Των Joe Leahy και Andres Schipani (FINANCIAL TIMES)
Στην εφηβεία του, ο Ιβάν ντα Σίλβα Μαρτίνς έπαιξε τον ρόλο ενός μέλους συμμορίας στην “Πόλη του Θεού”, την εμβληματική ταινία για την εγκληματικότητα στις παραγκουπόλεις του Ρίο ντε Τζανέιρο. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, η ζωή του Μαρτίνς μιμείται την τέχνη, καθώς ο ίδιος ζει σε ένα καταφύγιο σε μια από τις φαβέλες στους λόφους της πόλης, φρουρούμενος από νεαρούς που κραδαίνουν ημιαυτόματα τουφέκια AR-15.
Γνωστός στα τοπικά ΜΜΕ με το ψευδώνυμο Ivanzinho, δηλαδή «Ιβάν ο Τρομερός», καταζητείται από την αστυνομία σε σχέση με τον φόνο ενός αστυνομικού στη διάρκεια ανταλλαγής πυρών στη Βιντιγκάλ, μια σχετικά ήρεμη φαβέλα, πάνω από την αριστοκρατική συνοικία Λεμπλόν. Ο Μαρτίνς, ο οποίος λέει ότι φοβάται πως θα τον εκτελέσει η αστυνομία, παραδόθηκε στις αρχές τρεις ημέρες μετά τη συνέντευξή του στους “Financial Times”, επιμένει ότι είναι αθώος. «Είναι κατασκευασμένο» καταγγέλλει, υποστηρίζοντας ότι η αστυνομία κακώς τον εμφανίζει σαν το αφεντικό των ναρκωτικών στη Βιντιγκάλ.
Ο αστυνομικός ήταν ακόμα ένα θύμα του νέου κύματος βίας που σαρώνει το Ρίο και ανάγκασε την ομοσπονδιακή κυβέρνηση να στείλει σχεδόν 10.000 στρατιώτες για να φρουρούν τους δρόμους και τις παραλίες - ακριβώς έναν χρόνο μετά τη φιλοξενία των Ολυμπιακών Αγώνων, για πρώτη φορά στην ιστορία της Λατινικής Αμερικής.
Οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 2016 σχεδιάστηκαν ώστε να αναδείξουν τα επιτεύγματα της Βραζιλίας. Αλλά η πραγματικότητα μετά τους αγώνες είναι ακριβώς το αντίθετο. Αντιμέτωπο με τη διαφθορά, την πτώση της οικονομίας και την έξαρση της εγκληματικότητας, το Ρίο ντε Τζανέιρο έχει γίνει το πιο ισχυρό σύμβολο όλων όσα πάνε άσχημα στη μεγαλύτερη χώρα της Λατ. Αμερικής.
Η Βραζιλία, άλλοτε ταχέως αναπτυσσόμενη αναδυόμενη οικονομία, δοκιμάζεται από τη χειρότερη ύφεση στην ιστορία της. Στο σκάνδαλο της Petrobras, της κρατικής εταιρείας πετρελαίου, εμπλέκεται το μεγαλύτερο μέρος της πολιτικής ελίτ, συμπεριλαμβανομένου του προέδρου Μισέλ Τέμερ, ο οποίος επιβίωσε της ψηφοφορίας στο Κογκρέσο για το αν θα έπρεπε να ασκηθεί ποινική δίωξη εναντίον του. Ο πρώην κυβερνήτης της πολιτείας του Ρίο, ο Σέρτζιο Καμπράλ, έχει ήδη φυλακιστεί ως αποτέλεσμα του σκανδάλου που απειλεί τις καριέρες δεκάδων άλλων πολιτικών.
Η οικονομική κρίση έχει ρημάξει τους δημόσιους προϋπολογισμούς. Το Ρίο έχει πληγεί περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη πολιτεία. Η τοπική κυβέρνηση αναγκάστηκε πέρυσι να κηρύξει κατάσταση έκτακτης ανάγκης στα οικονομικά της, ενώ αντιμετωπίζει δραματικά ελλείμματα στα νοσοκομεία και στα σχολεία της. Τα σκάνδαλα διαφθοράς προκάλεσαν πολιτική παράλυση, η οποία δημιούργησε ένα κενό που σπεύδουν να καλύψουν οι εγκληματικές συμμορίες της Βραζιλίας. Η βία σκληραίνει την αντίληψη του κόσμου για τον νόμο και την τάξη, λένε αναλυτές, και ανοίγει τον δρόμο για τους λαϊκιστές, ακροδεξιούς υποψήφιους που βρίσκουν ήδη κάποια απήχηση στο Ρίο, εν όψει των εκλογών του επόμενου χρόνου.
Ο αριθμός των φόνων στην πολιτεία του Ρίο αυξήθηκε κατά 10% στους πρώτους έξι μήνες εφέτος φτάνοντας τους 2.723, ενώ οι θάνατοι σε συγκρούσεις με την αστυνομία αυξήθηκαν κατά 45%, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία. Αν και είναι χαμηλός σε σχέση με το Ρίο της δεκαετίας του ΄90, ο ρυθμός της εγκληματικότητας μεγαλώνει γρήγορα. Αδέσποτες σφαίρες από πιστολίδια μεταξύ αστυνομίας και συμμοριών σκοτώνουν αθώους. Σε ένα πρόσφατο επεισόδιο, σφαίρα χτύπησε μια έγκυο και σκότωσε το αγέννητο παιδί της. Σε ένα άλλο, ένας θυρωρός σκοτώθηκε από έκρηξη χειροβομβίδας στην Κοπακαμπάνα.
Η αστυνόμευση στο Ρίο και η οικονομική κρίση
Το Ρίο είναι μια από τις πιο επικίνδυνες περιοχές του κόσμου για τους αστυνομικούς καθώς 91 έχουν σκοτωθεί από την αρχή του έτους, σε σύγκριση με τους 23 αστυνομικούς που έχουν σκοτωθεί σε περιστατικά με όπλα στις ΗΠΑ κατά το πρώτο εξάμηνο του έτους. Σύμφωνα με μελέτη της στρατιωτικής αστυνομίας, όπως αποκαλούν εδώ τους κανονικούς αστυνομικούς, έχει μεγαλύτερες πιθανότητες να σκοτωθεί στο καθήκον ένας αστυνομικός στο Ρίο, από ό,τι είχε ένας Αμερικανός στρατιώτης στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ή στο Βιετνάμ. «Ο τομέας της δημόσιας ασφάλειας υποχρηματοδοτείται επί χρόνια, έχει αδύναμη ηγεσία, ενώ το ηθικό των αστυνομικών βρίσκεται τώρα πολύ χαμηλά» λέει ο Ρόμπερτ Μουγκαχ, διευθυντής ερευνών στο Ινστιτούτο Igarape του Ρίο, που ασχολείται με θέματα ασφαλείας.
Η εικόνα ήταν εντελώς διαφορετική πριν από οχτώ χρόνια, όταν το Ρίο ανέλαβε τη διεξαγωγή των Ολυμπιακών του 2016. «Ο κόσμος αναγνώρισε πως ήλθε η ώρα της Βραζιλίας» είχε πει με δάκρυα στα μάτια ο τότε πρόεδρος Λουίζ Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, ο συνδικαλιστής που κυβέρνησε τη χώρα από το 2003 ώς το 2010. Κυβερνήτης στην πολιτεία του Ρίο ντε Τζανέιρο ήταν ο τότε δημοφιλής κεντρώος πολιτικός Καμπράλ, ο οποίος συμμάχησε με τον Λούλα ντα Σίλβα. Μια από τις πιο γνωστές πρωτοβουλίες του ήταν το πρόγραμμα UPP, που αφορούσε την ειρήνευση σε ορισμένες φαβέλες. Για ένα διάστημα η αύξηση της αστυνομικής παρουσίας φάνηκε να περιορίζει τις ένοπλες συγκρούσεις. Αλλά οι υποσχέσεις για μεγαλύτερες δημόσιες επενδύσεις στις φαβέλες δεν υλοποιήθηκαν. Κοινωνικοί ακτιβιστές υποστήριξαν ότι στόχος του προγράμματος UPP ήταν να «κλειδωθούν» οι φαβέλες στη διάρκεια του Παγκοσμίου Κυπέλου και των Ολυμπιακών Αγώνων και να διευκολυνθεί η επανεκλογή του Καμπράλ. «Πιστεύω ότι το πρόγραμμα είχε ακριβώς αυτόν τον σκοπό, να εξασφαλίσει την επανεκλογή του Σέρτζιο Καμπράλ» λέει η Σεσίλια Ολιβέιρα, ερευνήτρια με έδρα στο Ρίο και διαχειρίστρια της εφαρμογής Fogo Cruzado (Διασταυρούμενα Πυρά), που δίνει πληροφορίες για τα πιστολίδια σε πραγματικό χρόνο.
Η μοίρα του Ρίο άρχισε να αλλάζει όταν ολοκληρώθηκε ο κύκλος της ανόδου στις αγορές αγαθών και προϊόντων έπειτα από το 2011. Στέρεψαν οι πηγές από όπου συντηρούσε τις υψηλές δημόσιες δαπάνες το τότε κυβερνών Εργατικό Κόμμα του Λούλα ντα Σίλβα και οι σύμμαχοί του, όπως ο Σέρτζιο Καμπράλ στο Ρίο. Με την οικονομία σε ύφεση και το σκάνδαλο διαφθοράς να μεγαλώνει, η διάδοχος του Λούλα ντα Σίλβα, η Ντίλμα Ρούσεφ καθαιρέθηκε πέρυσι και αντικαταστάθηκε από τον αντιπρόεδρο Τέμερ, ο οποίος άρχισε τις περικοπές δαπανών.
Στο Ρίο, η ζάλη άρχισε αμέσως μετά το μεθύσι των Ολυμπιακών, όταν σταμάτησε το τεράστιο πρόγραμμα για την ασφάλεια των αγώνων. Τα περιστατικά πυροβολισμών αυξήθηκαν, ο Καμπράλ κατηγορήθηκε για διαφθορά και φυλακίστηκε, το κράτος ουσιαστικά χρεοκόπησε, χωρίς να διαθέτει χρήματα για την Υγεία, την Παιδεία, την ασφάλεια. «Αντιμετωπίζουμε μια δημοσιονομική κρίση χωρίς προηγούμενο σε αυτή την πολιτεία» λέει ο Ροντρίγκο Άλβες, αναπληρωτής γραμματέας για θέματα ασφαλείας στο Ρίο. Υποστηρίζει ότι ο προϋπολογισμός για την ασφάλεια έχει περικοπεί πάνω από το μισό σε σχέση με το 2013 και πως ό,τι απομένει δίνεται για τους μισθούς των αστυνομικών. Προς το παρόν τα επίπεδα βίας των συμμοριών βρίσκονται αρκετά κάτω από το χειρότερο σημείο των αρχών της δεκαετίας του ’90, αλλά η πόλη θρηνεί τις χαμένες ευκαιρίες της περασμένης δεκαετίας. « Γνωρίσαμε όντως ευημερία στη χώρα και στην πόλη τα προηγούμενα χρόνια» λέει η Σεσίλια Ολιβέιρα. “Αλλά χάσαμε την ευκαιρία να χτίσουμε σταθερές πολιτικές».
Στυγνή βία
Οι αποτυχίες αυτές είναι ορατές στη Cidade de Deus, τη φτωχική συνοικία στα δυτικά προάστια του Ρίο, στην οποία βασίστηκε η “Πόλη του Θεού”. Στην κλινική της γειτονιάς, οι γιατροί λένε ότι τα τραύματα από σφαίρες αυξήθηκαν κατά 95% εφέτος μέσα στο πρώτο εξάμηνο. Πολλά από τα θύματα χτυπήθηκαν από αδέσποτες σφαίρες.
Ο πόλεμος μεταξύ των συμμοριών γίνεται ολοένα πιο άγριος. Ένας γιατρός μάς έδειξε τη φωτογραφία ενός άνδρα που έπεσε θύμα των militias (πολιτοφυλάκων) - συμμοριών εκβιαστών οι οποίες αποτελούνται κυρίως από συνταξιούχους ή εκτός υπηρεσίας αστυνομικούς που δρουν σε ορισμένες από τις φτωχότερες περιοχές του Ρίο. Επιχείρησαν να του κόψουν το χέρι με ματσέτα, δεν το κατάφεραν με την πρώτη και το έκοψαν με το δεύτερο χτύπημα. Μια γυναίκα που νοσηλεύεται στην κλινική μας έδειξε το διαμπερές τραύμα στο αριστερό πόδι από μια αδέσποτη σφαίρα που καρφώθηκε τελικά στο δεξί. «Πήγαινα στο σπίτι του πατέρα μου για να του μαγειρέψω. Γινόταν αστυνομική επιχείρηση, έπεσαν πυροβολισμοί, πριν καταλάβω τι γινόταν βρέθηκα κάτω» είπε.
Στο τοπικό αστυνομικό τμήμα υπάρχει μια τρύπα από σφαίρα στη γυάλινη πόρτα. « Όποτε μπαίνουμε στη γειτονιά, αρχίζουν το πιστολίδι» λέει ένας αστυνομικός. Προσθέτει ότι τα μισά από τα περιπολικά τους είναι εκτός λειτουργίας εξαιτίας των περικοπών. «Γίνονται περισσότερα ένοπλα περιστατικά γιατί δεν υπάρχει έλεγχος, το κράτος είναι διαλυμένο» λέει ο Χοσέ Περέιρα ντε Ολιβέιρα Τζούνιορ, ιδρυτής της Afroreggae, μιας πολιτιστικής ομάδας που δουλεύει στις φαβέλες για την αναμόρφωση των μελών των συμμοριών. «Σε ποια χώρα του κόσμου σκοτώνεται ένας αστυνομικός κάθε δύο ημέρες; Σε ποια πόλη; Μόνο στο Ρίο».
Ορισμένοι αναλυτές και άνθρωποι που ζουν στις φαβέλες αποδίδουν την αύξηση της βίας στη διαφθορά της αστυνομίας, ενώ άλλοι λένε ότι εξαιτίας της οικονομικής κρίσης οι έμποροι των ναρκωτικών πολεμούν διεκδικώντας ένα κομμάτι της αγοράς. Ένα άτομο με γνώση του θέματος είπε ότι οι έμποροι ναρκωτικών λένε πως πουλάνε 60% λιγότερη κοκαΐνη εξαιτίας της ύφεσης.
Ένας ακόμα συντελεστής για την αύξηση της βίας είναι ο πόλεμος μεταξύ των δύο μεγαλύτερων συνδικάτων του εγκλήματος της Βραζιλίας, την Primeiro Comando da Capital του Σάο Πάουλο και την Comando Vermelho του Ρίο. Στη σύγκρουση μεταξύ των συμμοριών αποδίδεται το κύμα εξεγέρσεων σε φυλακές σε όλη τη χώρα, που έχει στοιχίσει τη ζωή 130 ανθρώπων.
Ο Ροντρίγκο Άλβες λέει ότι η τοπική κυβέρνηση προσπαθεί να αντιμετωπίσει τις παράνομες εισαγωγές όπλων με επιχειρήσεις στα σύνορα της πολιτείας, στις λεωφόρους που οδηγούν στο Ρίο και στο διεθνές αεροδρόμιο, όπου κατασχέθηκαν πρόσφατα επιθετικά τουφέκια σε μια πτήση από το Μαϊάμι. Τα βαριά αυτά όπλα κυκλοφορούν ευρέως και δίνουν τη δυνατότητα στις συμμορίες να επιτίθενται σε μεγαλύτερους στόχους. Οι ληστείες τρένων, φορτηγών και σκαφών έχουν αυξηθεί κατά 150% μέσα στα τρία τελευταία χρόνια, σύμφωνα με το Ινστιτούτο Igarape.
«Ο εγκληματίας παίρνει θάρρος όταν κρατά ένα βαρύ όπλο, όπως ένα τουφέκι» λέει ο Άλβες. Και τονίζει ότι πρέπει να γίνει πιο αυστηρός ο νόμος για την προφυλάκιση υπόπτων για εγκληματικές πράξεις καθώς τώρα το 60% αφήνονται ελεύθεροι μέσα σε 24 ώρες.
Αντικρουόμενες καταθέσεις
Στο καταφύγιο της φαβέλας όπου κρύβεται ο Μαρτίνς βρίσκεται και ένας 29χρονος φίλος του, οπλισμένος με Καλάσνικοφ και πιστόλι που έχει τροποποιηθεί ώστε να ρίχνει ριπές, όπως ένα αυτόματο όπλο. Ο 29χρονος λέει ότι εκείνος πήρε μέρος στη σύγκρουση όπου σκοτώθηκε ο αστυνομικός. Ο Μαρτίνς έχει καταδικαστεί για ληστείες και παραδέχεται ότι είχε αλισβερίσι με ναρκωτικά, αλλά επιμένει ότι έχει ξεκόψει από το έγκλημα. Η αστυνομία με ανακοίνωσή της επιμένει ότι ο Μαρτίνς είναι ύποπτος για την ένοπλη συμπλοκή στη Βιντιγκάλ και για εμπόριο ναρκωτικών. Αλλά ο κακοποιός που πήρε μέρος στη συμπλοκή λέει ότι ο Μαρτίνς δεν σκότωσε τον αστυνομικό. Δεν έχει ξεκαθαριστεί αν ο αστυνομικός σκοτώθηκε από τη συμμορία ή από φίλια πυρά, δηλαδή από τις σφαίρες αστυνομικών. «Ο φίλος μου (ο Μαρτινς) δεν ήταν καν εκεί, η αστυνομία πέταξε το όνομά του στα ΜΜΕ γιατί ήταν γνωστός από την τηλεόραση» λέει. Ο ίδιος κατηγορεί για την αύξηση της βίας διεφθαρμένους αστυνομικούς που προσπαθούν να κλέψουν ναρκωτικά από τις συμμορίες και τις εκβιάζουν. (Η αστυνομία του Ρίο αρνείται τις κατηγορίες και λέει ότι δεν έχουν κατατεθεί διαμαρτυρίες στο τμήμα της Βιντιγκάλ για τη συμπεριφορά των αστυνομικών του). Ο άνδρας λέει ότι οι διεφθαρμένοι πολιτικοί δίνουν κακό παράδειγμα στα παιδιά του. «Πώς θα πάει μπροστά η Βραζιλία όταν ο ίδιος ο Πρόεδρος πριν ακόμα αναλάβει την εξουσία ήταν χωμένος στη διαφθορά; Σαν να αλλάζεις τα βρώμικα ρούχα με άπλυτα» λέει. Για ένα πράγμα είναι βέβαιος - ότι δεν πρόκειται να παραδοθεί στην αστυνομία. «Αν έρθουν εδώ γεμάτοι κακία, αν έρθουν για να κάνουν τη μάνα μου να κλάψει, θα κλάψουν πρώτα οι δικές τους μάνες».
