Του Harold James*
Ένα επίμονο θέμα -και μάλιστα το κύριο θέμα- του τρόπου που οι Γερμανοί ηγέτες συζητούν για την Ευρωζώνη έχει να κάνει με την επιμονή τους πάνω στη σημασία της τήρησης των κανόνων. Αυτό το 'ρεφρέν' ακολουθείται από ένα 'κουπλέ' από τους υπόλοιπους της νομισματικής ένωσης που απαιτούν να μάθουν γιατί η Γερμανία ακολουθεί μια τόσο άκαμπτη στάση.
Όπως αποδεικνύεται, η απάντηση σε αυτό το ερώτημα αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο το γερμανικό ομοσπονδιακό σύστημα διακυβέρνησης έχει διαμορφώσει τους μηχανισμούς λήψης των αποφάσεών του, όπως επίσης και την ιστορική εμπειρία της Γερμανίας αναφορικά με τις κρίσεις χρέους.
Η εμμονή της Γερμανίας με τους κανόνες προϋπήρχε της τρέχουσας κρίσης στην Ευρωζώνη εδώ και καιρό. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής της χώρας επέμεναν πάντα ότι η Ευρώπη δεν θα μπορούσε να έχει ένα κοινό νόμισμα δίχως να επιτευχθεί προηγουμένως οικονομική σύγκλιση. Αλλά τα πράγματα έδειχναν ότι κάτι τέτοιο δεν θα συνέβαινε ποτέ. Έτσι, στη δεκαετία του '90, καθώς ιδρυόταν η Ευρωζώνη, η Γερμανία πίεζε για αυστηρή εφαρμογή των "κριτηρίων σύγκλισης", των απαιτήσεων δηλαδή που ήταν αναγκαίες για την υιοθέτηση του ευρώ.
Δομή και κανόνες
Οικονομολόγοι σε κάθε άλλη χώρα χλεύαζαν την τευτονική εμμονή με τους αυστηρούς κανόνες. Δεν υπάρχει κανένας λόγος, για παράδειγμα, ένα ποσοστό χρέους προς το ΑΕΠ της τάξης του 59% να θεωρείται ασφαλές, ενώ ένα άλλο του 62% να θεωρείται επικίνδυνα ανεύθυνο. Όμως, οι Γερμανοί επέμεναν - και τελικά πήραν αυτό που ήθελαν.
Η προσέγγιση αυτή απορρέει εν μέρει από την ίδια την πολιτική δομή της Γερμανίας. Όσο περισσότερο ομοσπονδιακό είναι το σύστημα διακυβέρνησης μιας χώρας, τόσο περισσότεροι κανόνες απαιτούνται για να εξασφαλιστεί η ομαλή λειτουργία του. Όταν οι αρμοδιότητες των διαφόρων επιπέδων διακυβέρνησης δεν είναι σαφώς οριοθετημένες, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος οι αξιωματούχοι να μεταφέρουν τα βάρη (που επωμίζονται) στα ανώτερα κλιμάκια. Για να αποφευχθεί αυτό, τα ομόσπονδα κράτη συχνά υιοθετούν μια νομικίστικη προσέγγιση (σε θέματα διακυβέρνησης).
Όντως, ιστορικά υπάρχει μια ισχυρή αντιστοιχία μεταξύ επιτυχημένων ομοσπονδιών και μιας σταθερής νομισματικής πολιτικής που υποστηρίζεται από σαφείς κανόνες. Στα τέλη του 20ού αιώνα, η Ελβετία, η Γερμανία, οι Ηνωμένες Πολιτείες -όλα ομόσπονδα κράτη- υπήρξαν πρωτοπόροι στην εφαρμογή μιας προσανατολισμένης προς τη σταθερότητα νομισματικής πολιτικής. Δεδομένου ότι η Ευρωζώνη, από πολλές απόψεις, έχει ομοσπονδιακή δομή, μια ξεκάθαρη δέσμευση στους κανόνες που την διέπουν, ήταν, από πλευράς Γερμανίας, το προαπαιτούμενο για την επιτυχία της.
Προσαρμογή στις περιστάσεις
Να είστε βέβαιοι ότι ακόμα και οι Γερμανοί γνωρίζουν ότι είναι αναγκαίο μερικές φορές να κάμπτονται οι κανόνες. Στοχαστές από την εποχή ήδη του Αριστοτέλη είχαν υποστηρίξει ότι οι κανόνες αποτυγχάνουν όταν είναι πολύ αυστηροί. Στα Ηθικά Νικομάχεια, ο Αριστοτέλης είχε επισημάνει ότι οι γλύπτες στο νησί της Λέσβου χρησιμοποιούσαν χάρακες από μαλακό μόλυβδο -αντί του άκαμπτου σιδήρου- για την κοπή καμπύλων γραμμών στην πέτρα. Η ικανότητα να αναμορφώσεις τους χάρακες ώστε να ταιριάζουν με το υλικό της πέτρας προσφέρεται ως αλληγορία για την ανάγκη να προσαρμόσεις τους νόμους όταν αλλάζουν οι περιστάσεις.
Αλλά, όσον αφορά το χρέος, οι Γερμανοί έχουν επιμείνει στη χρήση των πλέον άκαμπτων κανόνων. Από την αρχή της κρίσης στην Ευρωζώνη, η γερμανική κυβέρνηση στύλωσε τα πόδια της στις διατάξεις των ευρωπαϊκών συνθηκών επιμένοντας στην ερμηνεία της ότι απαγορεύουν τις διασώσεις και τη νομισματική χρηματοδότηση του δημόσιου χρέους. Πρόσφατα, η Γερμανία αντέδρασε σε μια πρόταση για ελάφρυνση μέρους του χρέους της Ελλάδας, υποστηρίζοντας ότι οι διατάξεις των συνθηκών που απαγορεύουν τις διασώσεις αποκλείουν επίσης τις κρατικές πτωχεύσεις και τη διαγραφή χρέους.
Το δίδαγμα που έχει αποκομίσει η Γερμανία από την ιστορία της είναι ότι το χρέος αποτελεί τομέα στον οποίο η ευελιξία πρέπει να αποφεύγεται σταθερά. Ίσως αυτό να προκαλεί έκπληξη στους Αμερικανούς σχολιαστές που έχουν επισημάνει ότι η Γερμανία ενεργεί υποκριτικά έχοντας αθετήσει η ίδια την πληρωμή χρεών της το 1923, το 1932-33, το 1945 και το 1953, ενώ σήμερα ισχυρίζεται ότι οι άλλοι υπερχρεωμένοι είναι διαφορετικές περιπτώσεις.
Οι χρεοκοπίες της Γερμανίας
Η αλήθεια είναι ότι οι Γερμανοί θεώρησαν όλες αυτές τις χρεοκοπίες ως αποσταθεροποιητικούς παράγοντες. Η εσωτερική χρεοκοπία του 1923, η οποία πραγματοποιήθηκε μέσω υπερπληθωρισμού, αποδυνάμωσε το γερμανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα και συνέτεινε στην πρόκληση της Μεγάλης Ύφεσης. Οι χρεοκοπίες στις αρχές της δεκαετίας του '30 έγιναν αναπόφευκτες όταν η Γερμανία δεν μπορούσε να έχει πρόσβαση στις ιδιωτικές αγορές κεφαλαίων και η χώρα είχε χάσει την πίστη της στο μέλλον. Αντί να θέσουν τις βάσεις για βιώσιμη οικονομική ανάκαμψη, ο αποπληθωρισμός και οι χρεοκοπίες φούντωσαν τις φλόγες του εθνικισμού - με καταστροφικές συνέπειες.
Η χρεοκοπία του 1945 ήταν η συνέπεια της (γερμανικής) ήττας στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Πράγματι, η παράδοση του λεγόμενου ορντοφιλελευθερισμού (σ.σ.: «κοινωνικού φιλελευθερισμού», όπου το κράτος διαμορφώνει και εφαρμόζει αυστηρά τους κανόνες λειτουργίας της ελεύθερης οικονομίας εξασφαλίζοντας ότι παράγεται το μέγιστο δυνατό οικονομικό αποτέλεσμα), που καθόρισε την οικονομική πολιτική της μεταπολεμικής Γερμανίας, ήταν μια απάντηση στην καταστροφική αυθαιρεσία των Ναζί.
Μόνον η διαγραφή χρέους του 1953 αντιμετωπίζεται με θετική σκοπιά στη Γερμανία, και μια ματιά στις συνθήκες υπό τις οποίες έγινε αυτό, αποκαλύπτει πολλά σε σχέση με την προσέγγιση της χώρας στην κρίση της Ευρωζώνης. Όπως έχει αποδείξει ο οικονομολόγος του (πανεπιστημίου) Γέιλ Τίμοθι Γκινέιν, το χρέος που διαγράφηκε το 1953 δεν ήταν οι κύριες οφειλές της Γερμανίας αλλά συσσωρευμένοι τόκοι υπερημερίας που δεν είχαν καταβληθεί την περίοδο μεταξύ της Μεγάλης Ύφεσης και του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.
Ιστορικές εμπειρίες
Πιο σημαντικό από την οπτική της Γερμανίας ήταν το πολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο έγιναν τότε οι διαπραγματεύσεις. Για αρχή, υπήρξε μια πλήρης αλλαγή καθεστώτος. Οι νικητές Σύμμαχοι είχαν απομακρύνει τους υπεύθυνους των καταστροφικών, αποσταθεροποιητικών πολιτικών του παρελθόντος, παρέχοντας στη χώρα μια καθαρή ευκαιρία και στους πιστωτές της την πεποίθηση ότι η Γερμανία ακολουθούσε μια νέα πορεία. Επιπλέον, οι νέοι υπεύθυνοι χάραξης της γερμανικής πολιτικής είχαν αποδείξει την οικονομική σοβαρότητά τους. Το 1950, η χώρα είχε έλθει αντιμέτωπη με μια σοβαρή κρίση στο ισοζύγιο πληρωμών της. Ορισμένοι αξιωματούχοι τάχθηκαν τότε υπέρ της επιβολής ελέγχων στις κινήσεις κεφαλαίων, αλλά αντιθέτως η κυβέρνηση εφάρμοσε μέτρα νομισματικής λιτότητας.
Εκείνη η εμπειρία εξηγεί μια άλλη εμμονή της Γερμανίας: τις μεταρρυθμίσεις στις χώρες - οφειλέτες. Η Γερμανία χρειάστηκε πλήρη αλλαγή εσωτερικού καθεστώς για να σπάσει ο φαύλος κύκλος του χρέους και των χρεοκοπιών της. Αυτό θα ήταν μάλλον λίγο υπερβολικό να το ζητάμε στο πλαίσιο της Ευρωζώνης, αλλά δίχως έναν θεμελιώδη αναπροσανατολισμό της πολιτικής μιας χώρας -και η σκέψη πηγαίνει στη Γερμανία- η διαγραφή χρέους θα παραμείνει για πάντα μάταιη άσκηση.
* Ο Χάρολντ Τζέιμς είναι καθηγητής Ιστορίας και Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον στις ΗΠΑ και καθηγητής Ιστορίας στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας. Το πιο πρόσφατο βιβλίο του έχει τίτλο «Δημιουργία και Καταστροφή του Πλούτου: Ο κύκλος της Παγκοσμιοποίησης»
(Μετάφραση - επιμέλεια: Νίκος Κυριακίδης)
