Ο Λέανδρος Πολενάκης γράφει διαρκώς: ποίηση, κριτική, δοκίμιο, θέατρο, διήγημα, μυθιστόρημα. Παρών στα ελληνικά γράμματα για πάνω από σαράντα χρόνια, μας μιλάει για τα τελευταία του μυθιστορήματα, κυρίως για το παράξενο «αστυνομικό» αφήγημα «Ο κομμένος υπουργός». Ο ανήσυχος συγγραφέας κινείται για πρώτη φορά στον χώρο της νουάρ αστυνομικής λογοτεχνίας και μας εντυπωσιάζει με την ασυνήθιστη πλοκή, τους ιδιόρρυθμους ήρωές του και την ένταξή τους σε ένα πλαίσιο φαντασιακό, επιστημονικό και πολιτικό ταυτόχρονα. Εκείνο που τελικά τον ενέπνευσε, όπως μας εκμυστηρεύθηκε στη συνάντησή μας, είναι το ύφος της λαϊκής παραλογοτεχνίας από μεγάλους μαστόρους του είδους που άνθισε στις δεκαετίες του '50 και του '60, όπως ο Στέλιος Ανεμοδουράς και ο Νίκος Ρούτσος. Κάποια από τα ονόματα των ηρώων του έρχονται κατευθείαν από εκεί.\
Συνέντευξη στη Δέσποινα Ερρίκου
* Γράφετε ποίηση, κριτική, δοκίμιο, θέατρο, διήγημα, μυθιστόρημα. Ποιο από όλα είναι το είδος που σας χαρακτηρίζει;
Κανένα και όλα. Είμαι καλός αναγνώστης επειδή γράφω και μπορώ να μπω στη βαθύτερη σκέψη ενός συγγραφέα. Ταυτόχρονα, επειδή είμαι καλός αναγνώστης, είμαι και καλός γραφέας. Πάντως με διασκεδάζει να πηγαίνω από είδος σε είδος. Τα τελευταία χρόνια αφιερώθηκα στην πεζογραφία.
* Τα τελευταία δέκα χρόνια εκδόθηκαν δύο δικά σας μυθιστορήματα - «Ιστορίες από το χαμένο βιβλίο» (εκδ. Ένεκεν, Θεσσαλονίκη) και «Ο κομμένος υπουργός» (εκδ. Γαβριηλίδη) - καθώς και ένα βιβλίο με διηγήματα «Βάρκα στο γυαλό-Ιστορίες με Σίφνο» (εκδ. Πολιτιστικού Συλλόγου Σίφνου). Είχε προηγηθεί το 1996 άλλος ένας τόμος διηγημάτων («Συνέβη στην Γκοντβάνα», εκδ. Δελφίνι), χώρια όσα έχουν φιλοξενηθεί σε λογοτεχνικά περιοδικά. Ποια ήταν η απήχηση στο αναγνωστικό κοινό;
Οι «Ιστορίες από το χαμένο βιβλίο» και η «Βάρκα στο γυαλό-Ιστορίες με Σίφνο» είναι εξαντλημένα. Έχω λάβει επιστολές από πολλά πρόσωπα του πνευματικού κόσμου με πολύ κολακευτικά σχόλια και για τα δύο αυτά βιβλία, τα οποία κάποια στιγμή θα επανεκδώσω. Μεταξύ άλλων, θα ήθελα να σταθώ στη Λούλα Αναγνωστάκη που δήλωσε ενθουσιασμένη με τις «Ιστορίες από το χαμένο βιβλίο», και στον Κώστα Γεωργουσόπουλο, που δημοσίευσε στα «Νέα» ένα διθυραμβικό μονόστηλο για το βιβλίο αυτό, γράφοντας μεταξύ άλλων ότι είναι το καλύτερο υπερρεαλιστικό βιβλίο που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια. Για την «Βάρκα στο γυαλό-Ιστορίες με Σίφνο», έγραψε η αείμνηστη Μάρη Θεοδοσοπούλου στην «Εποχή» μια εξαιρετική κριτική. Και τα δύο βιβλία γνωρίζω ότι άρεσαν πολύ στο απλό αναγνωστικό κοινό, γεγονός που οδήγησε στην εξάντλησή τους.
* Τι είναι η Γκοντβάνα;
Είναι μια φανταστική ήπειρος, όπως η Ατλαντίδα. Είναι η γερμανική εκδοχή της Ατλαντίδας, που επινοήθηκε ως αντίπαλος της αγγλοσαξωνικής. Στο βιβλίο μου η Γκοντβάνα αποτυγχάνει να κάνει την επιτυχημένη καριέρα τής Ατλαντίδας και βουλιάζει δύο φορές. Μία στον καταγωγικό της μύθο και μία στη μνήμη των ανθρώπων.
* Οι «Ιστορίες από το χαμένο βιβλίο» με το επικολυρικό τους ύφος καθόλου δεν μας προϊδέαζαν για το επόμενο μυθιστόρημά σας «Ο κομμένος υπουργός», που κινείται στον χώρο της νουάρ αστυνομικής λογοτεχνίας και έχει ως υπότιτλο «πολιτικο-ερωτικό θρίλερ». Πόσο αστυνομικό και πόσο νουάρ είναι στην πραγματικότητα;
Ξεκίνησα να γράφω ένα αστυνομικό μυθιστόρημα, ένα θρίλερ με κοινωνικό φαντασιακό, και μάλλον πέτυχα το αντίθετο: ένα κοινωνικό μυθιστόρημα με αστυνομικό φαντασιακό και με πολύ χιούμορ, απαραίτητο για να αντέξουμε. Αισθάνομαι ότι δικαιώθηκα με την ασυνείδητη, έστω, επιλογή μου. Επειδή τα γεγονότα στο βιβλίο δεν παρουσιάζονται ως «ρεπορτάζ», με τον τρόπο του καθημερινού δελτίου ειδήσεων. Αντίθετα, καθαρίζονται από την είδηση και αναπαρίστανται στην πολυδιάστατη ποικιλία τους με τρόπο που θα ονόμαζα θεατρικό. Και αυτό ήταν κάτι που συνειδητοποίησα όταν είχα ολοκληρώσει το βιβλίο. Η καθαρά αστυνομική πλοκή διαδραματίζει δευτερεύοντα ρόλο. Προέχουν τα πρόσωπα και η ψυχολογία τους. Οι ήρωες είναι άνθρωποι καθημερινοί, της διπλανής πόρτας. Τους παρακολουθούμε στην προσωπική τους ζωή, την οικογενειακή τους κατάσταση, την κοινωνική τους θέση. Έχουν τα ίδια προβλήματα με εμάς, αλλά οι τρόποι που εφευρίσκουν για να τα λύσουν κάθε φορά είναι, αν θέλετε, το μυστικό του βιβλίου. Κανένας από τους ήρωές μου δεν έχει άσπιλο, λευκό παρελθόν. Όλοι κάτι κρύβουν και όλοι εξελίσσονται καθώς προχωρά η πλοκή. Κανένας δεν μένει ο ίδιος στο τέλος του βιβλίου, που είναι ένα τέλος αριστοφανικό. Αληθινό θέμα του βιβλίου είναι η δομική ανικανότητα της ψευτοαστικής ελληνικής ηγετικής τάξης όχι απλώς να κυβερνήσει τον τόπο, αλλά -θα το πω όπως το διατύπωσε χαρακτηριστικά και ανεπανάληπτα ο αείμνηστος Βασίλης Ραφαηλίδης- «να ξεχωρίσει το αγγουράκι από το κολοκυθάκι».
* «Ο κομμένος υπουργός», όμως, έχει δομή κλασικά αστυνομική.
Μόνο μέχρις ενός σημείου. Υπάρχουν δύο κρίσιμα ερωτήματα: Με ποιον τρόπο έγινε η φρικτή δολοφονία - διχοτόμηση του υπουργού μέσα στο κλειδωμένο γραφείο και πώς διέφυγε ο δολοφόνος αθέατος, αποκομίζοντας το άνω μισό του πτώματος. Αυτό είναι το ένα ερώτημα, που αφήνω τον προσεκτικό αναγνώστη να μαντέψει την απάντηση. Το άλλο ερώτημα είναι η ταυτότητα του άγνωστου δράστη και τα σκοτεινά του κίνητρα. Γύρω από αυτό περιστρέφεται, κυρίως, η πλοκή. Ομολογώ ότι δυσκολεύτηκα πολύ και ο ίδιος για να βρω τον δολοφόνο.
* Στο βιβλίο πρωταγωνιστούν τέσσερις όμορφες, όμοιες, τετράδυμες αδελφές, δημιουργημένες σε δοκιμαστικό σωλήνα, στο εργαστήριο ενός μισότρελου Γερμανού επιστήμονα, που χωρίστηκαν όταν ήταν βρέφη για να ξανασυναντηθούν έπειτα από χρόνια, ώριμες γυναίκες πια. Τι ιδέα! Μοιάζει με σενάριο ταινίας επιστημονικής φαντασίας.
Οι τέσσερις αδελφές έχουν μεγαλώσει κάτω από εντελώς διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες. Όταν συναντηθούν, θα αναγνωριστούν από μια κοινή, κρυφή ανατομική τους ιδιαιτερότητα, οφειλόμενη στους τετράγωνους δοκιμαστικούς σωλήνες του Γερμανού επιστήμονα, που κάτι πήγε λάθος στους υπολογισμούς του. Τα κομμάτια του γρίφου θα αρχίσουν σιγά-σιγά να μπαίνουν στη θέση τους για να δώσουν όλη την εικόνα.
* Είναι ένα βιβλίο που ασχολείται επίσης με ζητήματα επιστημονικά και φιλοσοφικά, θέλοντας να τα εκλαϊκεύσει. Σας δυσκόλεψε η γραφή του;
Δεν είναι επιστημονικά ή φιλοσοφικά ζητήματα, τουλάχιστον με τον τρόπο που τίθενται. Πρόκειται για ζητήματα που απασχολούν συνεχώς τον καθημερινό άνθρωπο. Πρόκειται βασικά για τα δύο θεμελιώδη ερωτήματα, της Αλήθειας και της Δικαιοσύνης, που πρέπει να λειτουργούν ως ενοποιό κοινωνικό γεγονός. Αυτό είναι κάτι που το καταλαβαίνουν όλοι, εκτός από τους επαγγελματίες κακόπιστους. Παράδειγμα, η αυθόρμητη λαϊκή επανάσταση που ξεσπάει στο τέλος του βιβλίου, με αφορμή την απαγωγή και βάναυση κακοποίηση τριών αθώων γυναικών. Όταν ο κόμπος της αδικίας φτάνει στο χτένι και ο απλός κόσμος αποφασίζει να τον κόψει με το μαχαίρι.
* Υπάρχει πολλή βία, σεξουαλική, κατά των γυναικών. Τι οδήγησε σε τέτοια επιλογή;
Μιλώ για την ανάδυση της γυναικείας ταυτότητας στα Βαλκάνια και όχι μόνο, συνήθως βίαιη, τραυματική. Κάτι που αφήνει ίχνος βαθύ στον ψυχισμό της γυναίκας και καταστρέφει την ερωτική της ζωή. Ένα θέμα ταμπού, που σπάνια συζητιέται ανοιχτά. Δεν είχα την πρόθεση να προκαλέσω, ήθελα μόνο να δείξω. Αλλά το βιβλίο μου δεν είναι μόνο αυτό. Είναι και πολλά άλλα.
* Σας ευχαριστώ για το βιβλίο σας και για τη συνέντευξη.
Εγώ σας ευχαριστώ.
