Του Λέανδρου Πολενάκη
Ο Ζαν Ανούιγ (1910-1987), ένας μάστορας της θεατρικής φόρμας, εμπνέεται κάπου - κάπου από τον διαχρονικό αρχαιοελληνικό μύθο, θέλοντας να μιλήσει για την εποχή μας.
Τι είναι η «Αντιγόνη» του, γραμμένη το 1942; Για να το πούμε απλά, είναι το εφηβικό όνειρο μιας ηρωϊκής απόδρασης από τον «κακό» και «διεφθαρμένο» κόσμο των «μεγάλων». Η μικρή Αντιγόνη προλαβαίνει να φύγει από αυτόν εγκαίρως, θεληματικά, πριν μεγαλώσει και διαφθαρεί. «Δραπετεύει», ντυμένη με τα ρούχα της ηρωίδας του Σοφοκλή. Ο Ανούιγ δανείζεται τον σοφόκλειο μύθο και το όνομα της Αντιγόνης για να δώσει τραγικό μέγεθος στη δική του ηρωΐδα, ένα σύγχρονο, νέο κορίτσι τον καιρό του πολέμου, σε μια Γαλλία ηττημένη και σοκαρισμένη από την προδοσία της άρχουσας τάξης της. Αηδιασμένη από τη γενική υποκρισία και ψεύδος, θέλει να πεθάνει και πεθαίνει «χωρίς να ξέρει το γιατί», όπως μας ομολογεί.
Ο Ανούιγ καταλαβαίνει αυτή την αντίφαση και εδώ παρεμβαίνει η κατασκευαστική πανουργία του. Με μοναδική σκηνική μαεστρία και τέχνη σοφιστική, καταφέρνει να φέρει στα μέτρα του το πράγμα, προβάλλοντας και σε αυτό το έργο του, μέσα σε κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες που ευνοούν την τάση, τη δική του έμμονη ιδέα τού πόσο σάπιος είναι ο κόσμος και χωρίς κανένα νόημα να ζει κανείς σε αυτόν.
Φροντίζει από την πρώτη σκηνή του έργου να εγγράψει την ηρωΐδα του και τυπικά στο μητρώο των τραγικών προσώπων. Με τη φράση ότι «η Αντιγόνη δεν γίνεται, αλλά είναι ήδη αυτή που πρόκειται να γίνει, μια εν δυνάμει Αντιγόνη...». Στη συνέχεια επινοεί, σοφίζεται, για λογαριασμό του Κρέοντα, ένα επιχείρημα που μπορεί να τσακίζει την Αντιγόνη του Ανούιγ, αλλά θα άφηνε εντελώς αδιάφορη την Αντιγόνη του Σοφοκλή. Της «αποκαλύπτει» το μυστικό ότι και οι δύο αδελφοί της ήταν πρόσωπα «του σχοινιού και του παλουκιού», και, ότι, επιπλέον, τα πτώματά τους ήταν εντελώς παραμορφωμένα, πέρα από σημείο αναγνώρισης. Έτσι, διάλεξε τυχαία το ένα για να το δοξάσει και το άλλο για να το εκθέσει. Αλήθεια ή ψέμα, δεν έχει καμία σημασία. Σημασία έχει μόνο ότι ο «καλός» ο Κρέων κάνει τα αδύνατα δυνατά για να σώσει την Αντιγόνη, ρίχνοντας το φταίξιμο στους φύλακες, με την προϋπόθεση, βέβαια, να κρατήσει κλειστό το στόμα της. Έτσι, ο Κρέων θριαμβεύει, φέρνοντας την Αντιγόνη στο σημείο ακριβώς που επιθυμούσε: να την κάνει να θέλει να πεθάνει «χωρίς να ξέρει το γιατί». Η δική μας Αντιγόνη, όμως, ξέρει και θα ξέρει πάντα. Αυτή είναι η κρίσιμη διαφορά.
Η παράσταση που σκηνοθέτησε η Ελένη Ευθυμίου (κίνηση Βιτόρια Κοτσάλου, Κική Μπάκα), με μουσικές ωραίες δικές της, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών (μετάφραση, κάπως βαριά, του Στρατή Πασχάλη), σε λειτουργικό σκηνικό (κουζίνα) της Ζωής Φαμέλη, κοστούμια της Ηλένιας Διαλιδίρη, φωτισμούς Μπιρμπίλη, καταφέρνει να ισοζυγίσει το πράγμα και να αποδώσει «τα του Ανούιγ στον Ανούιγ και τα του Σοφοκλή στον Σοφοκλή». Αποφεύγει τη μείξη κωδίκων, δεν επιδιώκει να προσδώσει τραγικό μέγεθος στους ήρωες, αλλά ούτε τους αφήνει έρμαια στην καθημερινότητα ενός «ώσπερ ημείς». Τους προβάλλει μέσα από την κατοπτρική ποιητικότητα του κειμένου, όπως λειτουργούν τα πρόσωπα και τα πράγματα στους μονόλογους, π.χ., του Ρίτσου. Αυτό προσδίδει στο έργο μια φρεσκάδα και νεανικότητα, παραμερίζοντας τις γεροντικές εμπλοκές του συγγραφέα.
Ο πρόλογος - αφηγητής - μονοπρόσωπος χορός τελείται άριστα, μπρεχτικά, από τον Φαίδωνα Καστρή. Η Βασιλική Τρουφάκου είναι μια καλή Αντιγόνη, έχει ζωντανά ανακλαστικά, λάμπει στη σκηνή, κάνει εδώ ακόμη ένα σταθερό βήμα προς την ωριμότητα. Ο Στέλιος Μάινας με την πείρα του φτιάχνει έναν πανούργο, διεφθαρμένο, καταστροφικό πολιτικάντη Κρέοντα με σημείο αναφοράς το μίσος του για τα νιάτα. Η Ισμήνη - ντάμα της Ιωάννας Μαυρέα στέκει καλά. Ο φρουρός του Θοδωρή Κατσαφάδου γλαφυρότατος. Η τροφός Αννέζα Παπαδοπούλου με τους γνωστούς ενσώματους ρυθμούς και τις εντυπωσιακές της αναπνοές. Γενικά «σωστός» ο Αίμων του Γιώργου Φριντζήλα - δεν με βρίσκει σύμφωνο ο θρηνητικός αποχωρισμός του από την Αντιγόνη. Ικανοποιούν οι Ερρίκος Μηλιάρης (υπηρέτης), Ερρίκος Λίτσης (αγγελιαφόρος), Μαίρη Λιαμή (Ευρυδίκη).
