"Πώς ξεκινάς μια κουβέντα για μια απουσία;" σκεφτόμουν λίγο πριν συναντηθούμε. Μου έρχεται στο μυαλό το δίστυχο του Μπουκάλα "Τώρα μαθαίνω πως η λύπη / γράφεται μ' έψιλον και γιώτα". Η Ελένη Χαβιαρά εξακολουθεί να είναι πολύ λυπημένη, παρ' ότι ο χρόνος, όπως λένε, λειτουργεί ιαματικά στο πένθος. "Μου λείπει αφάνταστα ο Δημήτρης" λέει και προσπαθεί να βάλει σε λέξεις την οπτική που είχε ο σύντροφός της για τη ζωή και τους ανθρώπους, την ποιητικότητα και το χιούμορ του, τον τρόπο που έγραφε και εισέδυε στην κοινωνική μας πραγματικότητα.
Την περασμένη Τρίτη συμπληρώθηκαν 10 χρόνια από το θάνατο του Δημήτρη Κεχαΐδη, ενός δημιουργού που σφράγισε το νεοελληνικό θέατρο. Οι δυο τους έζησαν 41 χρόνια μαζί, έγραψαν από κοινού εμβληματικά έργα -"Δάφνες και πικροδάφνες", "Με δύναμη από την Κηφισιά", "Η βέρα - Το τάβλι", "Το πανηγύρι" κ.ά. θέτοντας στο μικροσκόπιο της γραφής τους τον μικροαστισμό και τα συνακόλουθά του στον νεοελληνικό βίο. Η ματιά τους κατέστησε τα έργα τους κλασικά, και διαρκώς παρόντα στις θεατρικές σκηνές.
Τα τελευταία δέκα χρόνια η Ελένη Χαβιαρά ζει και γράφει χωρίς τον Δημήτρη Κεχαΐδη. Ο συνομιλητής της ωστόσο καταλαβαίνει αμέσως τη δική του "παρουσία" και στη ζωή της και στη γραφή της. Πώς ξεκινάς λοιπόν την κουβέντα για μια τόσο ηχηρή απουσία; Με μια κοινοτοπία μάλλον.
Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
* Σας λείπει;
Αφάνταστα μου λείπει, με διάφορους τρόπους. Και στην καθημερινότητά μας, κυρίως όταν ήταν καλά, μου λείπει που δουλεύαμε. Μου λείπει η οπτική της ζωής που είχε ο Δημήτρης και η ιδιαίτερη ματιά που έβλεπε τα πράγματα, τους ανθρώπους, τις καταστάσεις, πώς βίωνε τη ζωή. Πολλές φορές πιάνω τον εαυτό μου να λέει: "Τι θα έκανε ο Δημήτρης σ' αυτήν την περίπτωση; Τι θα έλεγε;". Ξέρετε, ο Δημήτρης είχε μία ιδιαίτερη ματιά στα πράγματα, που έβγαινε στη συμπεριφορά του. Είχε πολύ ελεύθερο πνεύμα, ταυτόχρονα είχε μια ισορροπία στην κρίση του για πολύ σημαντικά πράγματα που μας συμβαίνουν στη ζωή και νομίζω ότι αυτά τα δύο στοιχεία, η ευθυκρισία και το ελεύθερο πνεύμα, βγαίναν, και στα γραπτά του. Είχε ένα φοβερό θεατρικό ένστικτο και μια κριτική ματιά πολύ εποικοδομητική.
* Ποια ήταν αυτή η ιδιαίτερη ματιά, πώς βίωνε τη ζωή;
Ο Δημήτρης δεν μπορούσε, νομίζω, ούτε να δεχτεί ούτε να βιώσει τη ζωή όπως είναι πραγματικά και κάπου με τη ματιά του τα άλλαζε λίγο τα πράγματα, τα κουνούσε. Απομακρυνόταν από το στερεότυπο. Σ' αυτό ακριβώς το χαρακτηριστικό του οφείλεται η ποιητική διάσταση που υπάρχει στα έργα.
* Είναι αυτό που κάνει τα έργα, δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του, να παίζονται διαρκώς;
Δεν είναι μόνο αυτό, είναι και η δομή τους. Γιατί τα έργα αυτά, όλοι λένε σήμερα και το δέχομαι κι εγώ, έχουν πολύ καλή θεατρική δομή που οφείλεται σε πολύ σκληρή δουλειά. Είναι ακόμη και ο προβληματισμός για την κοινωνική μας πραγματικότητα στην οποία επικεντρώνονται τα έργα.
* Αναρωτιέμαι σήμερα τι θα έγραφε.
Δεν θα έγραφε για το σήμερα. Όσο είναι πολύ ζεστά τα πράγματα, καίνε όταν τα αγγίξεις. Πρέπει να περάσει λίγος χρόνος, να αφομοιωθούν, να τα επεξεργαστείς εσωτερικά κι αυτό θέλει το χρόνο του. Άλλωστε εμάς μας ενδιέφερε περισσότερο να δούμε τις επιπτώσεις των γεγονότων πάνω στα πρόσωπα και όχι τα ίδια τα γεγονότα.
* Πώς γράφατε;
Καταρχήν συζητούσαμε πάρα πολύ. Μπορεί να μας έπαιρνε μήνες να βρούμε το θέμα. Κι όταν λέω το θέμα, αυτό που είναι πάρα πολύ σημαντικό στο θέατρο, στο είδος του θεάτρου που γράφαμε, δεν ήταν μια καταγραφή ιδεών, απόψεων ή συναισθημάτων. Αυτό που ψάχναμε πάντα ήταν τα πρόσωπα να βρίσκονται σε μία κατάσταση σύγκρουσης που πηγάζει από κάποια υπαρξιακή ανάγκη. Αυτό το υπαρξιακό πρόβλημα και οι συγκρούσεις που δημιουργεί στα έργα μας συνδέεται και με πρόσωπα απόντα από τη σκηνή.
* Πώς συντονιζόσασταν σ' αυτή τη συνήθως κατά μόνας διαδικασία της γραφής; Πώς καταλήγουν δυο τόσο διαφορετικές ιδιοσυγκρασίες να συγκατοικούν στο ίδιο κείμενο;
Καταλήγαμε σ' ένα θέμα στο οποίο μπορούσαμε και οι δύο να λειτουργήσουμε. Έπρεπε να βρούμε κοινά πατήματα. Δεν είναι άσχετο το ότι μπορέσαμε και ζήσαμε μαζί 41 χρόνια. Αλληλοσυμπληρωνόμασταν. Τα κοινά μας έργα είναι γραμμένα με βάση τον αυτοσχεδιασμό. Την κάθε σκηνή που σκεφτόμασταν να γράψουμε την παίζαμε πρώτα οι ίδιοι, μοιράζαμε τους ρόλους μας, μαγνητοφωνούσαμε τη σκηνή και μετά τη βάζαμε στο χαρτί. Εγώ, ας πούμε, δεν είχα την ποιητικότητα με την οποία ο Δημήτρης απεικόνιζε μία εμπειρία, ένα περιστατικό. Αντίθετα είχα μια πιο πικρή, πιο σαρκαστική ματιά και αυτό έβγαινε στους διαλόγους των έργων μας. Είχαμε όμως κατορθώσει να βλέπουμε τα γραπτά μας από τη θέση του παρατηρητή και του κριτή, πράγμα πάρα πολύ δύσκολο. Χαίρομαι πραγματικά που συνέβαινε αυτό.
* Δεν υπήρχε ανταγωνισμός;
Αυτό ακριβώς είχαμε κατορθώσει, να μην ανταγωνιζόμαστε ο ένας την ατάκα του άλλου. Μας ενδιέφερε το έργο.
* Τσακωνόσασταν;
Όχι, ούτε όταν δουλεύαμε ούτε όταν ζούσαμε την κανονική μας ζωή. Δεν ξέραμε εμείς να τσακωθούμε. Ίσως δεν ήμασταν ένα συνηθισμένο ζευγάρι.
* Δηλαδή αφήνατε πολλά ανείπωτα μεταξύ σας;
Και ναι και όχι. Νομίζω ότι σε μια σχέση, για να είναι λειτουργική, σέβεσαι τα όρια ελευθερίας του άλλου. Προπαντός άμα σ' ενδιαφέρει αυτή η σχέση και αγαπάς αυτό το πρόσωπο δεν θα πιάσεις την πέτρα να τον χτυπήσεις εκεί που ξέρεις ότι πονάει πάρα πολύ. Στα έργα μας κάναμε ακριβώς το αντίθετο. Την ανοίγαμε αυτή την πληγή, γιατί μας ενδιέφερε η σύγκρουση. Οι δικές μας σιωπές ή αποσιωπήσεις αποκτούσαν στα έργα μας φωνή.
* Ο Κεχαΐδης έλεγε ότι "σημασία έχει κυρίως αυτό που δεν λέγεται να το κρύψεις βαθιά σ' αυτό που λέγεται".
Ναι, επειδή στο θέατρο δεν έχεις το περιθώριο ούτε ενδείκνυται να είναι ο λόγος ιδιαίτερα αναλυτικός, η ελλειπτικότητα είναι πιο αναγκαία και λειτουργική από τη λεπτομερή ανάλυση και περιγραφή. Άλλωστε τα κοινά μας έργα δεν είναι ούτε αυτοβιογραφικά ούτε ηθογραφίες, είναι κοινωνικές σάτιρες. Προσπαθούσαμε μέσα από την πληγή του προσώπου να εντοπίσουμε τις πληγές της κοινωνίας.
* Διαφέρουν πολύ οι πληγές που εντοπίσατε στα έργα σας από τις σημερινές πληγές της κοινωνίας μας;
Δεν νομίζω ότι η ελληνική κοινωνία έχει ξεπεράσει τα βασικά της προβλήματα ώστε να επουλώσει και τις πληγές που της έχουν δημιουργήσει. Η μεγάλη πλειονότητα των Ελλήνων λειτουργεί εγωκεντρικά μέσα στο πλαίσιο μιας οικογενειοκρατίας. Δεν έχει αναπτυχθεί ακόμα η συνείδηση της ευθύνης του ατόμου απέναντι στην κοινωνία, με αποτέλεσμα να κοιτάμε τον εαυτό μας, την οικογένεια και τους φίλους μας, χωρίς να μας νοιάζει τι γίνεται γύρω μας. Δεν θέλω να γενικεύσω γιατί οπωσδήποτε υπάρχουν οι εξαιρέσεις που μακάρι να γίνουν κανόνες. Ο τρόπος που αντιμετωπίζαμε τα πράγματα, αυτές οι παθογένειες που υπήρχαν για πάρα πολλά χρόνια και πολύ πριν από τη Μεταπολίτευση, η οποία συχνά αναφέρεται ως ορόσημο, μας οδήγησε στην κατάσταση που είμαστε σήμερα.
Τώρα πιστεύω ότι αρχίσαμε να καταλαβαίνουμε βασικά προβλήματα της κοινωνίας μας και προσπαθούμε να τα αντιμετωπίσουμε. Ελπίζω να τα καταφέρουμε. Το θέμα είναι πώς κάποιο άτομο αυτοπροσδιορίζεται και πώς επιβεβαιώνεται στη ζωή. Όλοι μας έχουμε την ανάγκη να αισθανθούμε ότι δεν έχουμε ζήσει μια άχρηστη ζωή. Η κρίση, ας πούμε, μας ταρακούνησε, μας έκανε να δούμε και να σκεφτούμε πράγματα που δεν θέλαμε να δούμε, να αρχίσουμε να ξαναστήνουμε έναν διαφορετικό αξιακό κώδικα. Να επιδιώκουμε τη δικαίωση της ύπαρξής μας με βάση αξίες ανθρωπιστικές και όχι υλιστικές.
* Γράφετε αυτή την περίοδο;
Έχω γράψει το έργο "Με άλλο μάτι" που διαβάστηκε στο περσινό "Αναλόγιο" της Σίσσυς Βελισσαρίου, αλλά δεν έχει παρασταθεί. Είναι τελείως διαφορετικό απ' αυτά που γράφαμε με τον Δημήτρη, με την έννοια ότι δεν είναι σάτιρα. Έχει μια κριτική ματιά και έναν σαρκασμό, αλλά επί της ουσίας επικεντρώνεται σε ένα κοινωνικοψυχολογικό πρόβλημα. Συγκεκριμένα πλησιάζει κάποια πρόσωπα που είχαν οδυνηρές εμπειρίες την περίοδο της δικτατορίας και στέκεται στις συνέπειες αυτών των τραυματικών εμπειριών στη μετέπειτα ζωή τους, όπως και στις ζωές των κοντινών τους προσώπων. Στον αγώνα τους να ξεπεράσουν τα τραύματά τους προσπαθούν να τα δουν με άλλο μάτι. Το είχα δώσει στον Λευτέρη Βογιατζή πριν μάθει για το πρόβλημα της υγείας του, το συζητούσαμε, τον ενδιέφερε να το ανεβάσει. Αυτή τη στιγμή δεν γράφω τίποτα γιατί βιώνω την καθημερινή μας πραγματικότητα με έναν τρόπο που δεν μου αφήνει την αναγκαία ηρεμία για να συγκεντρωθώ στο γράψιμο.
* Πώς είναι να γράφετε χωρίς τον Δημήτρη;
Πολύ διαφορετικό. Λείπει ο διάλογος, λείπει ο αυτοσχεδιασμός, λείπει το γέλιο και η αγωνία που μοιραζόμασταν, λείπει η δική του ματιά. Λείπει ο Δημήτρης.
