Συνέντευξη στον Σπύρο Κακουριώτη
Χρεωμένοι άνθρωποι που φτάνουν στα άκρα, όπως κι εμείς μερικές φορές: αυτοί είναι οι ήρωες του Έντεν φον Χόρβατ στο έργο του Πίστη, αγάπη, ελπίδα, που θα παρουσιάζεται από το επόμενο Σάββατο στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών σε σκηνοθεσία του Ακύλλα Καραζήση. Έργο που έρχεται από την καρδιά του γερμανικού Μεσοπολέμου, αποτυπώνει με απαράμιλλο τρόπο τη βύθιση των μικροαστικών στρωμάτων στη δίνη της κρίσης που λίγο αργότερα θα οδηγήσει στην επικράτηση του ναζισμού.
Συναντηθήκαμε αμέσως μετά την πρόβα και, παρά την επίπονη δουλειά που είχε προηγηθεί ("Είναι η περίοδος που μπορεί να χρειάζεται να στεκόμαστε σε μια λέξη μία ώρα και να δοκιμάζουμε" λέει), ο γνωστός ηθοποιός και σκηνοθέτης μιλούσε γεμάτος ένταση για την παράσταση που ετοιμάζει μαζί με ηθοποιούς "που είτε τους είχα μαθητές στη σχολή είτε έχουμε παίξει μαζί".
«Είμαστε αθεράπευτα Μεσοπόλεμος;» ρωτάω, θυμίζοντάς του τον στίχο του Βύρωνα Λεοντάρη, που βέβαια γράφτηκε για ένα άλλο ανάμεσα... "Σ' αυτό το έργο ταιριάζει γάντι", λέει ο Ακύλλας Καραζήσης, όμως βιάζεται να συμπληρώσει πως οι ιστορικές αναλογίες, ιδιαίτερα οι συσχετισμοί με τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, τον απωθούν. "Για μένα η δεκαετία του '30 στη Γερμανία δεν είναι γοητευτική εποχή" συμπληρώνει. "Γερμανικός Μεσοπόλεμος, για μένα, δεν είναι το καμπαρέ ή η βερολινέζικη ντεκαντάνς, αλλά ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, ο Χόρβατ, ο Ότο Ντιξ και οι άλλοι ζωγράφοι της εποχής...".
Ο Έντεν φον Χόρβατ
Έχοντας εξοικειωθεί με τη Γερμανία και την κουλτούρα της χάρη στις σπουδές Πολιτικής Επιστήμης στη Χαϊδελβέργη, αλλά και τη συνεργασία του με αρκετούς γερμανόφωνους θιάσους, γνωρίζει το έργο του Χόρβατ, μολονότι είναι η πρώτη φορά που καταπιάνεται με αυτό ως σκηνοθέτης. "Έχω παίξει στις Ιστορίες από το δάσος της Βιέννης, που σκηνοθέτησε ο Γιάννης Χουβαρδάς, στο Φεστιβάλ Αθηνών και στο Εθνικό Θέατρο. Το Πίστη, αγάπη, ελπίδα όμως το γνώρισα χάρη στη μετάφραση που έκανε ο Βασίλης Παπαβασιλείου για την παράστασή του το 1989, την οποία και χρησιμοποιούμε".
Μιλώντας για τον συγγραφέα, τον χαρακτηρίζει "λόγιο που επιλέγει να ασχοληθεί, πολύ χειραφετημένα, με τους 'απλούς ανθρώπους' πριν από την άνοδο του ναζισμού". Άλλωστε, αυτήν την άνοδο δεν την έζησε μέχρι τέλους. Σκοτώθηκε εξόριστος στο Παρίσι, όταν του έπεσε ένα κλαδί στο κεφάλι στη διάρκεια μιας καταιγίδας. "Είναι ένα έργο βγαλμένο μέσα από τα βάθη του κομφορμισμού. Εξετάζει τους μικροαστούς με το μικροσκόπιο, όχι όμως με τρόπο ηθογραφικό, ούτε επιπόλαιο, δεν παρωδεί. Οι ήρωές του μιλούν με μια γλώσσα που δεν έχει σωτηρία, μια γλώσσα που η ίδια σε στέλνει στην κόλαση: την κόλαση του 1940-45, του Μπούχενβαλντ και του Άουσβιτς".
Ακτινογραφία του όψιμου καπιταλισμού
Η άνεργη ηρωίδα του, η Ελισάβετ, βάζει ενέχυρο το σώμα της στο ανατομείο προκειμένου να εξασφαλίσει μια άδεια πλασιέ για να δουλέψει. Όμως θα κατηγορηθεί για απάτη, από παρεξήγηση, και θα οδηγηθεί για ένα σύντομο διάστημα στη φυλακή. Έτσι όμως καταστρέφεται, καθώς ως πρώην φυλακισμένη δεν μπορεί πια να βρει δουλειά. Για τον Ακύλλα Καραζήση, η συνθήκη που διαμορφώνει ο δραματουργός αποτελεί "μια ακτινογραφία του όψιμου καπιταλισμού, όπου το άτομο πρέπει διαρκώς να αποδεικνύει την πίστη του στο σύστημα από το οποίο συντρίβεται, όπως σημειώνουν οι Αντόρνο - Χορκχάιμερ. Ο καθένας μας ζει με τον φόβο μιας τέτοιας πτώσης. Αν βρεθείς άνεργος και χρεωμένος, αν σου κατάσχουν το σπίτι, αρχίζει η οδός της καταστροφής... Είναι κάτι απολύτως σημερινό, που η παράσταση κάνει προσπάθεια να το αναδείξει μέσα από τις ερμηνείες των ηθοποιών".
Επανερχόμαστε, λοιπόν, στο ζήτημα των ιστορικών αναλογιών; "Τα πραγματικά μεγάλα έργα είναι επίκαιρα σε όλες τις εποχές. Η παράσταση πρέπει πάντα να γειώνει το έργο, ώστε να γίνεται κατανοητό ότι μιλάει για μας, όχι όμως με τετριμμένο τρόπο. Ξέρουμε ότι χρωστάμε στην εφορία, δεν είμαστε χαζοί... Αλλά όταν αυτό το κάνω μια άρια, όταν γελάω με αυτό, είναι τέχνη, λυτρώνει" απαντά και θυμίζει το παράδειγμα του Σοστακόβιτς: "Πήρε τους κανονιοβολισμούς της πολιορκίας του Λένινγκραντ και έφτιαξε μια συμφωνία που την ακούμε και σήμερα κι ας τον κατηγορούσε ο Στάλιν ότι ήταν θόρυβος και όχι μελωδική μουσική. Έτσι ελευθερώνεται η Ιστορία, με το ν' ανοιχτεί στον μύθο, όπως έλεγε ο Σαββόπουλος στο Χάππυ Νταίη. Έτσι γίνεται το πτώμα γεγονός αναστάσιμο..."
Η άνοδος του φασισμού, που είναι η άλλη διάσταση του έργου του Χόρβατ; "Είμαι δύσπιστος ως προς την επανάληψη αυτής της ιστορικής εμπειρίας. Ο Τρότσκι λέει κάπου πως ο φασισμός γεννιέται από την ασυμμετρία μεταξύ τεχνολογικής προόδου και αρχαϊκού συντηρητισμού. Είναι κάτι που παρατηρείται σήμερα στον αραβικό κόσμο, στη Δύση όμως δεν τίθεται με αυτόν τον τρόπο. Η Λεπέν δεν είναι αυτό, ούτε καν η Χρυσή Αυγή. Παρά τη δολοφονική της δύναμη, δεν μπορεί να αποκτήσει τη δυναμική μαζικής κινητοποίησης του Χίτλερ ή του Μουσολίνι".
Άνθρωποι σπαρταράνε αδιέξοδα
Για τον Ακύλλα Καραζήση ο εχθρός σήμερα βρίσκεται αλλού: "Είναι η αποϊδεολογικοποίηση των πάντων μετά το 1989. Στο όνομα ποιας εναλλακτικής μπορούμε να μιλήσουμε εναντίον του τζογαδόρικου και άγριου καπιταλισμού; Αυτό το βλέπεις και στο έργο: οι άνθρωποι σπαρταράνε αδιέξοδα, κάνουν ουτοπικές ατομικές χειραφετητικές προσπάθειες, καταδικασμένες σε πλήρη αποτυχία". Και συνεχίζει παρατηρώντας: "Ένας εναλλακτικός τρόπος ζωής θα μπορούσε να αποτελέσει τον αντίλογο. Κατά τη γνώμη μου, η Αριστερά θα έπρεπε να κάνει σημαία της την αντικαταναλωτική συμπεριφορά, να δουλέψει για να πείσει τους Έλληνες γι' αυτό. Τα κινήματα του '68 το έκαναν. Εμείς γιατί δεν τολμάμε να το ψελλίσουμε καν;"
Η κυβέρνηση της Αριστεράς συμπληρώνει σχεδόν έναν χρόνο. Πώς είδε την πολιτιστική πολιτική που ασκήθηκε μέχρι σήμερα; "Τους πρώτους έξι μήνες υπήρξε μια δραστηριοποίηση του ΥΠΠΟ που γενικά θεωρώ σωστή. Ένας υπουργός πρέπει να ασκεί πολιτική με πρόσωπα που θεωρεί ότι αξίζουν και μπορούν να υπηρετήσουν την πολιτική του. Στον Πολιτισμό δεν μπορεί να υπάρχουν επετηρίδες. Σήμερα οι αλλαγές δείχνουν να έχουν κάπως επιβραδυνθεί. Πάρτε για παράδειγμα τον θόρυβο που έχει ξεσπάσει με το Φεστιβάλ Αθηνών. Ο Γιώργος Λούκος έχει κάνει μια τεράστια αλλαγή που όσοι είναι στο θέατρο γνωρίζουν πολύ καλά. Όταν κάποιος έχει ανανεώσει ένα κομμάτι της ελληνικής ζωής και έχει κάνει, ίσως, κάποια λάθη, θα τον διαλύσουμε με τον γνωστό ελληνικό αυτοκαταστροφικό τρόπο; Το ίδιο ακριβώς ισχύει και με τον θόρυβο για το πόθεν έσχες του Γ. Σταθάκη. Πρόκειται για εμμονή σε ένα κυνήγι μαγισσών. Στην Ελλάδα υπάρχει, από τη μία, τεράστια ρεμούλα και, από την άλλη, απίστευτη τυπολατρεία, που αλληλοτροφοδοτούνται.
info
ΠΙΣΤΗ, ΑΓΑΠΗ, ΕΛΠΙΔΑ του Έντεν φον Χόρβατ. Μετάφραση: Βασίλης Παπαβασιλείου. Σκηνοθεσία: Ακύλλας Καραζήσης. Σκηνικά: Μαρία Πανουργιά. Κοστούμια: Ιωάννα Τσάμη. Μουσική: Κορνήλιος Σελαμσής. Φωτισμοί: Γιάννης Δρακουλαράκος. Ερμηνεία: Γιώργος Γλάστρας, Ακύλλας Καραζήσης, Ευαγγελία Καρακατσάνη, Σοφία Κόκκαλη, Άρης Μπαλής, Κορνήλιος Σελαμσής, Μαρία Σκουλά, Γιάννης Τσεμπερλίδης, Ρεβέκκα Τσιλιγκαρίδου. ΣΤΕΓΗ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΩΝ, 19-30/12.
