Του Γιάννη Ψίνα
Ένα πολύχρωμο ποτάμι από χιλιάδες επισκέπτες οι οποίοι αναζητούν στους χάρτες της διοργάνωσης τα έργα και τα εθνικά περίπτερα που τους ενδιαφέρουν κινείται αυτές τις μέρες στους εκθεσιακούς χώρους του σπουδαιότερου εικαστικού γεγονότος της υφηλίου, την 58η Μπιενάλε της Βενετίας.
Στην κεντρική έκθεση, που απλώνεται στο Αρσενάλε και τα Τζαρντίνι, οι εγκαταστάσεις κυριαρχούν, ενώ είναι ισορροπημένη η εκπροσώπηση ζωγραφικής και video art. Επαρκής είναι και η παρουσία της φωτογραφίας.
Παρά το ότι δεν είναι απόντα τα εντυπωσιοθηρικά έργα, υπάρχει μια μεγάλη μερίδα καλλιτεχνών που έχει δημιουργήσει έργα με σαφή πολιτική διάσταση. Άλλωστε αυτό ήταν και το ζητούμενο της κεντρικής θεματικής που έχει ως τίτλο - «ομπρέλα» «Μακάρι να ζήσεις σε ενδιαφέροντες καιρούς» («May You Live in Interesting Times»).
Αυτή τη φερόμενη ως κινέζικη ρήση, στην γκρίζα ζώνη ανάμεσα στην ευχή και την κατάρα, «εκστόμισε» ο Βρετανός βουλευτής Sir Austen Chamberlain το 1936. Τη συμπεριέλαβε σε ομιλία του σχετική με την επίκαιρη τότε καταπάτηση της Συνθήκης των Βερσαλλιών από την εθνικοσοσιαλιστική Γερμανία όταν εισέβαλαν τα στρατεύματά της στην αποστρατιωτικοποιημένη Ρηνανία. «Κινούμαστε πλέον από μια κρίση σε μια άλλη» προέβλεψε ο βουλευτής και εντέλει η αναφορά του στην παροιμία ήταν εύστοχη, η παράβαση της συνθήκης από τους ναζί ήταν μέρος του πρελούδιου για τη μεγαλύτερη θύελλα του 20ού αιώνα, τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ο καλλιτεχνικός διευθυντής του σημαντικότερου εικαστικού γεγονότος, o 62χρονος Νεοϋορκέζος Ραλφ Ρούγκοφ (διετέλεσε διευθυντής του Wattis Institute for Contemporary Arts του Σαν Φραντσίσκο και της λονδρέζικης Hayward Gallery), κάλεσε τους καλλιτέχνες να στοχαστούν και εντέλει να σμιλέψουν τις έννοιες που θα προκύψουν από τον εικαστικό στοχασμό τους με το ρητό.
«Ας αναγνωρίσουμε ότι η τέχνη δεν ασκεί τις δυνάμεις της στον τομέα της πολιτικής» σημειώνει στο εκτενές σημείωμά του ο καλλιτεχνικός διευθυντής της Μπιενάλε και συνεχίζει: «Η τέχνη δεν μπορεί να εμποδίσει, για παράδειγμα, την άνοδο των εθνικιστικών κινημάτων και των αυταρχικών κυβερνήσεων σε διάφορα μέρη του κόσμου, ούτε μπορεί να ανακουφίσει την τραγική μοίρα των εκτοπισθέντων λαών σε ολόκληρο τον κόσμο (ο αριθμός των οποίων σήμερα αντιπροσωπεύει σχεδόν το ένα τοις εκατό του παγκόσμιου πληθυσμού). Αλλά με έμμεσο τρόπο ίσως η τέχνη μπορεί να είναι ένα είδος οδηγού για το πώς να ζεις και να σκέφτεσαι σε 'ενδιαφέρουσες εποχές'».
Ο "Διπλός Έλβις" του Τζορτζ Κόντο
Στο Αρσενάλε η πρώτη εικόνα που εισπράττει ο επισκέπτης αμέσως μετά την είσοδό του είναι των μεγάλων διαστάσεων νέο έργο του Τζορτζ Κόντο «Διπλός Έλβις», όπου κυριαρχούν δύο ολόσωμες μορφές όμοιες και αντικριστές, σχεδιασμένες στις αποχρώσεις του ασημί και του μαύρου.
Στο δεύτερο κομμάτι της έκθεσης, στο Τζαρντίνι, επί της υποδοχής είναι ένα λευκό σύννεφο από τεχνητό καπνό. Πρόκειται για το έργο της Ιταλίδας δημιουργού Λάρα Φαβαρέτο με τίτλο "Thinking Head" και ο επισκέπτης καλείται να κινηθεί βυθισμένος στην ομίχλη που καλύπτει την ορατότητα για να φτάσει στην είσοδο όπου βρίσκονται σακούλες σκουπιδιών και σκισμένα χαρτόκουτα από μάρμαρο, έργα του Ανδρέα Λόλη.
Η καινοτομία της διοργάνωσης έγκειται στο ότι οι 79 καλλιτέχνες που αποτελούν το δυναμικό της φετινής Μπιενάλε συμμετέχουν με ξεχωριστά έργα και στους δύο κεντρικούς εκθεσιακούς χώρους, τα οποία βρίσκονται σε συνομιλία. Πρόκειται για την «Πρόταση Α», όπως ονομάζεται εκείνη που φιλοξενείται στους χώρους των παλιών ναυπηγείων -στο Αρσενάλε – και την «Πρόταση Β», εκείνη που θα παρουσιαστεί στο παλιό ιταλικό περίπτερο, στους Κήπους (Τζαρντίνι). Τα έργα που παρουσιάζονται σε αυτούς τους δύο χώρους και οι ατμόσφαιρες που δημιουργούν είναι αρκετά ξεχωριστά μεταξύ τους «όχι επειδή ομαδοποιούνται γύρω από ξεχωριστές ιδέες ή αρχές, αλλά επειδή παρουσιάζουν διαφορετικές πτυχές της πρακτικής κάθε καλλιτέχνη» σημειώνει ο καλλιτεχνικός διευθυντής.
"Η βάρκα μας" αφιερωμένη στη Λαμπεντούζα
Παρούσα η Λαμπεντούζα
Το πιο εμβληματικό έργο της φετινής διοργάνωσης που εμπίπτει σε μεγαλύτερο ποσοστό στο κεντρικό σκεπτικό της διοργάνωσης είναι το αλιευτικό μήκους 30 μέτρων που, στηριζόμενο σε μεταλλικές δοκούς, κυριαρχεί στον ορίζοντα του Αρσενάλε, το πρότζεκτ του Ελβετου - Ισλανδού καλλιτέχνη Κριστόφ Μπίχελ με τίτλο «Barca Nostra» («Η βάρκα μας»).
Πρόκειται για ένα σαπιοκάραβο στα αμπάρια του οποίου στοιβάχθηκαν περίπου 1.000 πρόσφυγες που έφυγαν από τη Λιβύη με προορισμό τη μικρή ιταλική νήσο Λαμπεντούζα. Το σκάφος συγκρούστηκε με άλλο πλεούμενο και μόλις 26 άτομα διασώθηκαν. Το σκουριασμένο κουφάρι, που δεν περνά από κανέναν απαρατήρητο, αποτελεί διαρκή υπενθύμιση μιας τραγωδίας που δυστυχώς επαναλαμβάνεται στα νερά της Μεσογείου.
Το ελληνικό περίπτερο
Συνομιλώντας με την Ιστορία στο ελληνικό περίπτερο
Στην είσοδο του ελληνικού περιπτέρου δεσπόζει η ανακατασκευή - αντίγραφο της πύλης του στρατοπέδου «αναμόρφωσης» της Μακρονήσου. Πρόκειται για την πρώτη εντύπωση από την πρόταση με τίτλο «Κύριος Στινγκλ» της ομάδας που αποτελούν ο Ζάφος Ξαγοράρης, η Εύα Στεφανή και ο Πάνος Χαραλάμπους υπό την επιμέλεια της Κατερίνας Τσέλου. Εθνικός επίτροπος φέτος είναι η Συραγώ Τσιάρα από το MoMUS.
Στο εσωτερικό του προβάλλεται σε μια οθόνη το βίντεο της Εύας Στεφανή με καθημερινές ιστορίες στις οποίες πρωταγωνιστούν δύο άνδρες, ενώ απέναντι σε διαφορετική οθόνη, η σχεδόν στατική εικόνα μιας γυναίκας, της Δήμητρας, που τους παρακολουθεί σαν να βρίσκεται στο παράθυρο του σπιτιού της. Ένα τρίτο βίντεο περιέχει αρχειακό υλικό από το ξερονήσι-στρατόπεδο της Μακρονήσου.
Το πάτωμα είναι καλυμμένο με μια εγκατάσταση από 20.000 ποτήρια κι έναν βαλσαμωμένο αετό, η οποία θα λειτουργήσει ως μια ιδιότυπη πίστα στην οποία χόρεψε ο δημιουργός της Πάνος Χαραλάμπους στα χθεσινά εγκαίνια του περιπτέρου.
Μια ξύλινη προθήκη που περιέχει στο εσωτερικό της έξι κάδρα με αυθεντικό υλικό από τηΜακρόνησο, αλλά και ντοκουμέντα από την ιστορία του ελληνικού περιπτέρου, μαζί με μια μακέτα - σύνθεση του ελληνικού περιπτέρου και των αντιγράφων αρχαίων ναών που έφτιαχναν οι κρατούμενοι στη Μακρόνησο συνθέτουν την πρόταση του Ζάφου Ξαγοράρη.
Την ελληνική συμμετοχή εγκαινίασε το μεσημέρι της Παρασκευής η υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού Μυρσίνη Ζορμπά. «Η ελληνική εικαστική πρόταση συστήνει στο διεθνές κοινό της σύγχρονης τέχνης ένα αφήγημα για τους εναλλακτικούς τρόπους σύλληψης και ερμηνείας του παρελθόντος μέσα σ’ ένα παρόν ρευστό, ένα παρόν αβεβαιότητας και ανασφάλειας που επανέρχεται ύστερα από καιρό προκειμένου να αποκαταστήσει την αμφίθυμη σχέση μας με το σήμερα και τις διαδρομές προς το παρελθόν και το μέλλον» τόνισε η υπουργός, ενώ πρόσθεσε ότι «σήμερα βρισκόμαστε σε μια κατάσταση που θυμίζει ένα σώμα που δονείται και αιωρείται από την ενέργεια των αντιφάσεων, των επιθυμιών και της μνήμης. Αυτή την αντιφατική κατάσταση, γεμάτη χάσματα και παραδοξότητες, λοξές ή και παράλογες συχνά διαδρομές, αναζητά η ερευνητική καλλιτεχνική ματιά των Ζάφου Ξαγοράρη, Εύας Στεφανή και Πάνου Χαραλάμπους, που εύχομαι να εγείρει ενδιαφέρουσες αναγνώσεις και να προκαλέσει την ανταπόκριση του κοινού».
Ποικιλομορφία στις εθνικές συμμετοχές
Από τις υπόλοιπες εθνικές συμμετοχές, σε εκείνες τις οποίες δείχνει διά της παρουσία τους την προτίμησή του το κοινό είναι πρωτίστως το γαλλικό, που φιλοξενεί το έργο "Deep See Blue Surrounding You" της Laure Prouvost. Η καλλιτέχνης γονιμοποιεί εικαστικά μια ιδέα δανεισμένη από τον κοινωνιολόγο Zygmunt Bauman που αφορά τον παραλογισμό των εθνικών και άλλων φραγμών. Οι επισκέπτες στο εσωτερικό ταξιδεύουν μέσα από ένα σουρεαλιστικό γλυπτό στο οποίο κυριαρχούν θαλάσσια πλάσματα από γυαλί. Στη συνέχεια βυθίζονται στο σκοτάδι ενός χώρου προβολής που παραπέμπει στην κοιλιά ενός χταποδιού.
Ουρές σχηματίζονται και έξω από το βρετανικό περίπτερο, όπου παρουσιάζεται μια συλλογή οικιακών αντικειμένων: παλιές πορσελάνες ένα μαξιλάρι, μια φανέλα, γάντια από καουτσούκ που φαίνονται ως αυθύπαρκτα στην πρόταση της υποψήφιας για Τέρνερ Cathy Wilkes.
Ένα εντυπωσιακό ξυλόγλυπτο τεράστιο πάνελ παρουσιάζει ο 77χρονος Αμερικάνος καλλιτέχνης Martin Puryear στον εξωτερικό χώρο του περιπτέρου των Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ μικρότερων διαστάσεων ιδιόμορφα γλυπτά έχει δημιουργήσει και στον εσωτερικό χώρο με στόχο να παραδώσει ένα μήνυμα που αφορά τους αγώνες για την ελευθερία.
Ιδιαιτέρως θετικά τα σχόλια και στο ρωσικό περίπτερο που φέρει την υπογραφή του διάσημου σκηνοθέτη Αλεξάντρ Σοκούροφ. Θεματικά βασίζεται στην «Παραβολή του άσωτου υιού» και την επιμέλεια έχει ο γενικός διευθυντής του Ερμιτάζ Mikhail Piotrovsky. Η πρώτη εικόνα του επισκέπτη είναι ένα αντίγραφο των ποδιών των Ατλάντων από την εξωτερική όψη του αλλοτινού τσαρικού ανακτόρου. Έμπνευση για τον Ρώσο κινηματογραφιστή αποτέλεσε ένα από τα αριστουργήματα του Μουσείου Ερμιτάζ, το έργο του Ρέμπραντ «Η Επιστροφή του Ασώτου». Στο εσωτερικό του εκθεσιακού χώρου δημιούργησε μια φανταστική αναπαράσταση του εργαστηρίου του Φλαμανδού ζωγράφου και ένα πρόπλασμα γλυπτού που παραπέμπει στον πίνακα. Στο υπόγειο υπάρχει μια ξύλινη εγκατάσταση η οποία διαβάζει με διαφορετικό τρόπο τον μηχανισμό του περίφημο ρολογιού που βρίσκεται στα ανάκτορα της Αγίας Πετρούπολης.
Πολυσύχναστο είναι και το πολωνικό περίπτερο, που στο εσωτερικό ο Roman Stańczak με τίτλο «Flight» έχει γυρίσει τα μέσα - έξω ενός ιδιωτικού τζετ. Ο επισκέπτης παρατηρεί τον κινητήρα, τις καλωδιώσεις και το πιλοτήριο του αεροσκάφους. Πρόκειται για μια κριτική του καπιταλισμού, όπου σύμφωνα με τον εικαστικό η αδιάκοπη προσπάθεια για πλούτο αφήνει πίσω της ένα ίχνος καταστροφής.
Η Γερμανία συμμετέχει με την εντελώς άγνωστη Maziyar Pahlevan, μια καλλιτέχνιδα που σε κάθε της εμφάνιση αναγραμματίζει το όνομά της, διαφοροποιεί το βιογραφικό της και κρύβει το πρόσωπό της. Τον εκθεσιακό χώρο καλύπτουν ένας τοίχος - φράγμα, πέτρες, ενώ επιπλέον ένα μουσικό τοπίο συνθέτουν ήχοι από σφυριχτές.
Κόσμος συρρέει και στο περίπτερο της Βενετίας, όπου ο δικός μας Στέλιος Κόης υπογραφεί τον καλλιτεχνικό σχεδιασμό, ενώ ανάμεσα στα έργα συγκαταλέγονται και συνθέσεις του καλλιτεχνικού διευθυντή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής Γιώργου Κουμεντάκη.
Εξήντα έργα του Γιάννη Κουνέλλη φιλοξενούνται στην έκθεση
Γιάννης Κουνέλλης
Με την ευκαιρία της μεγάλης εικαστικής διοργάνωσης στη Βενετία αυτή την εποχή φιλοξενούνται κι άλλες μεγάλες εκθέσεις, όπως η αναδρομική με έργα του Γιάννη Κουνέλλη. Η έκθεση πραγματοποιείται δύο χρόνια μετά τον θάνατό του σε επιμέλεια του Germano Celant. Εξήντα έργα που φιλοτέχνησε ο σπουδαίος Έλληνας καλλιτέχνης από το 1959 έως το 2015 φιλοξενούνται στους χώρους του βενετσιάνικου παλατιού Ca Corner della Regina, κέντρο του Ιδρύματος Prada. Τα έργα προέρχονται από μουσεία και σημαντικές ιδιωτικές συλλογές στην Ιταλία και στο εξωτερικό. Στον ισόγειο χώρο βρίσκονται έργα που φιλοτέχνησε κυρίως τη δεκαετία του 1960. Η έκθεση ολοκληρώνεται με εγκαταστάσεις μεγάλης κλίμακας που κατασκευάστηκαν από τον Κουνέλλη τη δεκαετία του 1980, ενώ στην εσωτερική αυλή του βενετσιάνικου παλατιού κυριαρχεί η εγκατάσταση του εικαστικού με τους σάκους που περιέχουν κόκκους καφέ.
Η Μπιενάλε θα διαρκέσει μέχρι και τις 24 Νοεμβρίου.
