Η δραματουργική παραγωγή και η θεατρική άνθιση που σημειώνονται στην ενετοκρατούμενη Κρήτη από τα τέλη του 16ου αιώνα διακόπτονται απότομα με την πτώση του Χάντακα (Ηράκλειο), το 1669, στα χέρια των Οθωμανών. Ανοίγω μια ιστορική παρένθεση. Η πολιορκία του Χάντακα κράτησε περισσότερα από είκοσι χρόνια χάρη στη σθεναρή άμυνα των Κρητικών και των Ενετών υπό την αρχηγία του ελληνικής καταγωγής ναυάρχου της Βενετίας Francesco Maurogeno, που δεν είναι άλλος από τον μετέπειτα καταστροφέα του Παρθενώνα Φραγκίσκο Μοροζίνη. Κλείνω την παρένθεση.
Τα λίγα έμμετρα, σε ομοιοκατάληκτο δεκαπεντασύλλαβο, θεατρικά έργα της κρητικής Αναγέννησης που σώθηκαν από μια μεγάλη παραγωγή, όπως ο «Κατσούρμπος» του Χορτάτση, δείχνουν μια αναγέννηση του ελληνικού πνεύματος η οποία σταμάτησε όμως απότομα, βίαια με την τουρκική κατάκτηση. Μαρτυρούν ακόμη μια γόνιμη συνάντηση, σε όρους ισοτιμίας, του ελληνικού πολιτισμού με το πνεύμα της Αναγέννησης, κάτι που ποτέ δεν επαναλήφθηκε. Όπου η παραδοσιακή φόρμα του ευρωπαϊκού θεάτρου της εποχής, της εξελιγμένης Commedia Erudita (Λόγια Κωμωδία), μπολιάζεται από τον δεκαπεντασύλλαβο στίχο με τη μουσικορυθμική του υφή, που διασώζει έναν ολόκληρο συλλαβοτονικό κώδικα της τοπικής λαλιάς, του κρητικού ιδιώματος, ενώ συνοδεύεται από μια λαϊκή κινησιολογία, ένα σύστημα συμβολικών χειρονομιών και μια μιμητική που παραπέμπουν στο θέατρο. Η συχνά αυθόρμητη έκφραση σε δεκαπεντασύλλαβο της καθημερινής μας γλώσσας, σε συνδυασμό με τις χειρονομίες, είναι από μόνη της μια θεατρική έκφραση. Το ζωντανό, κυρίαρχο στοιχείο στα δράματα και στις κωμωδίες του κρητικού θεάτρου δεν είναι η δάνεια δυτική φόρμα, είναι το κύτταρο του λόγου, ο δεκαπεντασύλλαβος, που εκφράζει έναν ολόκληρο ψυχισμό κι έναν τρόπο ζωής. Το κύριο πρόβλημα που τίθεται άρα στις προσπάθειες σκηνικής αναβίωσής του δεν είναι η αναπαράσταση μιας λαϊκής φόρμας αλλά η θεατρική απόδοση του δεκαπεντασύλλαβου. Αυτό είναι το ζητούμενο σε συνδυασμό με έναν ιθαγενή τυπολογικό υποκριτικό κώδικα, μακριά από το ψυχολογικό θέατρο.
Το πρόβλημα δεν λύνεται ούτε με την απόρριψη του δεκαπεντασύλλαβου, την ισοπέδωση της εκφοράς του λόγου και την άρνηση της μουσικότητας της γλώσσας ούτε, ασφαλώς, με την αποδοχή του δεκαπεντασύλλαβου σαν συμπληρωματικού, διακοσμητικού στοιχείου. Το πρόβλημα είναι σύνθετο και απαιτεί συνδυασμό πολλών πραγμάτων ώστε να λειτουργήσει η γλώσσα των έργων σαν ζωντανός οργανισμός, όχι ως μια γλώσσα «ποιητική» και εξ αυτού «πεποιημένη», στους αντίποδες της «φυσικής ποίησης» που είναι. Πρέπει να βρεθεί γι’ αυτό ένας άλλος κώδικας, που μέχρι σήμερα δεν έχει ακόμη βρεθεί.
Από τον κανόνα δεν εξαιρείται ούτε η προσπάθεια του Γιάννου Περλέγκα με τον «Κατσούρμπο» του Χορτάτση που σκηνοθέτησε στην Πειραιώς 260, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου. Ο σκηνοθέτης έψαξε, μόχθησε, αλλά δεν έφτασε στον κώδικα αυτόν που καταργεί τον δυτικό κάθετο διαχωρισμό λόγου-ήχου-λέξης από τη μια μεριά και μουσικού φθόγγου από την άλλη. Πάνω στον «καμβά» του κρητικού έργου, που μας μιλάει, όχι χωρίς κάποια ειρωνεία αλλά πάντοτε με αγάπη, για καταδικασμένους έρωτες, χαμένα παιδιά, ξεμωραμένους ερωτύλους γέροντες και κουτοπόνηρες μεσίτρες, ο πάντα διαβασμένος Γιάννος Περλέγκας έστησε εδώ ένα σύγχρονο ελαφρομουσικό θέαμα χωρίς δική του ταυτότητα, με επιθεωρησιακά στοιχεία, ακροβατικά κ.ά.
Εντάξει, λοιπόν, ο Δημήτρης «Χαΐνης» Αποστολάκης με την κρητική του λύρα και τις ευρω-κρητικές μουσικές του. Αλλά αυτούς τους στίχους των τραγουδιών του, που μας μιλάνε… περί των εγωιστικών γονιδίων του ανθρώπου, που τον άγουν και τον φέρουν σαν παίγνιο, από μια εντελώς ξεχασμένη θεωρία ενός Άγγλου βιολόγου της δεκαετίας του ’70, ποιος τους σκέφτηκε και ποιος τους έβαλε; Τι σχέση έχουν τέτοιοι στίχοι με «Του κύκλου τα γυρίσματα» των τροβαδούρων της κρητικής Αναγέννησης; Και στο καθαρά μουσικό μέρος (Δημήτρης «Χαΐνης» Αποστολάκης, Κλέων Αντωνίου) αυτή η ατελέσφορη απόπειρα μουσικού συγκερασμού Μοντεβέρντι, αθηναϊκής καντάδας και κρητικού μέλους που κυριάρχησε τίναξε, φοβάμαι, στον αέρα όλη την αύρα και τη δροσιά του έργου. Δυσκολεύοντας και τις φιλότιμες προσπάθειες των ηθοποιών να δώσουν πνοή στο πράγμα. Η Ανθή Ευστρατιάδου πρώτη, η Κατερίνα Λυπηρίδου, ο Λαέρτης Μαλκότσης, η Χριστίνα Σουγιουλτζή και ο Γιάννος Περλέγκας μοιράστηκαν ακούραστα το βάρος των πολλών ρόλων και μας τίμησαν με το ανόθευτο άκουσμα των υπέροχων δεκαπεντασύλλαβων του ποιητή. Τους ευχαριστούμε.
