Του Δημήτρη Π. Κυριακαράκου*
Ο 21ος αιώνας, ο αιώνας των καινοτομιών της πληροφορικής, ξεκίνησε με την τραγωδία της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, στις ΗΠΑ. Ποτέ άλλοτε η υπερδύναμη δεν είχε βληθεί τόσο αμείλικτα και μάλιστα στη καρδιά του σύγχρονου κορπορατισμού, στο Κέντρο Παγκόσμιου Εμπορίου. Έκτοτε εγκαινιάστηκε, ανά τον συμμαχικό δυτικό κόσμο, μια νέα κουλτούρα «ευέλικτης» εφαρμογής πολιτικών ελευθεριών εν ονόματι της εθνικής ασφάλειας και ταυτόχρονα η επιχείρηση «εξαγωγής» corporate style δημοκρατίας υπό το δόγμα «η καλύτερη άμυνα είναι η πρόληψη διά της επίθεσης». Όσο για τις διατάξεις του Δικαίου του Πολέμου, εκεί και αν εφαρμόστηκε ιδιάζουσα «ευελιξία»... Ακόμα και ο Χίτλερ λειτουργούσε πιο «τυπικά» όταν αποφάσιζε να κηρύξει πόλεμο.
Αυτό που ολίγοι ανά τον κόσμο διανοητές είχαν προβλέψει ήταν πως αυτή η «ευελιξία» θα επεξετείνετο και στο σκέλος των ανθρώπινων δικαιωμάτων που αφορούν την εργασία και την ιδιοκτησία. «Ευέλικτοι» νόμοι για τις εργασιακές σχέσεις, για τη σχέση καταθέτη / δανειολήπτη με τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, γιατί; Γιατί η ανάπτυξη δεν μπορεί να περιμένει. Της «ευελιξίας» το ανάγνωσμα όμως ανέπτυξε και άλλα κεφαλαία: μερική ιδιωτικοποίηση της δημόσιας ανώτατης παιδείας διά της εισαγωγής παχυλών διδάκτρων στα προγράμματα σπουδών, πειραματική ιδιωτικοποίηση στη διαχείριση δημοσίων υποδομών, από ποιους; Μα φυσικά από τους «μεταρρυθμιστές» σοσιαλδημοκράτες του τρίτου δρόμου, που ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του '90, εμπνεόμενοι από την κατάρρευση του σιδηρού παραπετάσματος, ξεκίνησαν μια εκστρατεία επίμονου απογαλακτισμού από την πολιτική κληρονομιά των «ιδεοληπτών» προγόνων τους που θεμελίωσαν την άλλοτε ένδοξη ευρωπαϊκη μεικτή οικονομία. Μια οικονομία χωρίς απόκληρους, θυμόμαστε άπαντες.
Ήταν αυτή η «σύγχρονη» σοσιαλδημοκρατία που στο χρονικό πλαίσιο της ύφεσης αμφισβητήθηκε στην ίδια της τη γενέτειρα, στη Σκανδιναβία. Στη Νορβηγία παράφρων ξενόφοβος νεαρός προέβη σε μαζική ανθρωποκτονία γειτόνων του, ενώ στη Σουηδία έγχρωμοι εκ γενετής Σουηδοί υπήκοοι διαδήλωσαν στα όρια της βιαιοπραγίας σε ιστορική εργατική συνοικία, από αυτές που άλλοτε είχαν το καύχημα πως προσομοίαζαν με τα δικά μας βόρεια προάστεια. Οι άλλοτε ολιγοπληθείς και λείψανδρες (σημ. ας μου επιτραπεί ο παρωχημένος πλην ακριβής επιθετικός προσδιορισμός) σκανδιναβικές χώρες με την υποδειγματική μεταναστευτική πολιτική και τα cutting edge προγράμματα κατάρτισης εργαζομένων, οι οποίες ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του '70 υποδέχονταν με ανοιχτές αγκάλες, π.χ., τον Αιθίοπα μετανάστη η πρόσφυγα για να τον εκπαιδεύσουν ούτως ώστε να εργαστεί καλοασφαλισμένος για τη Volvo ή τη Saab Scania, δύο υπερσύγχρονους για την εποχή εκείνη βιομηχανικούς κολοσσούς, σήμερα δυστοκούν να αποδεχτούν το 35χρονο επιστημονικά καταρτισμένο παιδί του στην εθνική αστική τάξη (middle class). Η μεσαία τάξη, εξ υπαρχής της ήδη από τα χρόνια των Ιππέων της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, παραμένει πάντα ένας σαφώς πιο στενός κοινωνικός χώρος, στον οποίο μάλλον το φολκλορικό δόγμα «όλοι οι καλοί χωράνε» δεν έχει εκτενή εφαρμογή.
Από τα '70 όμως, τη μεταβατική δεκαετία των κοινωνικών κινημάτων και της κριτικής αμφισβήτησης, κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι. Η Ευρώπη τήρησε στα κράτη της μόνο τη βαριά βιομηχανία, η οποία είναι εκ της φύσεώς της δύσκολη στον εκπατρισμό, ενώ εκχώρησε τη βιομηχανία των καταναλωτικών αγαθών μεγάλης διάρκειας στους νεο-βιομηχανικούς τίγρεις της άπω Ανατολής. Οι εταιρείες έπαψαν να είναι παραγωγικές και έγιναν holding (αγγλ. εταιρείες διακράτησης μετοχών). Ως εκ τούτου, οι μετανάστες και οι απόγονοί τους άρχισαν να φαντάζουν κοινωνικό βάρος.
Ομοίως όμως συνέβη και με τη μεσαία τάξη. Όταν τα σύνορα του εμπορίου κατέρρευσαν και η λειτουργία του υιοθέτησε επιθετικά διεθνικά χαρακτηριστικά, ο θεσμός του εντόπιου εμπορικού αντιπροσώπου κατέστη εν τοις πράγμασι αχρείαστος. Οι πολυεθνικές δεν χρειάζονται κανέναν, μόνο φθηνό εργατικό δυναμικό και «ελευθερία» κινήσεων.
Ας μην τρέφουμε λοιπόν αυταπάτες. Αυτό το συγκεκριμένο ευρωπαϊκό περιβάλλον είναι που τελεί υπό το σκότος του τρόμου που σκοτείνιασε την πόλη του φωτός. Η τρομοκρατία είναι έγκλημα που όπως κάθε έγκλημα γεννάται σε ένα πραγματικό περιβάλλον με τα ερείσματα του τελευταίου.
Η Ευρώπη πρέπει να ξαναπαράξει, να ανακτήσει τα δημιουργικά, φιλεργασιακά και κοινωνικά χαρακτηριστικά της, πόσο μάλλον όταν εν ολίγω καιρώ οι τίγρεις της Ανατολής θα έχουν φυσιολογικά ακριβύνει ως «δημοκρατικά» εξελισσόμενες κρατικές οντότητες και κατά συνέπεια θα έχουν καταστεί ασύμφοροι παραγωγικοί προορισμοί.
Όσο η Ευρώπη θα αυθυποβιβάζεται σε ρυθμιστική αγορά από κοινωνία δικαιωμάτων, όσο θα αποϊδεολογικοποιείται σε επίπεδο θεσμικής λειτουργίας, τόσο πιο πρόσφορο θα καθίσταται το περιβάλλον της για τη βασιλεία του τρόμου. Στο χέρι των λαών είναι να δράσουμε προς την κατεύθυνση του να υιοθετήσει το κοινό μας σπίτι ευρεία όπις αντί αχανές έρεβος.
* Ο Δημήτρης Π. Κυριακαράκος είναι δικηγόρος LL.M. Διεθνούς και Συγκριτικού Δικαίου Οικονομίας/ Εμπορίου του Μητροπολιτικού Πανεπιστημίου του Λονδίνου.
