Της Ελευθερίας Ράπτου
Η ενδοσχολική βία έχει πολλά πρόσωπα. Σωματική βία, απομόνωση, διασπορά κακόβουλων σχολίων, διακίνηση προσβλητικών ηλεκτρονικών αρχείων μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, χλευασμός, ειρωνεία, σιωπηλή απόρριψη, σεχταρισμός. Πάντα στο σχολείο υπήρχαν οι γνωστοί «τραμπούκοι», οι οποίοι ωστόσο βρίσκονταν στο περιθώριο της κοινωνικής ζωής. Τώρα όμως η βίαιη συμπεριφορά (με ποικίλες εκφάνσεις και διαβαθμίσεις) μοιάζει σαν να αποκτά ρυθμιστικό ρόλο στη σχολική κοινωνία. Πρόκειται μήπως για την προβολή όλων όσων συμβαίνουν στο ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο; Ποια είναι η θέση και ο ρόλος της εκπαιδευτικής κοινότητας, της πολιτείας, της οικογένειας;
Ο Roger Dadoun, στο δοκίμιό του για τον νέο τύπο ανθρώπου, τον «homo violens»1, κάνει λόγο για μια «καθημερινή ζωή που εκτυλίσσεται κάτω από το σφυροκόπημα ενός πλήθους από μικρές βίαιες ετερότητες... έναντι ενός εγώ που μοιάζει από παντού κυνηγημένο, θύμα». Μιλά για μια νέα «υγιεινή της ταυτότητας» που επιβάλλει την εκφόρτωση του κακού στον άλλο, τον έτερο. Ποιος όμως είναι ο άλλος, ο διαφορετικός; Νομίζω ότι μπορεί να είναι ο καθένας από εμάς. Κάθε ενήλικας και φυσικά κάθε παιδί μπορεί να είναι αυτός που θα γίνει ο αδύνατος κρίκος, ο αποδιοπομπαίος, για άπειρους, διαφορετικούς λόγους. Αρκεί να υπάρξει η αναγκαία συσπείρωση και ισχύ από την «άλλη πλευρά», ώστε να επιβληθεί η θυματοποίηση.
Στη σύγχρονη πραγματικότητα, με το υποκείμενο να «ασφυκτιά» από την επαφή του με τους άλλους, ο έτερος πάντα καταλαμβάνει ένα χώρο που δυνητικά μου ανήκει. Μιλά και εγώ αναγκάζομαι να σιωπήσω. Πετυχαίνει όταν εγώ δεν τα καταφέρνω, επισημαίνεται, όταν εγώ περνάω απαρατήρητος κ.λπ. Καταπιεσμένα, φθονερά, τεμπέλικα εγώ φτιάχνονται επιμελώς από το σπίτι και συντηρούνται από το ηγεμονεύον μοντέλο ατομικής και καταναλωτικής καταξίωσης. Και όταν δεν γίνεται να ταιριάσουν στην προσωπική φαντασίωση, εκρήγνυνται βιαίως, ποδοπατώντας τον διπλανό, μόνο και μόνο επειδή είναι ο άλλος και, επομένως, υπόρρητα ή φανερά, είναι ο ανταγωνιστής??? ποτέ ο συνοδοιπόρος ή ο σύντροφος.
Στην παράσταση Γιάννης Χ = Χenos, που ανεβαίνει στο θέατρο Τόπος Αλλού (κείμενο - σκηνοθεσία: Ν. Καμτσής) και πρόκειται να φιλοξενηθεί και σε σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, το φαινόμενο της ενδοσχολικής βίας παρουσιάζεται λιτά και αποτελεσματικά. Η παράσταση, ακολουθώντας τη λογική του action theatre, παρουσιάζει εμπρόθετα αδρομερώς την ιστορία ενός μαθητή και του συμμαθητή-«διώκτη» του. Το σκηνικό επεισόδιο της βίας προβάλλεται καρέ-καρέ, ενώ κάθε φορά φωτίζεται από διαφορετική οπτική γωνία: από την πλευρά του «θύτη», του «θύματος», των συμμαθητών, των καθηγητών. Μετά από κάθε εκδοχή, σαν ιντερμέδιο, το κοινό αναλαμβάνει τον ρόλο του σχολιαστή και του δυνητικού σκηνοθέτη. Οι ηθοποιοί και το κοινό, μπλεγμένοι στο τέλος σε ένα δίχτυ, δρουν και αντιδρούν επί σκηνής, προσπαθώντας να δώσουν μια λύση στην παριστώμενη κατάσταση που ο σκηνοθέτης αφήνει επίτηδες χωρίς τέλος. Μέσα στη μία ώρα που διαρκεί η παράσταση - δρώμενο, ηθοποιοί και θεατές έρχονται αντιμέτωποι με όσα διαμείβονται στη σκηνή και την πραγματικότητα, ενώ καθένας καλείται να δηλώσει τη θέση του.
Η παράσταση δεν ωραιοποιεί και δεν οδηγεί σε κανένα «αισιόδοξο» συμπέρασμα. Λειτουργεί ως ο αναγκαίος μοχλός, ώστε οι πιθανές δράσεις και λύσεις να συζητηθούν και να εφαρμοστούν σε επίπεδο σχολικής κοινότητας. Εκεί δηλαδή που χρειάζεται όχι μόνο να αντιμετωπιστεί η βία, αλλά να ενισχυθεί η συντροφικότητα και κυρίως να ανθήσει ο έρωτας για τη μάθηση, γιατί, όπως έχει πει και ο Καστοριάδης: «Αν δεν υπάρχει έρωτας μες στην εκπαίδευση, δεν υπάρχει εκπαίδευση». Μήπως ακούει κανείς;
1 Dadoun, Roger, Η βία. Δοκίμιο για τον «homo violens», εκδ. Scripta, Αθήνα, 1998.
* H Ελευθερία Ράπτου είναι θεατρολόγος, υπ. διδάκτωρ Αρχιτεκτονικής ΕΜΠ
