Του Λέανδρου Πολενάκη
Είναι κοινός τόπος ότι οι «Πέρσες» απευθύνονται αποκλειστικά στο αθηναϊκό κοινό. Είναι μια τραγωδία της ήττας, γραμμένη για να την «αναγνώσουν» οι νικητές. Όχι για να γλυκάνει τον πόνο ενός συντριμμένου λαού, αλλά για να φρονηματίσει έναν λαό θριαμβευτή.
Μετά τους περσικούς πολέμους, η ηγεμονία της Αθήνας είναι ιστορικός μονόδρομος, και αυτό το ξέρει ο Αισχύλος. Ο περσικός κίνδυνος δεν έχει παρέλθει. Παρά τις νουθεσίες του «συνετού» Δαρείου που έμαθε στο σκότος του Άδη όσα δεν είχε μάθει στο φως, ο λόγος του έρχεται σαν αστραπή που σβήνει. Το αυθεντικό αποφαίνεσθαι σε αυτήν την τραγωδία είναι γένους θηλυκού, μάλιστα, μητρικού. Η ακρωτηριασμένη, κατά τον Ηρόδοτο, σε ζωτικά όργανα της, από τον Έλληνα γιατρό της, Άτοσσα, παρά ταύτα ή ίσως για αυτό, έχει τον κρίσιμο Λόγο. Και ο Λόγος της λέει στο «κοινόν» των Περσών ότι ο γιος της δεν οφείλει να δώσει λόγο σε κανέναν! Ότι έχει και άλλα χρυσοκέντητα ρούχα να τον ντύσει! Ότι είναι αφέντης, επειδή είναι γιος της! Ότι αντλεί από εκείνην αιωνιότητα!
Με την ηγεμονία της Αθήνας ως μονόδρομο, οι «ορφανοί μητρός» (αυτόχθονες κατά τον καταγωγικό τους μύθο) πολίτες της δημοκρατικής «πόλεως των ανδρών» δεν διαθέτουν την υπερπροστατευτική αγκαλιά μιας μάνας... (Η Αθηνά, τροφός τους, θα δηλώσει ρητά στην «Ορέστεια» ότι δεν δύναται να τους υποσχεθεί την αιωνιότητα). Διαθέτουν, όμως, κάτι που δεν έχουν οι Πέρσες: την Τραγωδία - μόνιμο συνομιλητή της Δημοκρατίας τους! Η Τραγωδία επανεπινοείται από τον Αισχύλο με τους «Πέρσες», ως παιδευτικό εργαλείο της Πόλεως, για να μην εκπέσει η Δημοκρατία τους σε ύβριν. Ο Αισχύλος νουθετεί τους Αθηναίους για τους κινδύνους της ηγεμονίας: πώς να μη γίνουν «όμοιοι» σε αλαζονεία (Ετεοκλής -Πολυνείκης), με τον εχθρό - αδελφό τους.
Στο ανακαινισμένο θέατρο «Αλκμήνη» δίνονται , μεταφρασμένοι και σκηνοθετημένοι από τον Τηλέμαχο Μουδατσάκι, οι «Πέρσες». Η μετάφραση είναι και καλή και χρηστική, με κύριο προσόν ότι αξιοποιεί τους αυθεντικούς αρχαίους ρυθμούς, επιστρατεύοντας όλο το φάσμα της ελληνικής λαλιάς. Επικεντρωμένη «γκροτοφσκικά» στο σώμα των ηθοποιών η σκηνοθεσία, δεν επιδιώκει τη διάλυση και «αποδόμηση» του κειμένου, αλλά το αντίθετο, την πλήρη ανάδειξή του ως παραλλήλου κειμένου - σώματος. Το κείμενο αναπνέει, είναι ζωντανό, έχει σάρκα και αίμα, η παράσταση το αγαπάει, το ακούει, το ακουμπάει, του μιλάει, και αυτό τα λέει όλα.
Ως προς την κίνηση του χορού, με συμμετοχή όλων των ηθοποιών (ουσιαστικότατος κορυφαίος ο Αρτέμης Γαβριλούκ), έχω να πω ετούτο: οι «Πέρσες» είναι ένα θέατρο που εμπεριέχει μια τελετουργία, η οποία, με τη σειρά της, εμπεριέχει το «όλον» του θεάτρου της. Διαθέτει ως θέατρο, δηλαδή, δομή σπειροειδή, που υποβάλλει αυτόματα τον «χορό του λαβυρίνθου», σημερινό πεντοζάλη. Η σκηνοθεσία είχε να προτείνει κατ' αναλογίαν, στη σκηνή κυρίως του «ανακαλήματος», ένα μετεξελιγμένο προς «μοντέρνο», κύκλιο ορχηστρικό δρώμενο, οι «γλυπτοί» συνδυασμοί σωμάτων του οποίου έφερναν άρτιο αισθητικό αποτέλεσμα. Με το ευρηματικό, πλην των άλλων, ανδρόγυνο σύμπλεγμα της ανδρόβουλης Άτοσσας.
Οι ρυθμοί της παράστασης είναι συναρπαστικοί και οι διδασκαλίες των ηθοποιών βαθιά «ξυλόγλυπτες». Ο νεότατος Αγησίλαος Αλεξίου δίνει τον «εξάγγελο» κάθετα, σαν μια «αφήγηση - σφήνα στα πλευρά μιας παράστασης που αιμορραγεί»... Η επίσης πολύ νέα Ελένη Ορνεράκη έχει υποκριτικά «κότσια», μας δίνει μια γνήσια, γερή και γεραρή, βασιλική Άτοσσα - δρυ πέραν ηλικίας, μπράβο και στους δύο! Ο αποτελεσματικός Δαρείος του Γιάννη Ασκάρογλου γίνεται μια ολόσωμη νεκρική μάσκα. Η «εξόδια» σκηνή κάνει ένα βήμα παραπάνω στην αισθητική προσέγγιση, στηριγμένη εικαστικά και ηχητικά σε Αναγεννησιακά πρότυπα. Ο καλός Χρήστος Μπαλτάς διδάχθηκε και απέδωσε τον Ξέρξη ως «Άγιο Σεβαστιανό», χριστιανό μάρτυρα, κάτι που δεν συνάδει στο μητροτροπικό, παθητικό, αμετάβλητο, παρά τα φαινόμενα, ασιατικό ήθος του. Η απουσία από τη σκηνή μιας βουβής, δεσπόζουσας Άτοσσας, ήταν συνεπής με αυτό σκηνοθετική επιλογή.
Μου άρεσε η πρωτότυπη μουσική (Μαρία Συμεών, Βασίλης Πανόπουλος). Η σκηνογραφία απλή και χρηστική (Κωστής Χρηστίδης), τα σκηνικά εξαρτήματα και οι μάσκες (Χάρης Σεπεντζής) και λειτουργικά και ωραία.
