτεινό κελί, να λειτουργούν σαν βαλβίδα αποσυμπίεσης για την οργή μας απέναντι στην ανίκητη διαφθορά.
Καταναλώνοντας ιστορίες όπου η απληστία και η αμετροέπεια διαφόρων influencers, επενδυτών και πολιτικών, που περιφέρουν περήφανα στο κούτελο το σύνδρομο του ακαταδίωκτου, στο φινάλε τιμωρούνται θεαματικά, ίσως τελικά να μας παρηγορεί για το ρεσιτάλ ατιμωρησίας που υπαγορεύει, συνήθως, τους τίτλους των ειδήσεων.
Η ψυχολογία του εγκλήματος στον καπιταλισμό
Το Χόλιγουντ αρέσκεται στο να δραματοποιεί ιστορίες που οι διεφθαρμένοι -μα πάντα χαρισματικοί- ήρωες πετάνε λίγο πιο κοντά στον ήλιο απ’ όσο θα έπρεπε. Άλλες ταινίες προσεγγίζουν το θέμα από καθαρά ψυχαγωγική σκοπιά, όπως το «American made», όπου ο Τομ Κρουζ υποδύεται έναν πιλότο που τον στρατολογούν η CIA και τα καρτέλ της Λατινικής Αμερικής, και καταλήγει λαθρέμπορος όπλων και ανθρώπινο πλυντήριο χρήματος. Υπάρχει και το πιο καλλιεργημένο Χόλιγουντ βέβαια, όπως εκφράστηκε στον «Λύκο της Γουόλ Στριτ» του Μάρτιν Σκορσέζε, μια ταινία με ήρωες εκτός ορίων, παραδομένους στην ηδονή του εύκολου χρήματος μέσα από τη μαζική εξαπάτηση.
Ο Σκορσέζε επιχείρησε μια φιλοσοφική αυτοψία στην ψυχολογία των εγκληματιών πίσω από τη χρηματιστηριακή φούσκα, στο τερέν που είχε πατήσει ο Όλιβερ Στόουν στο «Wall Street» το 1987, για να παρουσιάσει τον χαρακτήρα του Γκόρντον Γκέκο (Μάικλ Ντάγκλας), μια εμβληματική ενσάρκωση της καπιταλιστικής εξουσίας. Το σχεδόν ξεχασμένο «Boiler room» («Έκρηξη στο Χρηματιστήριο» / 2000), ωστόσο, παραμένει μια από τις πιο προσεγμένες απόπειρες μυθοπλαστικής εξερεύνησης του χρηματιστηρίου και των επενδύσεων απ’ όπου προκύπτουν τέρατα αμοραλισμού και ανηθικότητας, όπως ο χαρακτήρας του Ρίτσαρντ Γκιρ στο «Arbitrage» («Άλλοθι» / 2012) και οι ανώνυμοι εργάτες του χρηματοπιστωτικού συστήματος στους οποίους έριξε φως το δράμα «Margin call» («Ο δρόμος του χρήματος» / 2011).
Τις ίδιες ιστορίες διηγήθηκε το οσκαρικό «The big short», που, παρά τα απλοποιημένα μαθήματα μακροοικονομίας και το εξυπνακίστικο ύφος, παραμένει άκρως διασκεδαστικό. Όμως οι θεατές που ψάχνουν κάτι με περισσότερο βάθος ας αναζητήσουν το υποτιμημένο «The informant!» («Αληθοφανή ψέματα» / 2009) του Στίβεν Σόντερμπεργκ, που παρακολουθεί έναν ανερχόμενο υπάλληλο σε έναν κολοσσό της αγροτικής βιομηχανίας να γίνεται ο πληροφοριοδότης του FBI, καθώς ανακαλύπτει ότι η εταιρεία του καθορίζει παράνομα τις τιμές σε παγκόσμιο επίπεδο. Πρόκειται για την αληθινή ιστορία του Μαρκ Γουίτεκερ, που ξεσκέπασε τη συνωμοσία των στελεχών μιας μεγάλης εταιρείας, αλλά παρασυρόμενος από τον αντίκτυπο των αφηγήσεών του ξέπεσε σε μη τεκμηριωμένες αλήθειες.
Η μεγάλη επιχειρηματική ιδέα μιας ιδιοφυΐας
Η εξωφρενική ιστορία της Άννα Σορόκιν είναι η βάση για τη σειρά «Inventing Anna». Η influencer είχε εξαπατήσει κόσμο στους κοσμικούς κύκλους της Νέας Υόρκης παριστάνοντας τη Γερμανίδα κληρονόμο. Υπάρχει και η ιστορία του Σιμόν Λεβιέβ στο ντοκιμαντέρ «The Tinder swindler», ο οποίος παρίστανε τον δισεκατομμυριούχο διεθνή επιχειρηματία σε αφελή θύματα που έψαχναν για ρομαντική σχέση με ευκατάστατο playboy και κατέληγαν να τον συντηρούν οικονομικά.
Όπως και η ιστορία του Ινδονήσιου συλλέκτη κρασιών Ρούντι Κουρνιάουαν στο «Sour grapes», που σαγήνευσε τη βιομηχανία πολυτελών ποτών και απέσπασε εκατομμύρια από επενδυτές, συσκευάζοντας μπουκάλια με φτηνό κρασί τα οποία κοστολογούσε για δεκάδες χιλιάδες ευρώ. Αυτή η κάστα φαντασμένων απατεώνων απευθύνεται σε ομάδες ανθρώπων που τους ελκύει πρωτίστως η χλιδή.
Υπάρχουν, όμως, και οι πιο αποκρουστικές περιπτώσεις κομπίνας, όπως αυτή που κρύβεται πίσω από την ιστορία της Ελίζαμπεθ Χολμς, η οποία υποσχέθηκε μια επανάσταση στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης και πούλησε ακριβά μια περίτεχνα στημένη τεχνολογική απάτη που τάραξε το σύστημα Υγείας. Πρόκειται για την εταιρεία Theranos που εξαπάτησε επενδυτές και ασθενείς, υποσχόμενη δεκάδες πολύπλοκες εξετάσεις με λίγες μόνο σταγόνες αίματος. Την ιστορία της εξιστορεί η μίνι σειρά «The dropout» και το ντοκιμαντέρ του ΗΒΟ με τίτλο «The inventor: Out for blood in Silicon Valley». Η Χολμς, που κάποτε φημιζόταν ως η πιο σημαντική νεαρή επιχειρηματίας, άντλησε κεφάλαια ύψους 90 εκατ., έχοντας φτάσει τη Theranos να κοστολογείται στα 9 δισ., προτού καταδικαστεί σε φυλάκιση.
Στα χνάρια του χρήματος στους φορολογικούς παραδείσους
Το ντοκιμαντέρ «Betting on zero» συνδυάζει τις ερευνητικές πρακτικές με το ύφος της προσωπικής σταυροφορίας του αφηγητή, ένα στιλ που εισήγαγε εντυπωσιακά o Μάικλ Μουρ το 1989 με το «Roger and Me». Η ιστορία ακολουθεί τον αμφιλεγόμενο τιτάνα των αντισταθμιστικών κεφαλαίων Μπιλ Άκμαν σε μια κινηματογραφική απόπειρα να αποκαλυφθεί η παγκόσμια κομπίνα πίσω από τη δράση της περίφημης εταιρείας πρωτεϊνούχων προϊόντων Herbalife.
Αυτό είναι ένα μόνο από τα εθιστικά ντοκιμαντέρ που ακολουθούν τα αμαρτωλά ίχνη των funds: από το «The smartest guys in the room», που ερευνούσε την ηχηρή πτώση της ενεργειακής εταιρείας Enron και τις αδιανόητες λογιστικές πρακτικές της, ως τα ποικίλα επεισόδια της σειράς «Dirty money» στο Netflix, που εξερευνούν παρόμοια οικονομικά σκάνδαλα που τάραξαν τον κόσμο. Έχει ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο Μπιλ Άκμαν είχε μπει για ένα διάστημα μέτοχος στο Netflix πιθανότατα για να μπλοκάρει ένα ενδεχόμενο ντοκιμαντέρ γύρω από το πρόσωπό του.
Ενα εξίσου καλό ερευνητικό ντοκιμαντέρ, προορισμένο για τον κινηματογράφο, θα άξιζε το θέμα που πραγματεύεται η κωμωδία «The laundromat» (2019). Το σενάριο περιγράφει μια ασφαλιστική απάτη μέσω της οποίας ξετυλίγεται ένα περίτεχνο κουβάρι που οδηγεί στα ίχνη μιας σκιώδους δικηγορικής εταιρείας στην πόλη του Παναμά, που έχει ως έργο να διευκολύνει τους πλουσιότερους πολίτες του κόσμου να συσσωρεύουν τις περιουσίες τους. Οι φορολογικοί παράδεισοι των Panama Papers εξηγούνται και διυλίζονται μέσα από μια υπερβολικά χαριτωμένη και επιδερμική αφήγηση, που, παρά την παρουσία του Γκάρι Όλντμαν και του Αντόνιο Μπαντέρας, άξιζε κάτι πιο βαθύ.
Σε ανθρώπινο και κυρίως σε ταξικό επίπεδο την πιο ουσιαστική δουλειά την έχει κάνει το «Operation varsity blues: The college admissions scandal», που παρουσιάζει μια καλά στημένη απάτη μέσω της οποίας κάποιοι φρόντιζαν να εισάγονται στα κρυφά τα παιδιά πλούσιων και των πολιτικών οικογενειών στα κορυφαία και περιζήτητα πανεπιστήμια της Αμερικής.
Χτίζοντας μια ολόκληρη αυτοκρατορία
Στην εξαιρετική σειρά «On becoming a God in Central Florida» ο χαρακτήρας που ερμηνεύει η Κίρστεν Ντανστ είναι μια γυναίκα στα όρια της φτώχειας, που αρχικά εξαπατάται αλλά στη συνέχεια χτίζει μια ολόκληρη κομπίνα δισεκατομμυρίων δολαρίων μέσα από πωλήσεις «πυραμίδας». Πρόκειται για την πιο συνηθισμένη κομπίνα, που μπορεί να ξεκινήσει από τον καναπέ με ελάχιστο κεφάλαιο. Εγκέφαλος της πιο κερδοφόρας απάτης όλων των εποχών (μέσω του «Σχήματος Πόντσι») υπήρξε ο Μπέρναρντ Μάντοφ, τον οποίο αναφέρουν οι βρετανικές ταινίες «The Maddof hustle» και «Chasing Madoff».
Πρόκειται για τον ιδιοκτήτη μιας εκ των μεγαλύτερων χρηματοπιστωτικών εταιρειών, που συνελήφθη το 2008 και καταδικάστηκε σε 150 χρόνια φυλάκιση, ενώ είχε προλάβει να δημιουργήσει μια χρηματοπιστωτική πυραμίδα με την οποία απέσπασε 65 δισ. δολάρια από πελάτες των ταμείων που συνδέονταν με την εταιρεία του. Ο εξαιρετικά πειστικός Μάντοφ, χρησιμοποιώντας περίπλοκες και ουσιαστικά ανεδαφικές θεωρίες, εγγυόταν στους επενδυτές σταθερά κέρδη ακόμη και κατά τη διάρκεια της κρίσης. Τον χαρακτήρα υποδύθηκε το 2017 ο Ρόμπερτ Ντε Νίρο στην προσεγμένη ταινία «The wizard of lies» του Μπάρι Λέβινσον.
Οι Μάντοφ της νέας γενιάς πιθανότατα θα έρθουν από τον αθέατο κόσμο των εικονικών εκατομμυριούχων που παράγουν τα Bitcoin. Έναν κόσμο που εξερευνούν ντοκιμαντέρ κυβερνοαπάτης, όπως το «Trust no one: The hunt for the Crypto King», το οποίο ερευνά ιστορίες επενδυτών που έχασαν τα χρήματά τους μετά τον αδιευκρίνιστο θάνατο του ιδιοκτήτη εταιρείας κρυπτονομισμάτων Τζέραλντ Κότεν, γεγονός που προκάλεσε άφθονες θεωρίες συνωμοσίας.
Τα αληθινά ευρήματα της τηλεοπτικής τεκμηρίωσης
Από κάθε χειριστικό γκουρού που εμπορεύεται αμφιβόλου ποιότητας προϊόντα στο Διαδίκτυο και τους ιεροκήρυκες που ζητούν χρήματα για το θεάρεστο έργο τους, όπως η Τζέσικα Τσαστέιν στο «Τα μάτια της Τάμι Φέι», που ερμήνευσε μια τηλευαγγελίστρια η οποία έζησε μια ζωή πλούτου και σκανδάλων, μέχρι κάθε λομπίστα που χρησιμοποιεί το καλά δομημένο σύστημα των περιστρεφόμενων πορτών (οι σχέσεις αλληλεξάρτησης ανάμεσα στα επιχειρηματικά λόμπι και στους εποπτικούς θεσμούς) για να ξεπλύνει χρήμα, συνήθως η κατάληξη στο σινεμά είναι μια θεαματική σύλληψη, με τον ήρωα σε ένα σπίτι γεμάτο βαλίτσες χρήματα και με τους συλληφθέντες να αρνούνται τα πάντα και να καρφώνουν ο ένας τον άλλον για ευνοϊκότερη μεταχείριση.
Μακάρι το παγκόσμιο σινεμά να είχε περισσότερες ιστορίες τιμωρίας και απονομής δικαιοσύνης από την αληθινή ζωή για να αντλεί υλικό για σενάρια. Ακόμη κι αν αυτά ωχριούν μπροστά στην άγρια πραγματικότητα.
