Αραβική ποίηση. Ποια είναι άραγε η πρώτη σκέψη που έρχεται στο μυαλό του μέσου αναγνώστη ή αναγνώστριας; Στην Ελλάδα έχουμε πρόσβαση σε μεγάλο όγκο μεταφρασμένης ευρωπαϊκής και αμερικανικής λογοτεχνίας. Πόσοι και πόσες όμως από μας, όσο κι αν αγαπάμε τη λογοτεχνία, έχουμε διαβάσει αραβική, περσική, κουρδική, πακιστανική λογοτεχνία; Η ταυτότητα της Ευρώπης, της Δύσης γενικότερα, κατασκευάστηκε μέσω της αντίθεσής της με τον ανατολικό κόσμο. Μαθαίνουμε «τα δικά μας» για να εξερευνήσουμε «τον κόσμο μας». Έτσι, για πολύ καιρό δεν ασχολούμασταν ή ασχολούμασταν ελάχιστα με τη «μη δυτική» λογοτεχνία.
Ο ανατολικός κόσμος θεωρείται εξωτικός στην καλύτερη, τρομοκράτης στη χειρότερη. Παραμένει, ωστόσο, άγνωστος όσο δεν επιδιώκουμε επαφή, όσο ακούμε γι’ αυτόν μόνο μέσα απ’ τα έκτακτα δελτία ειδήσεων, κυρίως για να καθησυχαστούμε και να «αγκαλιάσουμε» τη δική μας (δυτική) μιζέρια, για να πούμε μεταξύ μας πόσο «άτυχοι» είναι αυτοί που ζουν εκεί και πόσο «τυχεροί» εμείς που ζούμε εδώ. Συνεπώς, η μετάφραση αραβικής λογοτεχνίας στα ελληνικά αποτελεί πολιτική πράξη αφού διεκδικεί χώρο στα ελληνικά βιβλία, στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Αποτελεί, επίσης, όχημα πολιτικού διαλόγου. Έρχεται να χτίσει γέφυρες αλήθειας, αλληλοαναγνώρισης και αγάπης. Έρχεται να φωτίσει κόσμους όχι εξωτικούς, κόσμους που απλώς έχουν ομοιότητες και διαφορές από τον δικό μας. Μας καλεί να δούμε πως η αραβική ποίηση μπορεί να είναι πέτρα αντίστασης, αλλά μας προκαλεί κιόλας να μπούμε σε έναν λογοτεχνικό κόσμο διαφορετικό από τον ελληνικό, όσον αφορά τη φόρμα, τις εικόνες που πλάθονται και τις πολιτισμικές αναφορές.
Στην ανθολογία «Ας ακούσει ο κόσμος όλος» μπορεί κάποιος/κάποια να διαβάσει ποιήματα από ποιητές και ποιήτριες της ιστορικής Σαμ (Συρία, Παλαιστίνη, Λίβανο, Ιορδανία και Ιράκ). Οι συγγραφείς επιλέχθηκαν βάσει της συμβολής τους στη σύγχρονη αραβική ποίηση. Η απελευθέρωση από την έμμετρη φόρμα συνοδεύτηκε από μία νέα λογοτεχνική και πολιτική σκοπιά. Πολλοί και πολλές από τους συγγραφείς που ανθολογούνται έκαναν την ποίηση τόπο αντίστασης, αγώνα και αναγνώρισης. Πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι μία ανθολογία δεν μπορεί ποτέ να είναι πλήρης. Παρουσιάζει ποιήματα, προτείνει συγγραφείς με στόχο (κι ελπίδα) ότι ο αναγνώστης/η αναγνώστρια θα προσεγγίσει την αραβική ποίηση, θα δημιουργήσει μία αρχική επαφή, αλλά στη συνέχεια θα αναζητήσει κι άλλα, θα επιδιώξει μία ακόμη βαθύτερη σχέση και γνωριμία με την αραβική λογοτεχνία και τον αραβικό κόσμο συλλήβδην. Αυτός είναι, άλλωστε, και ο σκοπός της ανθολογίας αυτής, να αναδείξει την ποίηση ως κοινό ανθρώπινο έδαφος.
* Στίχος από ποίημα της Παλαιστίνιας ποιήτριας Σάλμα Αλ-Χάντρα Αλ-Τζαγιούσι
Να αντισταθείς*
«Έβαλαν μπροστά μου το χαρτί
έβαλαν μπροστά μου το στιλό
έβαλαν στο χέρι μου το κλειδί του σπιτιού μου.
Το χαρτί που θέλησαν να λερώσουν
είπε: να αντισταθείς.
Το στιλό που θέλησαν να ατιμάσουν
είπε: να αντισταθείς.
Το κλειδί του σπιτιού είπε: στο όνομα κάθε πέτρας,
στο μικρό σου σπίτι, να αντισταθείς.
Ένα χτύπημα στον τοίχο-
ένα τελεσίγραφο από ένα σπασμένο χέρι
λέει: να αντισταθείς.
Η βροχή που πέφτει
χτυπάει την οροφή του θαλάμου βασανιστηρίων,
κάθε σταγόνα,
φωνάζει: να αντισταθείς».
(Μουίν Μπασίσου)
Μαρτυρία αγώνα
«Ας ακούσει ο κόσμος όλος... ας ακούσει.
Θα πεινάσουμε... θα μείνουμε γυμνοί
κομμάτια... θα διαμελιστούμε
θα γίνουμε ένα με το χώμα σου,
εσύ, γη που υποφέρεις,
θα πεθάνουμε... μα
δεν θα πέσει απ’ τα χέρια μας
η κραταιά σημαία των ελεύθερων ανθρώπων
μα... δεν θα γονατίσουμε
στη δύναμη... στο F4... στο κανόνι
δεν θα υποταχθούμε
δεν θα υποταχθεί κανένας,
ούτε καν το παιδί που θηλάζει».
(Ταουφίκ Ζαγιάντ)
Μοίρασμα της αγωνίας
«Ποιος ξέρει...;
Ίσως φύγουμε την αυγή
μη ρίξεις
άγκυρα
μη σπείρεις
σοδειά
γιατί η γη εδώ είναι κουφή σα βράχος
τυφλή σα βράχος
και το νερό του χείμαρρου είναι νερό πικρό
μη ρίξεις
άγκυρα
μη στήσεις
σκηνή
θα πεθάνουμε και δεν θα περάσει κάποιο σύννεφο
να γίνει ζωή σε λουλούδι
μη ρίξεις
άγκυρα
μη σπείρεις
σοδειά
ποιος ξέρει;
Ίσως φύγουμε πριν την αυγή
σε γη κουφή σαν βράχο».
(Μπουλάντ Αλ-Χάινταρι)
Κριτική στο κοινωνικό κατεστημένο
«Στην εποχή της τζαχιλίγια
ειδώλια από χουρμά αγαπούσαν,
και άμα οι πιστοί πεινούσαν,
απ’ το κουφάρι του κυρίου τους τροφή ζητούσαν.
Στην εποχή της μαντανίγια,
ειδώλια σε μας από τη Δύση εισχωρούν
μ’ αραβική αμφίεση, όμως, κυκλοφορούν,
τον Αλλάχ κατά γράμμα αγαπούν
και για τζιχάντ μας προσκαλούν.
Τον παγανισμό αδρά αισχρολογούν
και κάθε που οι χουρμαδιές μας δεν καρποφορούν
της χώρας χλαπακιάζουν τ’ αγαθά
και επιδόρπιο τ’ άτομα όλα τα πιστά.
Πού ’ναι τα χρόνια της τζαχιλίγια...».
(Άχμαντ Μάταρ)
Σκέψεις συνειδητοποίησης...
«Αχ, τι βρήκαμε τάχα πέρα από τα σύνορα;
Μας εξάντλησαν τα δάχτυλα
η φλόγα γύμνωσε τη θλίψη μας
τυράννησε τα μυστικά μας
ξεσκίζοντας την κάλυψή μας
τρέχοντας με τα νέα μας στους ανέμους».
(Σάλμα Αλ-Χάντρα Αλ. Τζαγιούσι)
...ή παθιασμένο φιλί
«Σ’ αγαπώ. Και ξέρω πως ο δρόμος προς το αδύνατο είναι μακρύς...
Ξέρω πως είσαι η μία και μοναδική, κι επιλογή άλλη δεν έχω...
Ξέρω πως η εποχή της νοσταλγίας τελείωσε
τα όμορφα λόγια πεθάναν!».
(Νιζάρ Καμπάνι)
* Αποσπάσματα από τη δίγλωσση έκδοση «Ας ακούσει ο κόσμος όλος», μια ανθολογία αραβικής ποίησης του 20ού αιώνα, που κυκλοφορεί υπό την αιγίδα του Φιλολογικού Ομίλου Ελλάδος
