Του Παναγιώτη Σ. Παπαδόπουλου
Αφορμή γι' αυτό το κείμενο στάθηκε η ημερίδα που πραγματοποιήθηκε την περασμένη εβδομάδα στην Tate modern με θέμα: “The politics of the social in contemporary art”. Το ενδιαφέρον εστιάστηκε, κυρίως, στην παρουσίαση εικαστικών συλλογικοτήτων που δρουν σήμερα στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως το Grupo Etcétera, οι Not an Alternative, οι Wochenklausur, οι Ztohoven. Το ζήτημα που πιεστικά θέτουν αυτές οι συλλογικότητες δεν είναι άλλο από ένα γενικότερο αίτημα που έθετε η τέχνη ολόκληρο τον εικοστό αιώνα και αφορούσε ένα ερώτημα: με ποιο τρόπο θα καλυφθεί η απόσταση που χωρίζει την τέχνη από την πραγματικότητα; Το αίτημα μίας υπέρβασης της τέχνης προς όφελος της ζωής διαρκεί εδώ κι έναν αιώνα. Και μάλιστα όσο στη θεωρία αυτή η υπέρβαση αντιμετωπίζεται με καχυποψία τόσο η απάντηση της τέχνης είναι η διάχυση μέσα στο ενέργημα, την περίσταση και το συμβάν. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ένα ιδιαίτερο καθήκον παρατηρείται από την πλευρά των καλλιτεχνών, η επινόηση αυτών των συμβάντων και των ενεργημάτων.
Η ιστορία της νεωτερικότητας αποτελούσε μία μακρά αλλαγή του πλαισίου μέσα στο οποίο θα πραγματοποιηθεί το εικαστικό γεγονός. Αρχικά, η ανανέωση του μουσείου, στη συνέχεια η αμφισβήτησή του προς όφελος άλλων χώρων. Ακολουθεί το άνοιγμα της υψηλής τέχνης στην καθημερινότητα όπως συνέβη στη ρωσική πρωτοπορία ή το Μπάουχάουζ. Το κίνημα Fluxus, οι καταστασιακοί, αργότερα, θεωρούσαν ξεπερασμένες τις προηγούμενες διακρίσεις. Πλέον, αναφερόμαστε στην αυτονομία του χώρου και της περιοχής μίας εικαστικής δράσης, στην οποία το αποτέλεσμα δεν είναι προκαθορισμένο. Στις τελευταίες περιπτώσεις η επιτελεστική λειτουργία πρέπει να είναι η κυρίαρχη.
Ποια είναι η σχέση αυτών των νέων συλλογικοτήτων με την παλαιότερη πρωτοπορία; Η συγκρότηση αυτών των ομάδων δεν είναι, βέβαια, ομοιογενής. Οι Wochenklausur από τη Βιέννη εισάγουν στο μανιφέστο τους πολλά νεωτερικά στοιχεία. Οι Not an Alternative επηρεασμένοι από τον υποκειμενισμό της επιθυμίας του Ζίζεκ φαίνεται να θεωρούν το εικαστικό έργο ως ακριβώς αυτήν την εκπλήρωση της επιθυμίας. Αντίστοιχα οι Grupo Etcétera από την Αργεντινή προχωρούν στην αντίληψη μίας τέχνης-μποϋκοτάζ, κάτι που συναντάμε και στους Τσέχους Ztohoven. Η δράση σε ένα κοινωνικό χώρο που με διάφορα κριτήρια επιλέγεται κάθε φορά είναι ένα κοινό στοιχείο όλων αυτών των ομάδων. Η επιτελεστική λειτουργία της τέχνης είναι ένα άλλο. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες πρωτοπορίες, οι νέες δεν θέτουν το αίτημα της παρουσίασης της «υψηλής τέχνης» σε ομάδες που δεν έχουν πρόσβαση σε αυτή. Η τέχνη γίνεται μόνο η αφορμή ενός επιτελεστικού ενεργήματος. Οι Ztohoven, στο πλαίσιο μίας δράσης ενάντια στην πυρηνική ενέργεια, δεν διοργανώνουν μία διαδήλωση, αλλά στήνουν σε μία ύπαιθρο της Τσεχίας ένα τεράστιο μανιτάρι όπως αυτό της Χιροσίμα, ορατό από όλη τη χώρα.
Η χειρονομία του εικαστικού ακτιβισμού θυμίζει τις διαδηλώσεις των εργατών στον μεσοπόλεμο που διακωμωδούσαν με άγριες φωνές άριες της όπερας. Ο Αντόρνο παρατηρούσε αυτές τις συμπεριφορές, αναρωτιόνταν, χωρίς στο έργο του να δίνει μία οριστική απάντηση, εάν αποτελούσαν μία θετική υπέρβαση της τέχνης ή οδηγούσαν πίσω σε αυτό που κατήγγειλαν;
