Του Λέανδρου Πολενάκη
Το «Έγκλημα» του Ντοστογιέφσκι μάς εισάγει στους «ρωσικούς πειρασμούς». Φόντο του έργου είναι «τα δάκρυα ενός μικρού παιδιού που υποφέρει». Ο αρχαίος Ρώσος έβλεπε στην ατομική αγαθοεργία μια πράξη που, κυρίως, θα ανύψωνε το επίπεδο της πνευματικής του τελείωσης. Η θεραπευτική δύναμη της ελεημοσύνης δεν βρισκόταν στο να σκουπίσεις μόνο τα δάκρυα στους πάσχοντες, αλλά στο να μπορείς να τα βλέπεις, να συμπάσχεις, να βιώνεις το συναίσθημα που ονομάζεται αγάπη προς τον πλησίον. Πρώτος ο Μεγάλος Πέτρος που «άνοιξε» τη Ρωσία στη Δύση, θέλοντας να οργανώσει το κράτος στράφηκε επίσημα εναντίον της ατομικής αγαθοεργίας. ΄Οποιος επιθυμούσε να προσφέρει χρήματα στους φτωχούς έπρεπε να προσέλθει στα ειδικά κρατικά ταμεία. Όποιος ασκούσε ατομική ελεημοσύνη καταδικαζόταν σε μαστίγωση.
Από αυτή την πελώρια σύγκρουση της παραδοσιακής Ρωσίας με τη «διαφωτισμένη» Δύση, μια «γιγαντομαχία» ανάμεσα σε σλαυόφιλους και δυτικόφιλους, στην ειδωλολατρία του λαού και στη φαντασμαγορία της Δύσης, αναπηδούν οι «ρωσικοί πειρασμοί" και γεννιέται η ρωσική επανάσταση. Οι νεαροί επαναστάτες αρνούνται έναν κόσμο στον οποίο χύνονται τα δάκρυα έστω και ενός παιδιού που άδικα βασανίζεται, μαζί με τον Θεό που τον δημιούργησε. Οραματίζονται έναν καινούργιο κόσμο, παράδεισο επί της γης, όπου θα βασιλεύουν η χαρά, η γαλήνη κι η ευτυχία, και όπου δεν θα χύνονται πια τα δάκρυα των μικρών παιδιών. Για την επίτευξη, όμως, αυτού του ανώτερου σκοπού, μέσω της επανάστασης, δεν έχει καμία σημασία και αν χυθούν, ξανά, τα δάκρυα ενός μικρού παιδιού! Αυτή είναι η δαιμονική παγίδα στην οποία πιάνονται οι ήρωες του Ντοστογιέφσκι, ανάμεσα στους οποίους ο «αποστάτης άγγελος» Ρασκόλνικωφ. Προκειμένου να δηλώσει την άρνησή του επικαλείται το δικαίωμα της απόλυτης ύβρεως και δολοφονεί ένα «περιττό» γι' αυτόν ανθρώπινο πλάσμα, μια απεχθή τοκογλύφο. Σκοτώνει, όμως, την ίδια στιγμή, τον εαυτό του και τον Θεό μέσα του... Για να βρει στο τέλος τη λύτρωση κοντά στην αθώα και αμαρτωλή Σόνια με την άδολη, ακέραιη αγάπη...
Η μεταγραφή του έργου από τον Παπαδιαμάντη σε απέριττο, χερουβικό, μελισμένο ελληνικό λόγο, αίρει τον δυτικό διχασμό του ανθρώπου σε «αναμάρτητη» αθάνατη ψυχή και σε «αμαρτωλό» θνητό σώμα, καταφάσκοντας τη διπλή δαιμονική του υπόσταση : «ου μόνον ψυχήν αλλά και σώμα, συναμφότερον είναι τον άνθρωπον... ον κατ' εικόνα λέγεται πεποιηκέναι...». Κατά τον λόγο του αγίου Γρηγόριου Παλαμά, μακρινού δασκάλου του «όσιου και αμαρτωλού» Παπαδιαμάντη.
Στηριγμένη στη δρώσα «κένωση» του έργου στη γλώσσα μας, η σκηνοθεσία του Σωτήρη Χατζάκη με το Εθνικό (κοστούμια του Μετζικώφ, σκηνικά της ΄Ερσης Δρίνη) στήνει μια δραστική, παπαδιαμαντική και ντοστογιεφσκική αγιογραφική παράσταση που συντηρεί την οδύνη των δύο για τα δίχως τελειωμό «πάθια και καημούς του ανθρώπου». Μένω ωστόσο με την αίσθηση ότι χρωματίζει υπερβολικά το εξωγενές εμβόλιμο τελετουργικό στοιχείο, σε βάρος της διάνοιας του έργου. Εκεί όπου θα ήταν αρκετό μόνο ένα φτωχό κεράκι για να φωτίσει το ερειπωμένο εξωκλήσι μιας ταπεινής, άδολης πίστης, παρελαύνουν χρυσοκέντητα ράσα, εξαπτέρυγα, φλάμπουρα μιας εγκόσμιας θριαμβικής νίκης. Μας αποζημιώνουν τουλάχιστον ο νεανικός τόνος του όλου και οι πολλές επί μέρους καλές ερμηνείες. Ο νεαρός Γιάννης Νιάρρας (Ρασκόλνικωφ) σηκώνει δυνατά το βάρος του τρομερού ρόλου και βαπτίζεται ελπιδοφόρα στο ύδωρ του. Η νεότατη Μελισσάνθη Μάχουτ δίνει σε τόνους χαμηλούς αλλά ζεστούς το «μέσα πλούτος» της φτωχής, αποστολικής, δοτικής Σόνιας. Ο παλαίμαχος Θέμης Πάνου ξετυλίγει χαρισματικά το ανθρώπινο πολύπτυχο του ανακριτή Πορφύρη. Η Δανάη Σκιάδη (Αβντότια) κορυφαία της παράστασης, σε ρεσιτάλ υποκριτικής. Ο Γρηγόρης Σταμούλης (Λούτζιν) γράφει αριστοτεχνικά τον «κακό» Λούτζιν. Ο Χάρης Τζωρτζάκης ένας πλήρης «καλός» Ραζουμίχιν. Ο Μαρμελάδωφ του Βασίλη Ρίσβα, ευρηματικότατος. Ο Πέρης Μιχαηλίδης (Σβιντριγκαϊλώφ), μια ολοκληρωμένη ιλαροτραγική περσόνα. Σε κόντρα ρόλο η Μαρία Διακοπαναγιώτου, διαπρέπει ως «δύσμορφη» Αλιόνα Ιβάνοβνα. Ως Ελισαβέτα, καίρια η Πολυξένη Μυλωνά. Η Κατερίνα Ιβάνοβνα της Ταμίλα Κουλίεβα, έρχεται, φοβάμαι, από άλλη παράσταση. Εκλεκτός «κλόουν» ο Γιάννης Γούνας. Με χάρη η Γιωργιάνα Νταλάρα. Μαζί, οι θετικοί Νικόλαος Αναστασόπουλος Γιώργος Καρατζιώτης, Νίκος Μαγδαληνός.
