Συναντηθήκαμε στις γραμμές των οριζόντων του, στους κύκλους της σκέψης, στην ποίηση και στην ανάγκη για έκφραση μέσα από διαφορετικά είδη μουσικής... Η συζήτηση με τον Θάνο Μικρούτσικο έγινε στο στούντιό του, με αφορμή τη νέα δισκογραφική δουλειά του και βέβαια απλώθηκε στον χώρο και τον χρόνο φτάνοντας αναπόφευκτα στην πολιτιστική και οικονομική κρίση του σήμερα.
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤHΝ ΑΝΤΖΕΛΑ ΤΣΙΦΤΣΗ
- Ό,τι θυμάσαι δεν πεθαίνει. Είναι ο τίτλος της νέας σας δισκογραφικής δουλειάς. Ένα μήνυμα σε δίσκο με μια παραίνεση... Εσείς τι θυμάστε;
Θα μπορούσε να είναι παραίνεση... Κι αυτό με κάνει να σκεφτώ -όχι μουσικολογικά ή αισθητικά, αλλά ιδεολογικά- ότι εδώ είναι που διαφέρει το δικό μας τραγούδι από το ελαφρό ή το lifestyle. Με ρωτάνε και τους λέω ότι το τραγούδι της γενιάς μου είναι για να θυμόμαστε, το δικό τους για να ξεχνάμε. Όταν πέθαναν ο Μάνος Λοΐζος κι ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Άλκης Αλκαίος, που είναι το άλλο μου μισό στο τραγούδι και ο Δημήτρης Μητροπάνος -άνθρωποι με τους οποίους είχα στενούς δεσμούς αγάπης, εκτίμησης , σεβασμού- αρχικά έπαθα σοκ. Μετά όμως δεν υπήρχε ο πόνος της απουσίας. Σας μιλώ ειλικρινά. Δεν υπάρχει πόνος όταν τους σκέφτομαι. Υπάρχει μια αέναη συνομιλία, σαν να βρίσκονται δίπλα μου. Είναι βίωμα πως ό,τι θυμάσαι δεν πεθαίνει. Ό,τι έχεις ζήσει, ό,τι έχεις ακουμπήσει με ένταση, δεν πεθαίνει.
-Πώς γεννήθηκε αυτός ο δίσκος;
Είμαι 67 ετών και εργάζομαι νυχθημερόν εδώ και 50 χρόνια. Έτσι επικοινωνώ. Με τη γυναίκα, τα παιδιά μου, τον εαυτό μου.. Ξυπνάω κάθε πρωί στις 7 -όπως και σήμερα. Πριν έρθετε, ξαναδιάβαζα τον Βόυτσεκ του Μπεργκ, γιατί έχω μια παραγγελία για κουαρτέτο εγχόρδων. Η τέχνη, ξέρετε, είναι μια μορφή εργασίας που εμπεριέχει τη γνώση. Για να γεννηθεί ένα έργο τέχνης χρειάζεται και το ταλέντο και η γνώση. Έτσι λειτουργώ. Αποθηκεύω συναισθήματα και κάποια στιγμή ο μηχανισμός -δεν ξέρω αν είναι πρώτα το μυαλό, η καρδιά ή το χέρι- ενεργοποιείται, αντλώντας από την αποθήκη. Ενώ λοιπόν εργάζομαι ακατάπαυστα, δεν κρίνω σκόπιμο να αποτυπώνω σε δίσκους όλα τα έργα μου. Στην περίπτωση του Γιάννη Κότσιρα, έκανα μια εξαίρεση γιατί είναι εκπληκτικός ερμηνευτής.
-Χρειάζονται οι παρέες στο τραγούδι, οι σταθεροί συνεργάτες, οι συνοδοιπόροι;
Είναι σίγουρο πως οι σχέσεις κάποιων ανθρώπων ήταν πολύ σημαντικές για το τραγούδι. Π.χ. Χατζιδάκις - Γκάτσος. Ένα πιο πρόσφατο δίδυμο ήταν ο Κραουνάκης με τη Νικολακοπούλου. Εγώ με τον Αλκαίο ήμασταν ένα δίδυμο που έδωσε αρκετά πράγματα, απλώς δεν προχώρησε αυτό και σε μια καθημερινή σχέση λόγω της τρομερής κατάστασης του Αλκαίου, που από ένα σημείο κι έπειτα δεν μπορούσε να βγει από το σπίτι του. Επίσης ήμουν δίδυμο με τη Μαρία Δημητριάδη. Μαζί φτιάξαμε τους τρόπους μας. Το πώς τραγουδάει με τις συλλαβές δαγκωμένες, το πώς γράφω.
-Άρα υπάρχουν ανταλλαγές σε κομμάτια της διαδρομής κι από κει και πέρα με τη γνώση και τον πλούτο τους προχωράτε. Από τους δασκάλους σας, τον Παπαϊωάννου, για παράδειγμα, τι θυμάστε;
Αν με ρωτάγατε ποιος είναι ο δάσκαλός μου, θα σας έλεγα ο Γιάννης Ρίτσος, γιατί μου έδωσε μια κατεύθυνση, όχι μόνο ως στάση ζωής, αλλά και ως αισθητική.
-Και τη συνακόλουθη ηθική...
Ναι, μου είπε, γράφε για ό,τι σε καίει. Σε καίει -κι ήταν δικτατορία τότε- η βία κι η καταπίεση αυτής της άθλιας φασιστικής δικτατορίας; Γράφε γι' αυτό! Σε καίει ένας έρωτας; Γράφε γι' αυτόν! Αλλά πρόσεχε. Δεν θα μιμείσαι το παρελθόν. Θα το περιέχεις ενώ θα προσέχεις και τη φόρμα. Επίσης έμμεσα -και άμεσα- με δίδαξαν πολλοί μεγάλοι συνθέτες του 17ου, του 18ου, του 20ού αιώνα. Σε ό,τι αφορά το τραγούδι, οι δύο ογκόλιθοι, ο Χατζιδάκις κι ο Θεοδωράκης. Από κει και πέρα είναι η ροκ κ.λπ. Την τεχνική, τώρα, του να φύγω από έναν κλασικισμό μίμησης που τα ωδεία την εποχή που ήμουν νέος παρήγαν, μου την έδωσε ο Παπαϊωάννου. Με έμπασε στον κόσμο του 20ού αιώνα. Του οφείλω τη γνώση μου στη σύγχρονη μουσική, που με επηρέασε και στον τομέα της λόγιας μουσικής και στον τομέα του τραγουδιού. Αν ακούσετε την Καντάτα για τη Μακρόνησο με τη Μαρία Δημητριάδη, σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου, θα δείτε ένα έργο μικτό. Υπάρχει ατονάλ μουσική σε πολλά μέρη και μια λύση του ατονικού με τραγούδια. Είναι μια λύση περίεργη, που προέκυψε και μέσα από τη δική μου επεξεργασία.
- Σε συνέντευξή σας -μιλώντας για τον Σταυρό του Νότου και τις Γραμμές των οριζόντων- είπατε ότι, στιγμές, δεν γνωρίζετε αν ο Καββαδίας έγραψε τη μουσική κι εσείς τους στίχους. Σχόλιο συγκινητικό, ενδεικτικό της δημιουργικής σας αγωνίας.
Αυτή η δουλειά είναι η αιχμή του δόρατος της τραγουδοποιίας μου -ίσως είναι και η αιχμή του δόρατος της ελληνικής τραγουδοποιίας, από τη μεταπολίτευση και μετά, αν κρίνουμε από τις διαχρονικές πωλήσεις, που αγγίζουν τα 200.0000. Είναι αυτό που αποκαλώ Καββαδιομανία γενεών και αποδοχή επί της ουσίας. Κάνω Καββαδία στη Λευκωσία, είναι 8.500 κόσμος εκεί, και μου δείχνει ο Θηβαίος δυο παιδάκια με t-shirt που γράφουν στίχους από τον Λύχνο του Αλλαδίνου: 'Την ανεξήγητη γραφή να λύσω...' Εκεί τρελαίνεσαι. Λες, τι έχει γίνει εδώ; Η γραμμένη μουσική και η μουσική γενικά είναι ένα αγκωνάρι εντός μου. Το δεύτερο αγκωνάρι είναι η ποίηση.
-Κι αν ψάξουμε για τη ρίζα της ποίησης;
Πίσω στα 5-6 μου χρόνια, στην Πάτρα... -μιλάω για το '52,'53- χρόνια με νωπές τις ιστορίες από την Κατοχή... Είχαμε μια τεράστια κουζίνα, στο νεοκλασικό, και τα βράδια μαζευόταν η ευρύτερη οικογένεια και γίνονταν συζητήσεις, έντονες. Αυτό γινόταν Δευτέρα, Τετάρτη, Παρασκευή. Τρίτη, Πέμπτη, Σάββατο ο πατέρας μου -είτε από βιβλία είτε από στήθους- μας απήγγελλε ποιήματα. Αγαπούσε κάποιους ποιητές κι εγώ μέχρι τώρα μπορώ να σας πω σειρά ποιημάτων του Καρυωτάκη, που είναι εγγεγραμμένα εντός μου από τότε. Γι' αυτό και μεγαλώνοντας -πριν αποφασίσω αν τελικά θα γίνω μουσικός ή θα ακολουθήσω τα μαθηματικά...- όταν προσπαθούσα να συνθέσω, πήγαινα σε ποιήματα. Μάλιστα, το 1964-65, δεν είχα πάει ακόμα στο πανεπιστήμιο, έκανα προσπάθεια να μελοποιήσω Καββαδία με ανόητο τρόπο...
- Λέτε στους νέους να ονειρεύονται. Να διευρύνουν τα όριά τους. Είναι δυνατόν να ονειρεύεται κάποιος μέσα σε αυτή τη δικτατορία του πραγματικού; Δεν θα μιλήσω για τη ζοφερή πραγματικότητα (πότε ο ζόφος εμπόδισε τα όνειρα άλλωστε;), θα μιλήσω όμως γι' αυτόν τον καταιγισμό εικόνων, μηνυμάτων, εξηγήσεων και παραποιήσεων που καταλαμβάνουν τους μηχανισμούς αντίληψης και τον χώρο της φαντασίας...
Σ' αυτό δεν έχω να αλλάξω τίποτα. Συμφωνώ 110%. Δεν έχω να προσθέσω ούτε να αφαιρέσω τίποτα. Όργουελ, Κάφκα... Είναι τραγική η κατάσταση! Εγκλωβισμός πλήρης. Εγώ όμως δεν μιλάω για αναχώρηση. Πρέπει να διευρύνεις τα όριά σου πέρα από τις καταγεγραμμένες σου δυνατότητες. Ακόμα πρέπει να μην ξεχνάς ότι "Μόνος σου μπορείς να τρέξεις γρήγορα, μαζί όμως μπορούμε να πάμε μακριά" .
-Αυτά όμως, κι έχοντας υπάρξει σε πολύ σημαντικές θέσεις του δημόσιου βίου, της δημόσιας διοίκησης, δεν είναι και θέμα παιδείας; Πώς να ερευνάς αν δεν το διδαχθείς;
Απόλυτα σωστό! Ό,τι μπορώ να κάνω, είναι μέσα από τον ρόλο μου ως συνθέτης, μέσα από την επαφή με τον κόσμο και τις όποιες δημόσιες παρεμβάσεις μου. Από 'κει και πέρα όλοι οι υπόλοιποι έχετε την ίδια υπευθυνότητα που έχω κι εγώ. Οι φωτισμένοι δάσκαλοι είναι περισσότεροι απ' όσους νομίζουμε, αλλά λειτουργούν λιγότερο καλά απ' όσο νομίζουμε, γιατί είναι τέτοιες οι συνθήκες. Και, τέλος, το σπίτι. Στο σπίτι μπορεί κάποιος να κρατήσει άμυνα βοηθώντας τα παιδιά του. Τώρα, με την κυριαρχία του Ίντερνετ, πρέπει να διδάξουμε στα παιδιά μας ότι για να αξιοποιηθεί όλο αυτό χρειάζεται κάθετη βουτιά στη γνώση και όχι οριζόντια πληροφόρηση. Τι να κάνουμε... Με την πλάτη στον τοίχο είμαστε. Νησίδες αναπνοής φτιάχνουμε.
-Δηλώνετε αμετανόητα αριστερός…
Αμετανόητα μαρξιστής. Με την έννοια ότι διαβάζω τον Μαρξ και αφομοίωσα την ανάλυσή του. Κι αν σήμερα επαληθεύεται π.χ. στον τομέα των κρίσεων, που θεώρησε ότι είναι νομοτελειακές, είναι γιατί ανέλυσε την ουσία του καπιταλισμού, τον φρικτό ανταγωνισμό και την απληστία του καπιταλιστή που παραμένουν ίδιες. Ούτε οι Σοβιετικοί τον μελέτησαν. Απαγορευόταν ουσιαστικά. Διάβαζαν απλώς τσιτάτα από τον Μαρξ εκείνοι που είχαν στα χέρια τους την εξουσία από μια στιγμή και μετά. Συνιστώ σε όλους να διαβάσουν το βιβλίο του Τέρυ Ίνγκλετον Γιατί ο Μαρξ είχε δίκιο εκδ. Πατάκη. Δεν είμαι μαρξιστής με την έννοια ότι πιστεύω ότι μια ανάλυση του Μαρξ του 1850 ισχύει σήμερα. Η μέθοδος όμως ισχύει. Με βοηθάει ακόμα και στον τρόπο που μιλάω. Που ξεχωρίζω το κύριο από το δευτερεύον.
-Τι εύχεστε; Τι ονειρεύεστε εσείς;
Αυτός ο κόσμος να πάει στην κοινωνία της ουτοπίας έστω και μετά από 300 χρόνια. Δεν μπορούμε από τον καπιταλισμό να πάμε αύριο πρωί σε έναν σοσιαλισμό της χαράς. Ένας απ' τους λόγους που κατέρρευσε ο υπαρκτός σοσιαλισμός ήταν κι αυτός. Κουβάλαγε η κάθε γενιά τα προβλήματα που είχε κληρονομήσει από το προηγούμενο σύστημα. Εγώ θέλω μια κοινωνία ίσων ευκαιριών -και δε μιλάμε βέβαια για το κινέζικο μοντέλο ομοιομορφίας του '80, αλλά για το δικαίωμα δύο παιδιών που γεννιούνται σε ίσες ευκαιρίες. Δεν δέχομαι μέσα στην κρίση 88 άτομα στον πλανήτη να κατέχουν τα ίδια χρήματα με 3,5 δισ. κι αυτό να το μαθαίνουμε με non paper της Παγκόσμιας Τράπεζας. Δεν είναι ανάγκη να είσαι αριστερός, μαρξιστής, κομμουνιστής για να το κατανοήσεις. Κι ο δεξιός το καταλαβαίνει.
-Συνηθίζω να λέω ότι η αλλαγή γνώμης είναι η βάση της ελευθερίας. Εσείς έχετε αναθεωρήσει βασικές επιλογές, θέσεις, στάσεις;
Αν μιλάμε για βασικές θέσεις και στάσεις όπως ο προσδιορισμός της δικαιοσύνης μέσα από ίσες ευκαιρίες, σε καμιά περίπτωση δεν έχω αναθεωρήσει τέτοιας ποιότητας πράγματα. Επίσης, τα προσωπικά μου χαρακτηριστικά είναι ίδια με του Θάνου 14 ετών. Η πορεία μου, η δημοσιότητα δεν άλλαξαν τα βασικά χαρακτηριστικά μου. Όπως δινόμουν στους άλλους, έτσι δίνομαι και τώρα. Μετά από έναν αποτυχημένο -με την έννοια της κατάληξης- έρωτα, ξεκίνησα ξανά δίνοντάς τα πάλι όλα. Δεν με τσιγκούνεψε αυτό. Έτσι είμαι. Από 'κει και πέρα, αλίμονο. Άλλαξε το σύμπαν. Θα 'τανε δογματισμός να μην αλλάξεις απόψεις.
-Τι διαβάζετε αυτή την περίοδο;
Διάβασα αρκετά παρά τις πολλές συναυλίες...
-Πλησιάζουν τις 400 τα τελευταία χρόνια...
408! Απ' τον Ιούνιο του '10. Αυτό που τέλειωσα προχτές είναι το καινούριο, εντυπωσιακά καλό βιβλίο του Βαρουφάκη Μιλώντας για την οικονομία με την κόρη μου, που είναι μια εκλαΐκευση πολύ υψηλών προδιαγραφών, χωρίς σκόντο, που μου 'λυσε υπό μια έννοια κι ένα θέμα, γιατί ήθελα στο μικρότερο από τα 4 παιδιά μου που μπήκε στην εφηβεία να προτείνω κάτι σύγχρονο. Ο Βαρουφάκης έχει ωραίο χιούμορ και επίσης δεν είναι ελλειμματικός σε ζητήματα τέχνης. Δεν είναι δηλαδή ένα στεγνό οικονομικό βιβλίο.
-Πέρα από το όνειρο, συγκαταλέγετε στον οπλισμό σας το χιούμορ; Όχι με την έννοια του γελώ εις βάρος σου, αλλά γελάω μαζί σου με τον εαυτό μου - κοινώς σχετίζομαι.
Απόλυτα. Γι' αυτό και όλοι οι μεγάλοι που ξέρω είχαν ανεπτυγμένη την αίσθηση του χιούμορ. Είτε ήταν καλλιτέχνες, δάσκαλοι, διανοητές ή οικονομολόγοι... το χιούμορ λεπίδι. Αν προτείνω σε κάποιον να διαβάσει το Γιατί ο Μαρξ είχε δίκιο του Ίγκλετον, είναι γιατί μια βαθύτατη κοινωνιολογική και φιλοσοφική μελέτη γράφτηκε από έναν κριτικό λογοτεχνίας από τη μια και για το απίστευτο χιούμορ του.
-Σας αρέσει να αστειεύεστε;
Είμαι ο κλάσικ τύπος σ' αυτό και σας προειδοποιώ ότι μπορεί σε κάποιο τηλεφώνημα που θα μου κάνετε στο μέλλον να σας εμφανιστώ ως άλλος...
-Γνωριζόσαστε αρκετά χρόνια με τον Γιάννη Κότσιρα, τώρα όμως ωρίμασε η συνεργασία…
Τον γνώριζα, όμως το 2005 στην παρουσίαση του Καββαδία στο Μέγαρο τον εκτίμησα περισσότερο. Μετά, το 2013-2014 στο Πάντα γελαστοί και γελασμένοι, στο Ηρώδειο, του είχα δώσει ένα τραγούδι εντελώς έξω από τα νερά του. Το 'Είσαι η Πρέβεζα, τα Γιάννενα, και το Κιλκίς', σε στίχους του Μάνου Ελευθερίου, τραγούδι που όπως και τα περισσότερα μου, εκφράζουν τη δραματική συγκυρία, άρα απαιτούν ιδιαίτερη ερμηνεία. Αποθεώθηκε. Και τότε είπα, μ' αυτόν θα κάνω ένα δίσκο. Ψάχνοντας για κείμενα απευθύνθηκα στον Οδυσσέα (Ιωάννου) κι ήμουν τυχερός γιατί μου έδωσε τις εμμονές του -που όπως κάθε σημαντικός καλλιτέχνης έχει- χωρίς να χάνεται η συγκυρία. Όποιος ακούσει τον δίσκο α λα παλαιά, εννοώ συγκεντρωμένα, θα καταλάβει ότι ετούτο το παιδί πάει το τραγούδι ολοταχώς στην πηγή που είναι ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης. Λιτά, χωρίς αχ και βαχ, ξεκινάει από τη Μάχη του Μαραθώνα και φτάνει σε απροσδιόριστο τόπο και χρόνο.
-Θέλατε να κάνετε ένα δίσκο με λαϊκό πρόσημο; Κυριαρχούν τα λαϊκά ή τα lied (έντεχνα) στοιχεία;
Από τα γενοφάσκια μου συνθέτω βασιζόμενος στο κείμενο. Το κείμενο απαιτεί τη μεταχείρισή του και εγώ βρίσκω κάθε φορά τον τρόπο που πιστεύω ότι είναι καλύτερος. Έτσι προκύπτει το λαϊκό τραγούδι σε μένα, το ροκ ή οποιοδήποτε άλλο είδος. Όταν έχεις βρει αυτόν που θα το πει -όπως στη συγκεκριμένη περίπτωση- δεν αποκλείεται να επηρεάζεσαι από τα χαρακτηριστικά του. Ο Γιάννης είναι πολυφασματικός, γι' αυτό υπάρχει ένα κλάσικ ροκ κομμάτι. Έτσι μου έβγαινε, και το άφησα, γιατί ήξερα ότι μπορούσε να το πει πολύ καλά. Δεν υπάρχουν πολλές λύσεις σε ένα κείμενο από έναν συνθέτη.
-Τι περιμένετε από μια αριστερή κυβέρνηση;
Αν τον Μάρτη του '15 γίνουν εκλογές, ζητάω σε τρεις μήνες να έχει πάει 751 ο κατώτατος μισθός. Τα εργασιακά δικαιώματα να αποκατασταθούν. Ζητάω, άνευ διαπραγμάτευσης, να μην ξαναπληρωθεί τοκοχρεολύσιο μέχρι ρήτρα ανάπτυξης 3%. Τέταρτον -με διαπραγμάτευση-, να γίνει μια προσπάθεια διαγραφής κομματιού του χρέους και να πάει το υπόλοιπο χρέος με 1%. Τέλος , ζητάω συμβολικά οι καθαρίστριες και οι σχολικοί φύλακες να ξαναπροσληφθούν. Αυτά τα πέντε τα ζητάω τον πρώτο μήνα. Κατά τ' άλλα, η μάχη είναι σκληρή, λάθη θα γίνουν και, όπως είπα στον φίλο μου τον Τσίπρα πρόσφατα, στο πρώτο σοβαρό λάθος που θα κάνετε δεν θα βγεις στο Mega ούτε στον Αnt1. Θα βγεις στον Κολωνό, πάνω σε ένα βαρέλι, με 10.000 κόσμο και θα πάρεις το μέτρο πίσω διά βοής. Αυτή είναι η άλλη διακυβέρνηση.
-Εξακολουθείτε να μιλάτε στις συνεντεύξεις σας για τη δυνατότητα συνεργασίας όλων των δυνάμεων της Αριστεράς, από τον ΣΥΡΙΖΑ και το ΚΚΕ μέχρι την ΑΝΤΑΡΣΥΑ.
Όχι, δεν είμαι αφελής. Είναι φανερό ότι το ΚΚΕ δεν θέλει. Όμως η ασφάλεια του ΚΚΕ δεν μου λέει κάτι, όπως δεν θα μου πει και η ασφάλεια ενός διανοούμενου ο οποίος δεν συμμετέχει σε τίποτα. Βεβαίως, οι περισσότεροι διανοούμενοι και οι περισσότεροι καθηγητάδες και οι περισσότεροι καλλιτέχνες είναι ενταγμένοι στο σύστημα, αυτό που λέει ο Γκράμσι οι οργανικοί διανοούμενοι του συστήματος. Από την άλλη μεριά, μιλώντας για το ΚΚΕ, το να συμμαχείς με τον εαυτό σου δεν λέει τίποτα. Όταν λέμε συμμαχώ, εννοούμε να γίνουν 7 πράγματα απ' τα 20 που θέλω. Ε, δεν το κάνει. Και κάτι ακόμα που δεν κάνει, γιατί το σέβομαι εγώ αυτό το κόμμα, όχι γιατί κάποτε ήμουν εκεί, αλλά γιατί είναι ένα κόμμα 90 χρόνων με τρομακτικές θυσίες: Διατύπωσέ μου την κοινωνία της ουτοπίας και να 'ναι γοητευτική. Μην με αφήνεις να υποθέτω ότι θα 'ναι σαν την κοινωνία του 1937 στη Σοβιετική Ένωση. Αυτά είναι που έχω πρόβλημα. Όπως ο κίνδυνος που αντιμετωπίζει ο ΣΥΡΙΖΑ είναι η αλλοτρίωση. Αυτό συνέβη στα κόμματα της μεταπολίτευσης. Η ΑΝΤΑΡΣΥΑ, τέλος, περιχαρακώνεται αντί ν' ανοίξει με όλο τον ριζοσπαστισμό που διαθέτει.
-Όλες οι ευτυχισμένες οικογένειες μοιάζουν μεταξύ τους. Κάθε δυστυχισμένη οικογένεια, όμως, είναι δυστυχισμένη με τον δικό της τρόπο. Αντιστρέφοντας τον Τολστόι, αναρωτιέμαι αν, παρά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της δικής μας δυστυχίας, είμαστε μέρος ενός παγκόσμιου συστήματος το οποίο δεν μπορούμε να ελέγξουμε. Αν ακολουθούμε μια πορεία, όπως λένε κάποιοι, προδιαγεγραμμένη...
Προφανώς έτσι λειτουργεί η παγκοσμιοποίηση. Όμως το "όλοι μαζί μπορούμε να πάμε μακριά" των πιτσιρικάδων, ισχύει. Πώς, πότε, σε ποιο σημείο θα γίνει μια ρήξη, είναι κάτι που δεν μπορώ να πω. Χωρίς ρήξη πάντως δεν πρόκειται να αλλάξει τη ζωή των ανθρώπων με τίποτα. Εγώ δεν εγκαλώ το ΚΚΕ για το σωστό που λένε ότι, εντός του καπιταλισμού δεν αλλάζει ο κόσμος... Όμως στήριξε να ανέβει ο βασικός μισθός και σπρώξε και για παραπάνω... -κι αν δεν γίνει, τότε πες 'Τα 'λεγα εγώ!'. Επίσης, είναι σωστό ότι πρέπει να υπάρχει μια μεταβατική περίοδος, πιο κεϊνσιανή για να το πω με οικονομικούς όρους, ως γέφυρα για κάτι "άλλο". Αυτό το "άλλο" όμως δεν θα το πω εγώ. Μουσικός είμαι, με μια ευαισθησία ιδιαίτερη, τίποτ' άλλο.
-Τι γίνεται στην περίπτωση που ο ιδεολογικός αντίπαλος έχει αγνά κίνητρα, αλλά λάθος οπτική; Πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε το γεγονός ότι τα πράγματα δεν είναι όπως παρουσιάζονται στα μεσοπολεμικά έργα του Μπρεχτ, που άσκησαν τόση γοητεία ακριβώς γιατί ξεχωρίζουν απτά το καλό απ' το κακό.
Ήταν το '30-'38-'40, ερχόταν ο ναζισμός και το μαύρο-άσπρο έπρεπε να προβληθεί γιατί, κατά τα άλλα, τα έργα του Μπρεχτ έχουν πάμπολλες αποχρώσεις και αναγνώσεις- ακόμα και στην ίδια παράγραφο. Από 'κει και πέρα υπάρχουν θέματα, ειδικά τώρα, που κάνουν δύσκολο να αποδεχτώ ότι κάποιος ο οποίος στηρίζει αυτή την κατάσταση που δημιούργησε ανθρωπιστική καταστροφή είναι εμφορούμενος από ιδεολογικά επιχειρήματα ανεξάρτητα συμφερόντων και υπηρεσιών. Θεωρώ ότι είναι σε διατεταγμένη υπηρεσία, οπότε δεν πρόκειται να επιχειρηματολογήσω με κάποιον που αποδέχεται ως φυσικό φαινόμενο ότι 88=3,5 δισ. που λέγαμε. Έχει τον ρόλο του μάγου στις φυλές, που με μαντείες κατεύναζαν τους 400 ριγμένους για να μοιραστεί το πλεόνασμα σε 5-10.
