Του Λέανδρου Πολενάκη
Η παράσταση των «Καραμαζώφ» με το «Θέατρο Τέχνης Άντον Τσέχωφ» της Μόσχας, στη «Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών», στην Αθήνα, σε σκηνοθεσία του Κωνσταντίν Μπογκομόλωφ, μας έδωσε ένα δείγμα του είδους της ριζοσπαστικής «πρωτοπορίας» που εκπροσωπεί σήμερα αυτή η πλευρά του Θ.Τ. Πρόκειται για μια άτυπη συνθήκη διεθνή, με τη σαφή τάση να αλλοιώνει και να παραμορφώνει όλα τα μεγάλα κείμενα, τις «αφηγήσεις που έφτιαξαν τον πολιτισμό της Ευρώπης», όσα μέχρι σήμερα μας βοηθούν ώστε να κάνουμε τη ζωή μας καλύτερη, να διατηρούμε την ανθρωπιά μας και να αντιστεκόμαστε στη βαρβαρότητα της μαζικής «κατήχησης» των αλωμένων, συστημικών ΜΜΕ. Η «μέθοδος» είναι γνωστή. Διατηρούμε τη φόρμα, το «κουκούλι» του έργου τέχνης, αφού το έχουμε πρώτα αδειάσει από την ουσία, το πνεύμα, το πολιτικό του περιεχόμενο, από καθετί που πηγαίνει πέρα από τα «αυτονόητα» της εποχής και μπορεί να μας προβληματίσει. Το καθιστούμε, με απλά λόγια, ακίνδυνο.
Ομολογώ ότι οι ηθοποιοί του «Θεάτρου Τέχνης Τσέχωφ» της Μόσχας διαθέτουν μια εξαίσια, εκπληκτική τεχνική, που καθήλωσε τους Έλληνες θεατές στην πεντάωρη παράσταση των «Καραμαζώφ». Ουδείς αυτό το αμφισβητεί. Και ότι ο σπουδαγμένος, εκπαιδευμένος σκηνοθέτης Κωνσταντίν Μπογκομόλωφ ξέρει πολύ καλά να κάνει θέατρο εντυπωσιακό στην όψη του. Που δεν είναι, όμως, τέχνη στη βαθύτερη σημασία του, επειδή εξυπηρετεί άλλες σκοπιμότητες. Είναι ένα τέχνασμα. Το θέατρο χρειάζεται σήμερα, περισσότερο από κάθε άλλη εποχή, ανθρώπους παιδευμένους, παιδεμένους και αφοσιωμένους. Όχι εκπαιδευμένους - διεκπεραιωτές. Δικαιούμαι άρα και εγώ, από την πλευρά μου, να θέσω κάποια ερωτήματα: Πώς σε μια πεντάωρη παράσταση των «Καραμαζώφ» δεν βρέθηκε καθόλου χρόνος για τον «θρύλο του Μεγάλου Ιεροεξεταστή», που αποτελεί την «καρδιά» αυτού του έργου - μια προφητεία για όλες τις εποχές; Γιατί αφαιρέθηκε από τον διάλογο του Ιβάν με τον διάβολο η προβοκατόρικη, αλλά βάσιμη κριτική του δεύτερου στον δυτικό Διαφωτισμό; Γιατί αποδόθηκε ο διάλογος του Αλιόσα με τον Ζωσιμά σε ύφος πρωϊνής τηλεοπτικής εκπομπής; Γιατί ανατέθηκαν στον ίδιο ηθοποιό (μεταμφιεσμένο… σε Άνγκελα Μέρκελ) οι αντιθετικοί ρόλοι του Ζωσιμά και του Σμερντιακώφ; Γιατί ο ρόλος του νεαρού Αλιόσα, που είναι για τον συγγραφέα το μέλλον της ανθρωπότητας, ανατέθηκε σε μια γηραιά αξιοσέβαστη ηθοποιό με κάτασπρα μαλλιά και φωνή «καστράτο»; Γιατί διασύρθηκαν καρναβαλικά οι ρόλοι της Κατερίνας και της Γκρούσα; Το βασικό στους «Καραμαζώφ» θέμα της πατροκτονίας, που έχει εμπνεύσει και μια σπουδαία μελέτη του Φρόυντ, είναι πολύ σοβαρό για να αντιμετωπίζεται τόσο επιπόλαια. Αν ο σκηνοθέτης επιθυμούσε να σατιρίσει την πολιτική κατάσταση στην πατρίδα του σήμερα ή, ακόμα, να διασύρει τον πολιτισμό της, είχε δικαίωμα να το κάνει, αναλαμβάνοντας, βέβαια, την ευθύνη. Αλλά δεν του έφταιγε σε τίποτα το μνημειώδες αυτό έργο του Ντοστογιέφσκι που χρησιμοποίησε ως πρόσχημα.
*
Θα μιλήσω και για την πρώτη παρουσίαση στην Ελλάδα ενός άγνωστου σε εμάς αλλά σημαντικού Γάλλου συγγραφέα, στον πολυχώρο «Εκστάν» στα Πατήσια (Καυτατζόγλου 5), που δίδαξε ο ηθοποιός και σκηνοθέτης συνεργάτης του Πήτερ Μπρούκ Ζαν - Πωλ Ντενιζόν. Πρόκειται για το έργο «Οι τρομπέτες του θανάτου ή τα μανιτάρια» του Φρανσουά - Λουί Τιγύ. (1975). Θέμα του, η ξαφνική και αναίτια εισβολή των «άλλων» στον κόσμο μιας μοναχικής γυναίκας, που τη συντρίβουν από πλήξη και ανία. Ο συγγραφέας εκκινεί από το αξίωμα του Σαρτρ «η κόλαση είναι οι άλλοι», για να μας αποδείξει ότι κόλαση είναι, αντίθετα, το κενό της αγάπης, η έλλειψη ευαισθησίας, η αδυναμία κατανόησης. Ότι «κόλαση» γινόμαστε εμείς για τους άλλους (και για τον εαυτό μας) όταν θωρακιζόμαστε στη φαινομενική μας ανωτερότητα και στον μικρόκοσμο της φίλαυτης ατομικότητάς μας. Είναι ένα έργο γνήσιου ανθρωπισμού, επίκαιρο στις μέρες μας. Σκηνοθετημένο από τον πιο πάνω, με ακριβή χάραξη των χαρακτήρων και σωστή δόση συναισθήματος, παιγμένο έξοχα από τη «μινιατουρίστα» Ελένη Παπαχριστοπούλου (σε μετάφραση της ίδιας), την πληθωρική Χάρη Συμεωνίδου, τον τεχνίτη Ηλία Γκογιάνο. Με τα ωραία σκηνικά του Αλέξη Πάτση και τους άρτιους ήχους - φωτισμούς του Παναγιώτη Μαζαράκη.
