Του Λέανδρου Πολενάκη
Το έργο του σύγχρονου Καταλανού Γκιγιέμ Κλούα «Δέρμα στις φλόγες» βασίζεται στην αληθινή ιστορία του μικρού κοριτσιού από το Βιετνάμ που μια διάσημη φωτογραφία ενός ξένου ρεπόρτερ το απαθανάτισε να τρέχει ολόγυμνο, μισοκαμμένο από τις βόμβες ναπάλμ. Πάνω σε αυτό το γεγονός πλάθει ο συγγραφέας ένα θρίλερ. Ο ρεπόρτερ επιστρέφει μετά είκοσι έτη στη χώρα του συμβάντος, για να παραλάβει ένα μεγάλο διεθνές βραβείο γι' αυτήν ακριβώς τη φωτογραφία του. Στο ξενοδοχείο τον επισκέπτεται μια μυστηριώδης νεαρή φιλόδοξη δημοσιογράφος, η οποία τον «ανακρίνει» με επικίνδυνες και ενοχλητικές ερωτήσεις, όπως η εμπορευματοποίηση των εικόνων βίας, ο ρόλος των ισχυρών κρατών στις χώρες του Τρίτου Κόσμου και η προσωπική του ζωή.
Παράλληλα, παρακολουθούμε να εκτυλίσσεται στον ίδιο χώρο, αλλά σε ελάχιστα παρελθόντα χρόνο, μια δεύτερη ιστορία που διασταυρώνεται με την πρώτη. Ένας άθλιος Αμερικανός γιατρός συναντιέται για πολλοστή φορά με μια ντόπια γυναίκα της οποίας την άρρωστη κόρη περιθάλπει. Ο Αμερικανός εκβιάζει κυνικά τη γυναίκα και την εκμεταλλεύεται σεξουαλικά, υποσχόμενος να γιατρέψει τη μικρή της κόρη, ενώ αποκρύπτει το γεγονός ότι είναι ήδη νεκρή. Οι δύο ιστορίες ενώνονται στην πορεία, συντελώντας, με επίκεντρο το καμένο δέρμα ενός κοριτσιού και το χαμένο εγώ ενός άλλου, στην επώδυνη ανάδυση της ταυτότητας του φαντασιωτικού τους υποκειμένου. Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω αν ο συγγραφέας αφόρμησε ή όχι από τη σχετική θεωρία για το «Εγώ - δέρμα» του Γάλλου ψυχαναλυτή, μαθητή του Λακάν, Ντιντιέ Ανζιέ. Μεταφέρω ωστόσο εδώ κάποια αποσπάσματα της μελέτης του, επειδή φωτίζουν ορισμένα δύσκολα σημεία του έργου του Κλούα:
«Το δέρμα», γράφει, «είναι το περίβλημα του σώματος, όπως ακριβώς το Εγώ τείνει να γίνει περίβλημα της ψυχής. Το Εγώ έχει ως έρεισμα το δέρμα, μια επιφάνεια διεπαφών με τη μορφή κοινού δέρματος μητέρας - βρέφους, όπου από τη μία μεριά βρίσκεται η μητέρα και από την άλλη το βρέφος. Το κοινό δέρμα τους κρατά ενωμένους, ακολουθώντας μια συμμετρία που προαναγγέλλει τον επικείμενο αποχωρισμό. Πριν από τη δημιουργία της φαντασίωσης του κοινού δέρματος, ο ψυχισμός του νεογέννητου κυριαρχείται από μια τάση που αρνείται τη γέννηση και εκφράζει επιθυμία επιστροφής στη μήτρα... Τα αυτιστικά περιβλήματα εξηγούν την αποτυχία πρόσβασης του βρέφους στη φαντασίωση του κοινού δέρματος και την καθήλωσή του στην ενδομήτρια φαντασίωση... Το επόμενο στάδιο θα απαιτούσε εξάλειψη του κοινού δέρματος και αναγνώριση ότι ο καθένας έχει το δικό του δέρμα και το δικό του Εγώ. Πράγμα που δεν επιτυγχάνεται χωρίς αντιστάσεις και χωρίς πόνο. Ενεργοποιούνται τότε οι φαντασιώσεις του αποσπασμένου, κλεμμένου, πληγωμένου ή θανατηφόρου δέρματος. Εάν υπερνικηθούν τα άγχη που συνδέονται με τις φαντασιώσεις αυτές, τότε το παιδί αποκτά το Εγώ - δέρμα που του ανήκει».
Στην καλή, δοκιμασμένη μετάφραση των Μαρίας Χατζηεμμανουήλ - Δημήτρη Ψαρρά, η σκηνοθεσία της Άσπας Τομπούλη στο θέατρο Olvio κατορθώνει να αποσπάσει το κάπως εγκεφαλικό αυτό έργο από το «χαρτί» και να του προσδώσει τρισδιάστατη σκηνική υπόσταση. Θα έλεγα κάτι ακόμα περισσότερο, να του δώσει ψυχή. Διακρίνει την αλληγορική φύση του έργου και δεν μένει στην επιδερμική δομή ενός θρίλερ, αλλά ψάχνει πιο βαθιά το πράγμα, για να φτάσει ώς τις αιτίες εκείνου που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «Βρεφική καθήλωση της Δύσης στη ναρκισσιστική φαντασίωση παντοδυναμίας της». Ή, ίσως, «Αυτιστικό σύνδρομο ενός νηπιώδους, επιθετικού πολιτισμού, που δεν απέκτησε ποτέ το δικό του δέρμα». Μια γόνιμη ανάγνωση του κειμένου από εθνοψυχαναλυτική σκοπιά, με σημαίνοντες συμβολικούς δείκτες και ανάλογο ύφος. «Δένουν» το όλο πράγμα οι πολύ καλά διδαγμένες και εκτελεσμένες υποκριτικές. Η εξαίρετη Μυρτώ Αλικάκη, ο λιτός και ουσιώδης Νίκος Νίκου, ο καίριος πάντα Αντώνης Φραγκάκης, η χαρισματική Ρηνιώ Κυριαζή φτιάχνουν ένα αξιόμαχο σύνολο. Τα σκηνικά και τα κοστούμια (Βάλια Συριοπούλου, Παναγιώτης Αδάμ), οι φωτισμοί (Χριστίνα Θανάσουλα) και η μουσική επιμέλεια του Δημήτρη Ιατρόπουλου άκρως λειτουργικά.
