Η «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή (περίπου 419 π.Χ.) είναι μια «σμίκρυνση» αλλά όχι συρρίκνωση της τριλογίας του Αισχύλου «Ορέστεια» σε ένα μόνο δράμα, εστιασμένο στην αμφιθυμική σχέση μητέρας και κόρης, με πρωταγωνίστρια την Ηλέκτρα, που ενδύεται εδώ τον ανδρικό ρόλο «ωθώντας τον Ορέστη» σαν πειθήνιο όργανό της στη μητροκτονία. Το γεγονός ότι λείπει ο εξωτερικός αγώνας με τις Ερινύες δεν πρέπει να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι ο Σοφοκλής ανατρέπει τη «λογική» της εκδοχής του Αισχύλου. Οι Ερινύες -αδιάφορο αν είναι μητρικές ή πατρικές- υπάρχουν πάντα εκεί. Κρυμμένες μέσα στην Ηλέκτρα, που αποτελεί κατά κάποιον τρόπο το ανθρώπινο εκμαγείο τους, τραγουδούν το πένθιμο άσμα τους. Με τη διαφορά ότι ο φόνος της Κλυταιμνήστρας δεν τις ελευθερώνει στο φως, όπως στην «Ορέστεια», αλλά τις πνίγει σε ένα αδιέξοδο βαθύτερο, πιο πηχτό μέσα στο σκοτάδι. Αυτή είναι η Ηλέκτρα-Ερινύα που πρέπει να παλέψει με τα σκοτάδια της.
Η διαφορά μεταξύ των τριών εκδοχών, του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη, είναι ότι ο Αισχύλος αποτυπώνει την κάτοψη του κοσμικού οικοδομήματος από το ύψος του βλέμματος των θεών. Ο Σοφοκλής σχεδιάζει την πρόσοψή του από το ύψος των ματιών του ανθρώπου. Ο Ευριπίδης, τέλος, στη δική του «Ηλέκτρα» επινοεί και εκπονεί συγχρόνως το προοπτικό σχέδιο.
Η «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή είναι μια πολύ σκληρή, σχεδόν ωμή, λαϊκή τραγωδία. Να διευκρινίσω ότι ο όρος «λαϊκή τραγωδία» δεν σημαίνει «φολκλόρ» (ο τρόπος που βλέπουν οι «μορφωμένοι» αστοί τα προϊόντα της τέχνης του λαού, σαν κατώτερα, «χαριτωμένα» και «αφελή»). Σημαίνει, αντιθέτως, ότι η τραγωδία, μέσω του μύθου της, που είναι κοινός, απευθύνεται σε όλους τους ανθρώπους, ανεξαρτήτως μόρφωσης, κοινωνικής θέσης και άλλων προνομίων που τους χωρίζουν σε κάστες.
Παραμύθι για μεγάλους
Στην παράσταση που παρακολουθήσαμε στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου -μια παραγωγή του Poreia Theatre- σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Τάρλοου, στην εξαιρετική μετάφραση του Γιώργου Χειμωνά, που είναι από μόνη της μια σκηνοθεσία αλλά έμεινε εντελώς ανεκμετάλλευτη, είδαμε να προβάλλεται επίμονα από τον σκηνοθέτη το «φολκλορικό» στοιχείο. Ο σκηνοθέτης θέλησε να δώσει την τραγωδία σαν ένα παραμύθι για μεγάλους, υιοθετώντας ένα ύφος εικονογραφημένης λαϊκής φυλλάδας, που, δυστυχώς, έβγαλε εντελώς έξω από τα νερά της την παράσταση, πλην μιας μοναδικής φωτεινής εξαίρεσης, της λαμπρής Λουκίας Μιχαλοπούλου στον πρωταγωνιστικό ρόλο, για την οποία θα μιλήσω εκτενέστερα.
Ποιος είχε, π.χ., τη φαεινή ιδέα να βγάλει τον παιδαγωγό ντυμένο με στολή… Μεγαλέξανδρου από ζωγραφιά του Θεόφιλου; Και, βεβαίως, δεν φταίει σε τίποτα ο καλός Γιάννης Αναστασάκης που υποχρεώθηκε να βγάλει τον ρόλο μέσα σ’ αυτό το κοστούμι. Ποιος είχε την άλλη ιδέα, αυτή για το ανάκτορο των Ατρειδών σαν την καλύβα του Καραγκιόζη, από την οποία εξερχόταν μια Κλυταιμνήστρα «του κουτιού» με εξώπλατη τουαλέτα «haute couture» ως τη μέση για να πει τα δικά της; Ούτε φταίει σε τίποτα η καλή Ιωάννα Παππά, που απλώς πειθάρχησε. Ποιος φταίει για τη Χρυσόθεμη της Γρηγορίας Μεθενίτη, που χόρευε τσιφτετέλι πάνω στα τραπέζια; Ή για τον Αίγισθο του Νικόλα Παπαγιάννη, που ήρθε από τους αγρούς με τις πιτζάμες του (σκηνικά-κοστούμια: Πάρις Μέξης); Και για τον αμήχανο χορό, που άλλα έλεγε κι άλλα έκανε (χορογραφίες: Μαρκέλλα Μανωλιάδη); Συμπαθής ο καλός Αναστάσης Ροϊλός στον ρόλο του Ορέστη, προσπαθούσε, αλλά το κλίμα δεν τον «σήκωνε» πολύ. Και ο Περικλής Σιούντας στον ρόλο του Πυλάδη επίσης δεν βοηθήθηκε.
Μια αληθινή Ηλέκτρα
Να μιλήσω για τη φωτεινή εξαίρεση που ανέφερα λίγο πριν, αυτή της εκπληκτικής Λουκίας Μιχαλοπούλου. Που είχε το θάρρος να δώσει με το ένστικτο, τις γνώσεις και την πνευματικότητά της μια Ηλέκτρα ελληνική, χωμάτινη, συναρπαστική στο αιώνιο πένθος της. Παλεύοντας μόνη και γενναία με τη δική μας ενδημική Ερινύα και με τα δικά μας, κοινά μαύρα σκοτάδια, σε μια στιγμή μάλιστα που οι παγκόσμιες Ερινύες βγαίνουν ξανά απειλητικές στο φως. Η Λουκία Μιχαλοπούλου μας έδειξε σπαρακτικά τι σημαίνει τραγικός ρόλος. Με αρετή και τόλμη που έσωσαν, κυριολεκτικά, την τιμή της τραγωδίας και πρέπει γι’ αυτό να μπει οπωσδήποτε σε ανθολόγιο.
