Με τις αναμνήσεις, μ’ αυτές που θα είσαι κοντά μου, που θα σε κρατώ ζωντανό στη σκέψη μου, σε αποχαιρετώ, φίλε μου.
Είμαι βέβαιος, Ερρίκο, γίνεται πιο καθαρό όσο προχωρούμε προς το τέλος της διαδρομής, πως ζωή είναι η συνεχής ανασκαφή στη μνήμη.
Το είχαμε συζητήσει το καλοκαίρι, καλέ μου φίλε, όταν μου είχες εκμυστηρευτεί πως άρχισες να γράφεις, ανιχνεύοντας από τον λαβύρινθο του νου την περπατησιά σου στον οδικό χάρτη της ζωής.
Από μαθητές, στο γυμνάσιο της Βιάννου, είχαμε έντονο δεσμό, κοινές αθλητικές και πολιτικές επιδιώξεις. Επιδιώξεις που, στο πυκνό σκοτάδι που επικρατούσε τότε παντού, δεν ήταν δυνατό να γίνουν ανεκτές από τους καθηγητές μας οι περισσότεροι των οποίων ήταν φοβισμένοι και μερικοί, γνωστοί και μη εξαιρετέοι, όργανα, υπηρέτες των νικητών.
Φύγαμε, Ερρίκο, εγώ νωρίς για την Αθήνα και εσύ αργότερα για το Καστέλι. Εκεί που συνάντησες ξανά τον κοινό μας φίλο, τον φωτοδότη μαθηματικό Μιχάλη Φερετζάκη.
Ζήσαμε και στην Αθήνα για λίγο μαζί. Συναντιόμασταν συχνά στη γιάφκα του Δημήτρη Ραπτάκη, Απελλού 4, στον ημιόροφο βρισκόταν το μικρό γραφειάκι όπου ο θείος Μήτσος, πολλές φορές και ο στρατηγός Μάντακας, κήρυτταν τη μοναδική αλήθεια, έτσι πιστεύαμε τότε, εκείνη του κομμουνισμού!
Δεν πάψαμε ποτέ την περισσευούμενη ενέργεια, εκείνη των νεανικών χρόνων, να τη διοχετεύουμε στον αθλητισμό. Εσύ στον χώρο της Γυμναστικής Ακαδημίας στη Δάφνη, εγώ στον Πανελλήνιο Γ.Σ. στο Πεδίο του Άρεως.
Αλησμόνητες οι συναντήσεις στην ταβέρνα του Λαθούρη στην Ακαδημία Πλάτωνος εκεί που πήγαινε για φαγητό η χρυσή νεολαία της Βιάννου. Όλα τα Βιαννιτόπουλα από την Παλαμηδίου και την ευρύτερη περιοχή.
Θυμάμαι ένα από τα πολλά κοινά μας γεύματα, μια περιποιημένη φασολάδα, η οποία γράφτηκε στο τεφτέρι του Λαθούρη για να εξοφληθεί το Σάββατο που θα πληρωνόσουν το βδομαδιάτικο. Ένα διάστημα που ήσουν νυχτοφύλακας σε εργοστάσιο παραγωγής χαλβά στου Ρέντη, σε επισκεφτήκαμε με τον σύντεκνό μου, τον καλό μας φίλο Γιώργο Τρουλή, ήσουν στο κρεβάτι με ένα βαρύ κρυολόγημα. Φεύγοντας αρπάξαμε ένα μεγάλο κομμάτι χαλβά, με μαφιόζικη μαεστρία.
Σε είχε καταλάβει ακατάσχετο μέχρι δακρύων γέλιο (το συνήθιζες όταν σου διηγούμουν κάποιο ευτράπελο από την καθημερινότητά μου) όταν, μετά την ανάρρωση, σου είχαμε περιγράψει την όλη επιχείρηση.
Φοιτητές στο Γκρατς με την ΕΔΑ
Όταν ήρθες αργότερα στο Γκρατς για σπουδές, το πρώτο που μου ζήτησες ήταν να σε συνδέσω με την οργάνωση της ΕΔΑ και τον φοιτητικό σύλλογο, στον οποίο είχε μεταφερθεί η βαριά άρρωστη πολιτική ζωή της δεκαετίας του εξήντα. Μόνιμες έριδες, χαφιεδισμοί, προετοίμαζαν και εκεί, όπως σε όλες τις εκφάνσεις της πολιτικής και κοινωνικής ζωής, την καταιγίδα της 21ης του Απρίλη.
Δώσαμε μάχες δυναμικές. Δημιουργήσαμε ασπίδα μαζί με τον Παναγιώτη τον Μανιάτη (Μοχάμεντ Άλι!) στις επιθετικές διαθέσεις των φασιστικών στοιχείων που είχαν αρχηγούς τον “Αττίλα” και τον “Καπίκια”. Μαζί με τον Γιάννη, τον Σπύρο, τον Μπάμπη, τον Νίκο και τον Άρη, τον Θανάση, τον Νίκο και τον Αλέκο, τον Λευτέρη, τον Νότη, τον Σωτήρη, την Ελένη, την Έλσα και άλλους συντρόφους, δουλέψαμε μεθοδικά, εξαντλητικά πολλές φορές, μέχρι που σε συνεργασία με τους φίλους Σοσιαλιστές κερδίσαμε τις εκλογές και την ηγεσία του συλλόγου.
Δύο φίλοι από τα Χανιά, ο Γιάννης Σκουντριδάκης και ο Θοδωρής Χαζίρης (έφυγε πρόσφατα και αυτό το χαμηλών τόνων, μα υψηλού φρονήματος παλικάρι), ήταν οι πρόεδροι που αναδείξαμε εκείνη την περίοδο.
Όταν ιδρύθηκαν, λίγους μήνες πριν από την επιβολή της δικτατορίας, οργανώσεις από το παράνομο ΚΚΕ, βρεθήκαμε στον ίδιο πυρήνα, με υπεύθυνο τον Τάκη Παπαδόπουλο, γαμπρό αργότερα του Φλαμπουράρη. Την πεντάδα συμπλήρωναν ο Βουλγαρόπουλος και ο Σταφυλίδης.
Την εντολή για την ίδρυση των οργανώσεων είχαν πάρει από τον Κολιγιάννη, γ.γ. του ΚΚΕ, στο Ανατολικό Βερολίνο, κορυφαία στελέχη της ΕΔΑ, μεταξύ των οποίων και ο εκλεκτός στενός μας φίλος Νίκος Μπανιάς.
Δεν άργησε, Ερρίκο, να έρθει η καταιγίδα της χούντας, που βρήκε εντελώς απροετοίμαστη την Αριστερά. Πιάστηκε σχεδόν όλη η ηγεσία στον ύπνο, λες και δεν είχε προηγηθεί η απροκάλυπτη προετοιμασία των δυνάμεων του σκότους από το 1961, μέσω της οποίας το παρακράτος είχε φροντίσει να εξευτελίσει όλους τους δημοκρατικούς θεσμούς. Είχαμε μάλιστα και δύο νεκρούς την περίοδο αυτή, τον Λαμπράκη και τον Πέτρουλα.
Με αφορμή αυτήν την κομματική ολιγωρία ξέσπασε θύελλα στο κόμμα. Τα αίτια ήταν πάρα πολλά, κυρίως όμως επικεντρωνόταν στην αυταρχική, συγκεντρωτική λειτουργία του κόμματος. Αυτήν που καλυπτόταν από την ωραία, εύηχη έκφραση “δημοκρατικός συγκεντρωτισμός”.
Με το ΚΚΕ εσ. στο Μόναχο
Η διάσπαση του ΚΚΕ, με πρωταγωνιστές το Ζωγράφο, τον Δημητρίου, τον Παρτσαλίδη, δεν άργησε να πραγματοποιηθεί. Η οργάνωσή μας στη συντριπτική της πλειοψηφία τάχθηκε με το ΚΚΕ εσ.
Ήταν, Ερρίκο, η άνοιξη της Πράγας (Ντούπτσιε), ο ξεσηκωμός στα πανεπιστήμια που κορυφώθηκε τον Μάη, η ερμηνεία του μαρξισμού από τους νεομαρξιστές, όπως ο Φίσερ και ο Γκαροντί, που έδειχναν πως κάτι σοβαρό, εξυγιαντικό, μπορούσε να γεννηθεί. Πως η δημοκρατία και σ’ εκείνο τον άλλο κόσμο του -ανυπάρκτου, όπως απεδείχθη- σοσιαλισμού ήταν δυνατό να αναγεννηθεί.
Ερρίκο, εκπροσωπήσαμε εσύ, εγώ και ο Τάκης ο Σλίμπας στη συνδιάσκεψη του Μονάχου την οργάνωση του Γκρατς. Εκεί οριστικοποιήθηκε με δραματικό και επαίσχυντο τρόπο η διάσπαση των οργανώσεων της Δυτικής Ευρώπης. Θυμάμαι το δράμα που έζησε ο Μίμης Δεσποτίδης (πνευματική οντότητα, εκδότης, υπεύθυνος για τις εκδόσεις Θεμέλιο), από τις ανοίκειες επιθέσεις της άλλης πλευράς.
Ήταν φρικτό αυτό που ζήσαμε. Ο εμφύλιος επιβεβαιώθηκε και στο Μόναχο, είναι ο πιο ανελέητος πόλεμος.
Εκεί γνωρίσαμε τον Κώστα Διαφονίδη, σύζυγο της Μαρίκας Φουρναράκη. Συμμετείχε με την αντιπροσωπεία του Παρισιού. Μας τον γνώρισε ο Κώστας Φουρναράκης (ένα άλλο μεγάλο κομμάτι στο ψηφιδωτό των βιωμάτων και του συναισθηματικού μας κόσμου), ένα βράδυ που μας έβγαλε για φαγητό μαζί με τον κολλητό μας, τον Μιχάλη Μάστορα.
Μετά από λίγους μήνες πήρες το δίπλωμα του γυμναστή και έφυγες για τη Σουηδία, όπου συνέχισες τις σπουδές σου ως φυσικοθεραπευτής.
Αντιδικτατορικός αγώνας στη Σουηδία
Είχες και εκεί έντονη κομματική και αντιδικτατορική δράση. Συνεργάστηκες με κορυφαία κομματικά στελέχη. Είχαν μαζευτεί πολλοί σύντροφοι στη φιλόξενη σοσιαλδημοκρατική χώρα. Ήταν ο Ούλοφ Πάλμε, ο Βίλι Μπραντ, ο Κράισκυ, οι ηγέτες που ξεχώριζαν στα σοσιαλιστικά κόμματα της Ευρώπης. Είναι αυτοί που παρείχαν κάθε είδους βοήθεια στον αντιδικτατορικό αγώνα των Ελλήνων που ζούσαν στο εξωτερικό.
Οι συνθήκες ζωής στη Σουηδία ήταν γνώριμες από τα τέλη της δεκαετίας του πενήντα, σ’ εμάς τους φοιτητές των πανεπιστημίων της Αυστρίας, γιατί υπήρχε σύμβαση μεταξύ των δύο χωρών που επέτρεπε να εργαζόμαστε εκατό μέρες τον χρόνο δίχως να πληρώνουμε τον φόρο που σχεδόν μηδένιζε την αμοιβή της υπερωριακής εργασίας.
Ερρίκο, στη χώρα αυτή άσκησες με επιτυχία το επάγγελμα του φυσικοθεραπευτή. Δούλεψες στο μεγαλύτερο και αρτιότερο νοσοκομείο της Ευρώπης, το “Καρολίνσκα”, όπου απέκτησες σημαντικές επαγγελματικές εμπειρίες.
Εκεί, στη Σουηδία, απέκτησες από τον πρώτο σου γάμο δύο εξαιρετικά παιδιά, την Πόπη και τον Σταύρο. Εκεί γνώρισες και τη δεύτερη σύζυγό σου, την Κατερίνα Βαγιωνή. Είχε έρθει με υποτροφία, ως αριστεύσασα στη Γυμναστική Ακαδημία Αθηνών, για μεταπτυχιακές σπουδές.
Με την Κατερίνα απέκτησες το τρίτο σου παιδί, τον Μιχάλη. Τον λεβέντη Μιχάλη, το καλό παιδί που κλαίγοντας μου έδωσε την πρώτη πληροφορία για την πορεία της ασθένειάς σου. Ερρίκο, ήσουν συγκλονιστικός όταν ζήτησες να μου μιλήσεις τελευταία, για να μου πεις πως η Κατερίνα και ο Μιχάλης είναι δίπλα σου, φύλακες άγγελοι.
Με την Κατερίνα μιλούσα καθημερινά τις τελευταίες μέρες και ήξερα πως ήταν συνεχώς κοντά σου, ήθελες όμως από τα δικά σου χείλη να ξέρουν οι φίλοι σου πως στις δύσκολες ώρες που περνούσες δεν ήσουν μόνος. Είχες δίπλα σου τα πιο αγαπημένα σου πρόσωπα, τον Μιχάλη και την Κατερίνα.
Ερρίκο, με τηλεγραφική γραφή πέρασα τα σημαντικά κομμάτια των κοινών μας βιωμάτων. Θα μπορούσαν να γραφτούν και άλλα πολλά, ενδιαφέροντα, γιατί ζήσαμε έντονα τις πολύ δύσκολες περιόδους της νεότερης ιστορίας, μα και εκείνες της ευημερίας.
Καλέ μου φίλε, συγκλονισμένος στέκομαι μπροστά στο αναπότρεπτο πεπρωμένο και με βαθιά θλίψη, ανείπωτο πόνο, σε αποχαιρετώ. Σε αποχαιρετούν μαζί μου όλοι οι φίλοι, οι σύντροφοι από την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, το Γκρατς, τη Βιέννη, τη Στοκχόλμη, αυτοί με τους οποίους μαζί ονειρευτήκαμε και αγωνιστήκαμε για έναν καλύτερο, δικαιότερο κόσμο.
