Του Λέανδρου Πολενάκη
Ο «Άμλετ» του Σαίξπηρ είναι από τα πιο παρεξηγημένα μεγάλα έργα. Από τις ρομαντικές ή νεωτερικές αναγνώσεις και την ψυχανάλυση, που είδαν στον ήρωα το πρότυπο του σκεπτομένου ανθρώπου «με υπερτροφική συνείδηση», η οποία τον κάνει διστακτικό μπροστά στην πράξη, ώς τον Πολωνό Γιαν Κοτ που στήριξε την άποψη μιας αδιέξοδης τραγωδίας «γκροτέσκο», με τις φοβερές και βίαιες πράξεις να σωρεύονται ποσοτικά, και τον άνθρωπο ανήμπορο να ορίσει στοιχειωδώς τη μοίρα του, με μόνη δυνατότητα να δεχθεί τον ρόλο του «παληάτσου» αδιαμαρτύρητα, και να «βγάλει γλώσσα» στο απόλυτο κακό που τον δυναστεύει. Έτσι, ο Κοτ βλέπει να τελειώνει το κορυφαίο έργο του Σαίξπηρ, ο «Άμλετ», «με μια σκηνή γεμάτη πτώματα».
Δεν είναι, όμως, εντελώς έτσι το πράγμα. Επισήμανα στο σημείωμα της προηγούμενης Κυριακής ότι το μόνο φιλοσοφικό και υπαρξιακό πρόβλημα που βασανίζει τον ήρωα μπροστά στο ασήκωτο βάρος μιας πατρικής εντολής ξένης στις επιλογές του είναι εκείνο της αυτοκτονίας. Αυτό εκφράζει ο γνωστός αμλετικός μονόλογος, «να ζει κανείς ή να μη ζει; ». Εδώ υπάρχει, πράγματι, μια διάσταση ανάμεσα στο αντι-κείμενο και στο υπο-κείμενο Άμλετ, που, όμως, στη συνέχεια αναιρείται. Το πρόσωπο - Άμλετ στο φινάλε υπερβαίνει το κείμενο - Άμλετ και η εξόδια σκηνή δεν είναι «μια σκηνή γεμάτη πτώματα», όπως ισχυρίζεται ο Κοτ, αλλά κάτι περισότερο.
Το έργο δεν τελειώνει εδώ, δεν είναι μια τραγωδία «μπαρόκ». Είναι περισότερο μια «ελληνική τραγωδία» (μάλλον είχε δίκιο ο Καβάφης που πρώιμα διέβλεψε την αρχαιομάθεια του Σαίξπηρ, σήμερα έχουμε περισσότερα στοιχεία), καθώς το πρόσωπο - Άμλετ αποκτά στο τέλος την κατατομή ενός αναγεννησιακού Ορέστη, που «ξεγλιστρά» από τον κλοιό των δικών του «Ερινύων» τη στιγμή ακριβώς της αλήθειας του, που, για έναν χριστιανό όπως ο Σαίξπηρ, δεν μπορεί να είναι άλλη από την οριακή στιγμή του θανάτου. Το έργο δεν τελειώνει με τη λέξη «σιωπή» αλλά με τη φράση «για όλα τα άλλα σιωπή». Ο Άμλετ έχει στο μεταξύ προφτάσει να απαντήσει στο πρόβλημα της αυτοκτονίας καταφάσκοντας τη ζωή, με το να αποτρέψει τον Οράτιο απ’ την αυτοκτονία, ζητώντας του να ζήσει, όχι για να εκδικηθεί τον θάνατό του, αλλά για να πει ποιος πράγματι ήταν ο Άμλετ, και να δημιουργήσει. Ή, όπως θέτει το ζήτημα ο Αλμπέρ Καμύ, ο, μακράν ώς τώρα, καλύτερος αναγνώστης του Άμλετ: «Η παιδική αναζήτηση της λήθης και η λαχτάρα της ικανοποίησης δεν έχουν πια απήχηση. Η σταθερή κίνηση που κρατάει τον άνθρωπο απέναντι στον κόσμο και το συγκρατημένο παραλήρημα της τέχνης που τον κάνει να δεχτεί τα πάντα, του προσφέρουν μια συγκίνηση διαφορετική. Σε αυτό το σύμπαν η δημιουργία είναι ο μοναδικός τρόπος για να διατηρήσεις τη συνείδησή σου και να προσδιορίσεις τα γεγονότα. Να δημιουργείς σημαίνει να ζεις δύο φορές. Όλοι προσπαθούν να μιμηθούν, να επαναλάβουν και να ξαναπλάσουν τη δική τους πραγματικότητα. Φτάνουμε στο τέλος έχοντας πάντα το αληθινό μας πρόσωπο. Για έναν άνθρωπο που θα γύριζε από την αιωνιότητα, ολόκληρη η ύπαρξη δεν θα ήταν παρά μια αδιάκοπη, κάτω από τη μάσκα του παραλόγου, μίμηση. Η ίδια η δημιουργία είναι μια μεγάλη μίμηση».
Για να έρθω στην παράσταση του Oscaras Korsunovas, στο Φεστιβάλ Αθηνών. Μια καλοδουλεμένη και καλοκουρδισμένη εκδοχή ενός «Βόρειου» θεάτρου, μπαρόκ, με καλούς, εκπαιδευμένους ηθοποιούς (βλ. τον πρωταγωνιστη Darius Meskauskas και την «Οφηλία» Rasa Samuolyte), με αλλεπάλληλη διαδοχή δυνατών εικόνων βίας και τρόμου, για να πετύχουν την αυτόματη, με τον κορεσμό, «κάθαρση» της ψυχής του θεατή από τα «οικεία κακά» της. Ή, για να το πω διαφορετικά, «νιτσεϊκά» (μια διατύπωση προσφιλής και στον Χάινερ Μίλερ): «Με την καθαρτήρια, αιώνια επιστροφή της οδύνης και του φόβου». Έτσι, όμως, δεν κάνουμε ζάφτι ούτε την οδύνη, ούτε τον φόβο...
Από την παράσταση έλειπε δραματικά ο ίδιος ο Άμλετ. (Όταν λείπει ο Διόνυσος, λείπουν και οι Άμλετ!). Η σκηνοθεσία του Korsunovas μας είπε όλα τα άλλα, για τα οποία ο Άμλετ συνιστά σιωπή, και παρέλειψε να μας μεταφέρει το μήνυμά του.
