Του James Politi
Νωρίς το πρωί της 14ης Ιουλίου, το Vos Prudence, ένα πλοίο της οργάνωσης Γιατροί Χωρίς Σύνορα, έδεσε στο λιμάνι του Σαλέρνο μεταφέροντας 934 ανθρώπους που είχαν διασωθεί στη Μεσόγειο Θάλασσα, κοντά στην κατεστραμμένη από τον πόλεμο Λιβύη. Καθώς πατούσε το πόδι της στο ευρωπαϊκό έδαφος, μια γυναίκα από τη Νιγηρία άρχισε να απαγγέλλει μια προσευχή, προκαλώντας χειροκροτήματα. Οι επιζώντες διασκορπίστηκαν γρήγορα σε κέντρα υποδοχής σε όλη τη χώρα, μόνο 300 απέμειναν στη συγκεκριμένη περιοχή.
Αλλά ακόμα και αυτή η σχετικά μικρή ομάδα ήταν αρκετά μεγάλη για να προκαλέσει την οργή του Μάριο Φαλκόνε, ενός ντόπιου ακροδεξιού πολιτικού, ο οποίος ορκίστηκε ότι θα αλυσοδεθεί στις πύλες του λιμανιού για να διαμαρτυρηθεί την επόμενη φορά που θα αποβιβάζονταν μετανάστες στην πόλη του.
«Δεν μπορούμε να σηκώσουμε το βάρος όλων αυτών των απελπισμένων ανθρώπων. Η Ιταλία έχει τα δικά της προβλήματα» λέει καθισμένος σε ένα παραλιακό καφέ του Σαλέρνο. Ο Μάριο Φαλκόνε έχει μια σκοτεινή άποψη για τη μετανάστευση στην Ιταλία. Κάνει λόγο για «εθνική υποκατάσταση», για «απόπειρα ισλαμοποίησης» και για την πιθανότητα «άγριων κοινωνικών συγκρούσεων» μεταξύ των φτωχών Ιταλών και του ολοένα αυξανόμενου πληθυσμού των μεταναστών. Ο Φαλκόνε πιστεύει ότι είναι η δική του πλευρά, η ευρωσκεπτικιστική Λέγκα του Βορρά με αρχηγό τον Ματέο Σαλβίνι, εκείνη που κερδίζει τον πόλεμο των επιχειρημάτων και έχει ανεβεί στην τρίτη θέση στις δημοσκοπήσεις. «Ο κόσμος καταλαβαίνει επιτέλους ότι αυτή είναι μια μάχη για τη νομιμότητα, την κοινωνική δικαιοσύνη και την ελευθερία του λαού μας» λέει. Οι υποστηρικτές των μεταναστών στο Σαλέρνο πιστεύουν ότι αποτελεί ανθρωπιστικό καθήκον η παροχή βοήθειας στους νεοαφιχθέντες και υποστηρίζουν ότι πρόκειται για μια οικονομική ευκαιρία με δεδομένη τη δημογραφική πτώση της χώρας. αλλά παραδέχονται ότι αγωνίζονται να πείσουν. «Το κλίμα δεν είναι ήρεμο. Αναδύεται το φαινόμενο του φόβου, του κινδύνου» λέει ο Αντόνιο Μπονιφάτσιο, επικεφαλής του τοπικού γραφείου της Καθολικής Αρχιεπισκοπής. «Τα πράγματα έχουν περιπλακεί με τις νέες αφίξεις».
Σχεδόν 95.000 άνθρωποι από τη νότια Ασία, τη Μέση Ανατολή και την Αφρική διασώθηκαν στην κεντρική Μεσόγειο από την αρχή του έτους και αυτό έχει οδηγήσει σε οριακό σημείο την κρίση του μεταναστευτικού στην Ιταλία έπειτα από χρόνια αυξημένης πίεσης. Καθώς αναμένεται η διεξαγωγή βουλευτικών εκλογών στις αρχές του 2018, υπάρχει φόβος για ενίσχυση των λαϊκιστικών κομμάτων τής αντιπολίτευσης στην τρίτη σε μέγεθος οικονομία της Ευρωζώνης, με παράλληλη εξασθένηση του φιλοευρωπαϊκού κεντροαριστερού Δημοκρατικού Κόμματος και της κυβέρνησης του πρωθυπουργού Πάολο Τζεντιλόνι. Επίσης, έχει προκαλέσει ένταση στις σχέσεις μεταξύ της Ιταλίας και ορισμένων χωρών της Ε.Ε. -περιλαμβανομένης της Γαλλίας του Προέδρου Εμανουέλ Μακρόν- σε μια περίοδο που η Ένωση προσπαθεί να ανασυγκροτηθεί και να προχωρήσει σε νέες μορφές ολοκλήρωσης μετά το σοκ που προκάλεσε το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος για το Brexit.
Κλειστοί δρόμοι
Σε σύγκριση με το 2016, η αύξηση του αριθμού των μεταναστών στην Ιταλία είναι σχετικά μικρή. Μέχρι τον Ιούλιο οι αφίξεις από τη θάλασσα ήταν μόλις 1% περισσότερες από ό,τι στο ίδιο διάστημα πέρυσι σύμφωνα με το ιταλικό υπουργείο Εσωτερικών κι αυτό σημαίνει ότι ο συνολικός αριθμός για το 2017 δεν θα είναι απαραίτητα μεγαλύτερος από το περσινό ρεκόρ των 181.000 μεταναστών. Αλλά η πρόσθεση των μεταναστών που έφτασαν φέτος στους περισσότερους από 500.000 των τριών προηγούμενων ετών είναι που οδηγεί στα άκρα τις υποδομές και στην πολιτική, όπως λένε αξιωματούχοι. Η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες (UNHCR) έχει προειδοποιήσει ότι τα κέντρα υποδοχής είναι σχεδόν στα όριά τους. Οι 200.000 θέσεις για πρόσφυγες και μετανάστες που διατίθενται σε όλη τη χώρα έχουν σχεδόν καλυφθεί όλες, λέει.
Εκείνο που επιδεινώνει το πρόβλημα της Ιταλίας είναι ότι οι γείτονές της -Γαλλία, Ελβετία και Αυστρία- έχουν ενισχύσει τους συνοριακούς ελέγχους για να εμποδίσουν τους μετανάστες να περάσουν τις Άλπεις. Αστυνομικοί ελέγχουν τρένα, αυτοκίνητα, ακόμα και μονοπάτια και στέλνουν τους ανθρώπους πίσω στην Ιταλία. Αυτό σημαίνει ότι η Ιταλία έχει μετατραπεί, από χώρα διέλευσης μεταναστών που θέλουν να ταξιδέψουν βόρεια, σε μια χώρα εγκατάστασης.
Ο δημοσκόπος της Ipsos Νάντο Πανιοντσέλι λέει ότι το 2014 μόλις το 3% των Ιταλών θεωρούσαν το μεταναστευτικό ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα. Φέτος το ποσοστό ανέβηκε σε 35%. Έχει αναχθεί σε πολύ ευαίσθητο θέμα, λέει. Η τάση είναι ο αποκλεισμός και βασικός λόγος για αυτό είναι οι φόβοι για την ασφάλεια, τις ευκαιρίες εργασίας και την πρόσβαση στις δημόσιες υπηρεσίες.
Μετά τη διάσωση περισσότερων από 12.000 μεταναστών και τη μεταφορά τους σε ιταλικά λιμάνια σε μια τεράστια επιχείρηση έρευνας και διάσωσης στις αρχές Ιουνίου, το πολιτικό κλίμα υπερθερμάνθηκε. Ο πρωθυπουργός Τζεντιλόνι και ο ηγέτης του Δημοκρατικού Κόμματος Ματέο Ρέντζι καθυστέρησαν την ψήφιση στη Βουλή του νόμου για την παροχή υπηκοότητας σε παιδιά μεταναστών που γεννιούνται στην Ιταλία, καθώς κεντρώα μέλη του κυβερνητικού συνασπισμού απείλησαν ότι θα ρίξουν την κυβέρνηση. Ο Ματέο Ρέντζι ζήτησε να μπουν όρια στις νέες αφίξεις.
Η κυβέρνηση αγωνίζεται να διαχειριστεί την πρακτική πλευρά της παροχής φροντίδας και στέγης για εκείνους που ήδη έχουν φτάσει στη χώρα, ερχόμενη σε σύγκρουση με τους περιφερειάρχες οι οποίοι αρνούνται να πάρουν τους μετανάστες που τους αναλογούν. Σε διεθνές επίπεδο, το μεγαλύτερο μέρος της διπλωματικής ενέργειας της χώρας αφιερώνεται στην αναζήτηση βραχυπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων μέτρων αντιμετώπισης των προσφυγικών και μεταναστευτικών ροών.
Μία από τις προϋποθέσεις είναι η ειρήνη και η σταθερότητα στη Λιβύη. Ο πρωθυπουργός Τζεντιλόνι φιλοξένησε τον Φαγιέζ Αλ Σαράτζ, τον πρωθυπουργό της αναγνωρισμένης από τον ΟΗΕ κυβέρνησης της Λιβύης, προκειμένου να συζητήσει ένα αμφιλεγόμενο σχέδιο, το οποίο προβλέπει ότι το ιταλικό πολεμικό ναυτικό θα μπαίνει στα λιβυκά χωρικά ύδατα για να βοηθήσει στην αναχαίτιση των πλοίων με μετανάστες. Αλλά δεν υπάρχουν εγγυήσεις για την επιτυχία του στην πράξη. Ακόμα κι αν πετύχει, θα δημιουργήσει φόβους για τη σωστή μεταχείριση των μεταναστών βάσει του διεθνούς νόμου, καθώς θα επιστρέφονται σε έναν τόπο όπου συχνά είναι θύματα ξυλοδαρμών, βασανιστηρίων, βιασμών και καταναγκαστικής εργασίας.
Η Ε.Ε. κωφεύει
Η Ε.Ε. προσέφερε βοήθεια σχεδόν 900 εκατ. ευρώ στην Ιταλία για τη διαχείριση της κρίσης, αλλά το ποσό αυτό απέχει πολύ από το ετήσιο κόστος, το οποίο υπολογίζεται από τη Ρώμη σε 3,6 δισ. ευρώ το 2016 και αναμένεται ότι θα ξεπεράσει τα 4 δισ. φέτος. Εν τω μεταξύ, οι χώρες της Ε.Ε. δεν τηρούν τις υποσχέσεις τους βάσει του ευρωπαϊκού σχεδίου επανεγκατάστασης προσφύγων από την Ιταλία και την Ελλάδα και αγνοούν τις εκκλήσεις των Βρυξελλών για συνολική αλλαγή των κανονισμών ασύλου ώστε να χαλαρώσει η πίεση στις χώρες της πρώτης γραμμής. Άλλες λύσεις, όπως η προσφορά μεγάλης κλίμακας σχεδίων για νόμιμη μετανάστευση από την Αφρική ως εναλλακτική στις παράνομες ροές, έχουν προταθεί από τον ΟΗΕ, αλλά είναι πολύ αμφίβολο αν θα εξεταστούν.
Αξιωματούχοι της κυβέρνησης και ο ιταλικός λαός αισθάνονται ότι έχουν εγκαταλειφθεί από τους Ευρωπαίους εταίρους στο μεταναστευτικό και αυτό ενισχύει την ένταση για την οικονομική πολιτική που χαρακτηρίζει τη σχέση μεταξύ της Ρώμης και των Βρυξελλών από την έναρξη της οικονομικής κρίσης. «Η Ευρώπη κωφεύει στις εκκλήσεις της Ιταλίας για τη μετανάστευση» λέει η Λάουρα Μπολτρίνι, η πρόεδρος της Κάτω Βουλής και πρώην στέλεχος της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες. «Πολλές χώρες δεν θέλουν να συνεργαστούν για την εξεύρεση λύσης, δεν αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους».
Η απογοήτευση αφορά κυρίως τη στάση ευρωπαϊκών χωρών, παρά της Κομισιόν, η οποία υπό την προεδρία του Ζαν Κλοντ Γιούνκερ κινήθηκε για να ανταποκριθεί σε ορισμένες από τις απαιτήσεις της Ιταλίας για βοήθεια από την άνοιξη του 2015. «Η μετανάστευση αποτελεί την υπ’ αριθμόν ένα προτεραιότητα» είπε η εκπρόσωπος της Κομισιόν Νατάσα Μπερτό. «Μέσα στα δύο τελευταία χρόνια έχουμε κάνει περισσότερα σε αυτό το θέμα από όσα έγιναν την τελευταία εικοσαετία».
Οι Ιταλοί αξιωματούχοι ανεβάζουν τους τόνους στο μεταναστευτικό, προσπαθώντας να πιέσουν τους Ευρωπαίους να επιδείξουν μεγαλύτερη αλληλεγγύη. Για παράδειγμα, απείλησαν ότι θα κλείσουν τα λιμάνια τους στα ξένα πλοία που μεταφέρουν διασωθέντες μετανάστες, εκτός αν οι χώρες της Ε.Ε. πάρουν μερικούς απευθείας, αλλά αυτή η σκληρή ρητορική συχνά αγνοείται ή αντιμετωπίζεται με αδιαφορία.
Η Ναταλία Τότσι, διευθύντρια του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων που έχει την έδρα του στη Ρώμη, λέει ότι η Ιταλία έχει δικαιολογημένη αγανάκτηση για τους Ευρωπαίους εταίρους, αλλά η κριτική συχνά γίνεται μπούμερανγκ. «Η Ιταλία αδυνατεί να μπει στη θέση των άλλων. Κανένας δεν ρωτά ‘Τι είμαστε διατεθειμένοι να δώσουμε εμείς;’ ή ‘Γιατί να το αποδεχτούν αυτό οι άλλοι;’ Έτσι γίνονται οι διαπραγματεύσεις» λέει.
Μέσα στην απόγνωσή τους, οι Ιταλοί συχνά αγνοούν τις ελλείψεις της χώρας τους στην αντιμετώπιση της κρίσης. Ο ρυθμός των επανεγκαταστάσεων από την Ιταλία είναι τόσο αργός εν μέρει γιατί οι δικές της αρχές δεν επεξεργάζονται αρκετά γρήγορα τις αιτήσεις των ανθρώπων από την Ερυθραία που θα υπάγονταν στο πρόγραμμα παροχής ασύλου. Οι διαδικασίες ασύλου είναι δυσκίνητες και έχουν ως αποτέλεσμα πολλοί μετανάστες να παραμένουν σε ιταλικές πόλεις χωρίς να παίρνουν απάντηση επί μήνες για το τελικό νομικό καθεστώς τους. Όσον αφορά εκείνους που παίρνουν αρνητική απάντηση, οι απελάσεις είναι σπάνιες. Έγιναν μόνο 5.789 αναγκαστικοί επαναπατρισμοί από την Ιταλία το 2016 και λίγο περισσότεροι από 3.360 από την αρχή της φετινής χρονιάς, όπως λέει η Κομισιόν.
Πολιτικοί υπολογισμοί
Δεν είναι ακόμα ξεκάθαρο ποιες ακριβώς θα είναι οι πολιτικές επιπτώσεις. Οι πρόσφατες δημοσκοπήσεις δείχνουν το Δημοκρατικό Κόμμα να αγωνίζεται στήθος με στήθος με το αντισυστημικό Κίνημα Πέντε Αστέρων με αρχηγό τον κωμικό ηθοποιό Μπέπε Γκρίλο και να παίρνουν από 27% της ψήφου των Ιταλών. Και οι δύο υποχωρούν πάντως, ενώ η Λέγκα του Βορρά φαίνεται πως κερδίζει έδαφος, καθώς φτάνει στο 15% σε ορισμένες δημοσκοπήσεις.
Στο παραλιακό μέτωπο του Σαλέρνο, όπου έφτασαν φέτος 5.000 μετανάστες και οι κάτοικοι ζουν με ανεργία 17,5%, επικρατεί έντονη ανησυχία. Πολλοί δεν αποδέχονται ότι μια αναπτυγμένη οικονομία, που χάνει κάθε χρόνο 150.000 κατοίκους εξαιτίας της μετανάστευσης και της οποίας ο πληθυσμός των 60 εκατομμυρίων αναμένεται να συρρικνωθεί κατά 7 εκατομμύρια μέχρι το 2065, θα μπορούσε να διαχειριστεί την απορρόφηση νεοαφιχθέντων.
«Δεν είμαι κακός, αλλά είναι πολλοί αυτοί οι μετανάστες, πάρα πολλοί» λέει ο 69χρονος Τζόρτζιο Μολίνο, συνταξιούχος δημόσιος υπάλληλος. Η 26χρονη φοιτήτρια Μίριαμ Γκαντίνο, που ψηφίζει Πέντε Αστέρια, κατηγορεί την Ε.Ε.: «Πρέπει να μοιράζονται όλοι την ευθύνη. Η Ιταλία είναι σε κρίση. Η Ευρώπη πρέπει να μας βοηθήσει, αλλά αυτοί δεν κάνουν τίποτα». Ο Μπαμπακάρ, ένας 18χρονος μετανάστης από τη Σενεγάλη, που έφτασε από τη θάλασσα τον περασμένο Ιανουάριο και πουλά γυαλιά ηλίου στο Σαλέρνο, έχει διαπιστώσει ότι αλλάζουν οι διαθέσεις του κόσμου. «Ακούω περισσότερους Ιταλούς που θέλουν να σταματήσουν τη μετανάστευση».
Αυτό θα ήταν τραγικό λέει ο Αντόνιο Μπονοφάτσιο από το γραφείο της Καθολικής Αρχιεπισκοπής. «Αν τους συναντούσαν οι ντόπιοι, θα ανακάλυπταν την ομορφιά τής κουλτούρας τους, πόσα πέρασαν για να φτάσουν εδώ». Αν αποτύχει η ενσωμάτωση, λέει, ίσως υπάρξουν προβλήματα. «Όλα αυτά τα παιδιά έχουν προσδοκίες και όνειρα. Αν δεν τα αντιμετωπίσουμε με ανθρωπιά και με αξιοπρέπεια, θα οργιστούν».
Το σχέδιο για την Αφρική
Τα τελευταία χρόνια, η Ιταλία αύξησε δραματικά τη διπλωματική δραστηριότητά της σε χώρες της Αφρικής από όπου προέρχονται και τις οποίες διασχίζουν οι μετανάστες, όπως η Νιγηρία, η Σενεγάλη, ο Νίγηρας και το Μάλι. Ελπίζει ότι με αντάλλαγμα οικονομικά κίνητρα θα πετύχει τη συνεργασία τους για διακοπή της εξόδου των μεταναστών και την αποδοχή εκείνων που θα απελαύνονται. «Πρέπει να παρέμβουμε όλοι μαζί με μεγάλη αποφασιστικότητα στην Αφρική, χωρίς να επαναλάβουμε τα λάθη του παρελθόντος, ειδάλλως σε τέσσερα έως έξι χρόνια θα έχουμε εκατομμύρια ανθρώπους που θα κινούνται προς την Ευρώπη» είπε ο Αντόνιο Ταγιάνι, ο Ιταλός πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
Υπάρχουν αμφιβολίες κατά πόσο μπορεί να εφαρμοστεί με επιτυχία αυτό που η Γερμανίδα καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ περιέγραψε ως «σχέδιο Μάρσαλ» για την Αφρική. Η Ε.Ε. έχει υποσχεθεί βοήθεια 2,6 δισ. ευρώ για χώρες της Αφρικής, αλλά το αίτημά της για τη συγκέντρωση των ποσών που αναλογούν από τις χώρες - μέλη έχει αγνοηθεί σε μεγάλο βαθμό - μόλις 200 εκατ. έχουν συγκεντρωθεί. Η αντίθεση με τη βιαστική χρηματοδότηση της συμφωνίας ύψους 6 δισ. ευρώ με την Τουρκία για να σταματήσει τις μεταναστευτικές ροές στον λεγόμενο Βαλκανικό Διάδρομο το 2015 εξοργίζει πολλούς στη Ρώμη.
