Live τώρα    
32°C Αθήνα
ΑΘΗΝΑ
Αίθριος καιρός
32 °C
28.6°C32.8°C
2 BF 36%
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
Ελαφρές νεφώσεις
30 °C
28.7°C31.0°C
2 BF 59%
ΠΑΤΡΑ
Αίθριος καιρός
31 °C
29.9°C31.6°C
1 BF 52%
ΗΡΑΚΛΕΙΟ
Αίθριος καιρός
27 °C
26.8°C28.6°C
2 BF 77%
ΛΑΡΙΣΑ
Ελαφρές νεφώσεις
28 °C
27.9°C28.5°C
1 BF 30%
Γιάννης Μαμάης στην «Α» / Ο καλός τυπογράφος είναι και καλλιτέχνης
  • Μείωση μεγέθους γραμματοσειράς
  • Αύξηση μεγέθους γραμματοσειράς
Εκτύπωση

Γιάννης Μαμάης στην «Α» / Ο καλός τυπογράφος είναι και καλλιτέχνης

ΜΑΜΑΗΣ
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

Τον αποκαλούν μάγο της τυπογραφίας. Ο ίδιος δεν επηρεάζεται από τέτοιους χαρακτηρισμούς. Αθόρυβα και γενναιόδωρα εξακολουθεί να υπηρετεί μια τέχνη που οι απαρχές της άλλαξαν τον ανθρώπινο πολιτισμό. «Η τέχνη της τυπογραφίας είναι σοφή» λέει ο Γιάννης Μαμάης. Για περισσότερο από μισό αιώνα ανάμεσα σε γραμματοσειρές και τυπογραφικές κάσες, προσθέτει αισθητική στα γράμματα και στα νοήματα της τέχνης του λόγου. Σκυμμένος στον υπολογιστή πλέον, δεν φοβάται την τεχνολογία, προσθέτει γράμμα γράμμα τις δικές του ψηφίδες σε μια τέχνη που ποιος ξέρει πόσο ακόμα θα ζήσει. Ανάμεσα στη μοναξιά του τυπογράφου και στην εξωστρέφεια του βιβλίου ο Γιάννης Μαμάης επιμένει σε κάποια χαρακτηριστικά: αισθητική, γνώση, ήθος, άνθρωπος. Στοιχεία που μοιάζει να σε αγκαλιάζουν καθώς μπαίνεις στο γραφείο του, στον 1ο όροφο των εκδόσεων Gutemberg στα Εξάρχεια. Βιβλία-έργα τέχνης, αλλά και πίνακες ζωγραφικής, επιλεγμένες αφίσες, η φωτογραφία του Δημήτρη Αρμάου, μερικά φυτά γαληνεύουν τη σκέψη του επισκέπτη. Μαζί με την πραότητα και την ευγένεια του οικοδεσπότη συνθέτουν το καταφύγιο ενός καλλιτέχνη που αθόρυβα εδώ και δεκαετίες συνθέτει την ταυτότητα των βιβλίων μέσα από τους κολοφώνες τους και την ομορφιά τους ως καλλιτεχνικό αγαθό μέσα από την τέχνη της τυπογραφίας.

«Ο καλός τυπογράφος είναι και καλλιτέχνης» λέει καθώς ξεφυλλίζει τον κατάλογο της έκθεσης «Κολοφώνας. Η μνήμη της τελευταίας σελίδας». Είναι ο άνθρωπος της τελευταίας σελίδας και της μνήμης της, σκέφτομαι έτσι όπως συζητάμε για τη μοναδική αυτή έκθεση στο Μουσείο Γουλανδρή στο Παγκράτι, που όμοιά της δεν έχει ξαναγίνει ούτε στη χώρα μας ούτε στο εξωτερικό. Σε αυτή εγκιβωτίζονται το έργο, η γνώση, η καλαισθησία του Γιάννη Μαμάη. «Κάνω κολοφώνες και τυπογραφία για την ψυχή μου και για κάποιους μερακλήδες φίλους» ομολογεί την ώρα που συζητάμε. Ξεφυλλίζοντας κοντά 60 χρόνια δημιουργικής διαδρομής, ο σπουδαίος τυπογράφος μιλάει γι’ αυτή την τέχνη που «είναι το μάτι», όπως χαρακτηρίζει την τυπογραφία. «Αυτό που δεν “πικραίνει” το μάτι είναι εύστοχο και λειτουργικό» σπεύδει να εξηγήσει. Μιλάει για τα μυστικά της τέχνης του, για τη διαδρομή του, για τα βιβλία και το ήθος της αισθητικής, για την τεχνολογία και κυρίως για τους ανθρώπους. Τον ετεροθαλή αδελφό του Γιώργο Δαρδανό, που τον έβαλε σε αυτή την περιπέτεια και του έμαθε ότι «πάνω απ’ όλα πολιτική είναι ο άνθρωπος», για τον δάσκαλό του Νίκο Σκιαδά, για τον «πολύτιμο» Δημήτρη Αρμάο. Όχι, για την πολιτική δεν λέει πολλά. Όμως δεν κρύβει ότι «η άνοδος της Ακροδεξιάς με ανησυχεί και με τρομάζει».

Διακονείτε μια τέχνη, οι απαρχές της οποίας φτάνουν στον 15ο αιώνα. Είναι βαρύ φορτίο;

Η τυπογραφία είναι μια σοφή τέχνη, μια τέχνη που νομίζω ότι είναι αξεπέραστη. Η γουτεμβέργια επανάσταση είναι η μεγαλύτερη επανάσταση στο ανθρώπινο πολιτισμό γιατί μπόρεσε να διακινήσει την ανθρώπινη γνώση, την επιστήμη, την τέχνη, τους στοχασμούς σε όλο τον πλανήτη. Είναι φορτίο να υπηρετείς αυτή την παλαιά τέχνη αλλά είναι και χαρά, η χαρά της δημιουργίας. Είναι μια μαγεία αυτή η διαδρομή από το χειρόγραφο μέχρι το τυπωμένο βιβλίο.

Πώς είναι να φτιάχνεις ένα βιβλίο;

Θα έλεγα ότι είναι σαν να μεγαλώνεις ένα παιδί, με τις αγωνίες, τις εντάσεις, τα ξενύχτια. Αν στο τέλος το αποτέλεσμα είναι καλό, όλα έχουν ξεχαστεί. Θυμάσαι μόνο πόσο περήφανος είσαι που μεγάλωσες ένα όμορφο παιδί. Αυτό θυμάμαι το έλεγα μια φορά στον Βασίλη Βασιλικό και μετά από καιρό μου έφερε μια μπροσούρα που είχε εκδώσει όταν ήταν έφηβος στη Θεσσαλονίκη, το 1955. Μου έδωσε την μπροσούρα με την αφιέρωση «Στον Γιάννη, που έχει γεννήσει πολλά παιδιά». Ο Βασίλης ήταν ένας άνθρωπος που μπορούσε να καταλάβει την τέχνη της τυπογραφίας και το βάσανό της.

Μπορείτε να ξεχωρίσετε κάποιο ή κάποια από αυτά τα «παιδιά»; Το πιο αγαπημένο σας;

Οχι, τα βλέπω όλα με το ίδιο μάτι. Άλλωστε κανένα βιβλίο δεν είναι ίδιο με το άλλο, καθένα είναι διαφορετικό. Δεν μπορείς ποτέ να σχεδιάσεις κάθε βιβλίο με τον ίδιο τρόπο.

Τι επιδιώκετε όταν σχεδιάζετε ένα βιβλίο;

Πάνω απ’ όλα επιδιώκω να φτιάξω ένα βιβλίο αισθητικά άρτιο. Στέκομαι πολύ στην αισθητική και ο λόγος είναι ότι ένα βιβλίο αισθητικά άρτιο είναι και ευκολοδιάβαστο, αυτός είναι ο στόχος της τυπογραφίας. Η αισθητική είναι ήθος και όταν το βιβλίο αλλά και τα επιμέρους στοιχεία του, από το εξώφυλλο ως τον κολοφώνα, υπακούουν στους βασικούς κανόνες της τυπογραφικής τέχνης και της αισθητικής αντίληψης που καλλιεργήθηκε μέσα στους αιώνες από τους μεγάλους τεχνίτες του βιβλίου, τότε και το βιβλίο ως καλλιτεχνικό αγαθό παράγει ήθος, δηλαδή συμβάλλει στη γενικότερη ευαισθητοποίηση και διαπαιδαγώγηση του ανθρώπου.

Σήμερα εκδίδονται ωραία βιβλία;

Νομίζω ότι τα βιβλία που εκδίδονται σήμερα, στο μεγαλύτερο μέρος τους, δεν έχουν την αρτιότητα που θα προσδοκούσε κανείς από τις προόδους της εποχής. Και δεν λέω πως δεν υπάρχουν εξαιρέσεις, υπάρχουν και λαμπρές. Αλλά είναι λίγες, αδικαιολόγητα λίγες. Το έλλειμμα αισθητικής πηγάζει από αδιαφορία και άγνοια, και για τα δύο αυτά έχει ευθύνη η απουσία καλλιέργειας, σπουδής και μαθητείας. Για την άγνοια ειδικότερα θα πρόσθετα και τις πλάνες που προέρχονται από ερασιτεχνισμούς. Σήμερα όποιος διαθέτει έναν υπολογιστή μπορεί να φτιάξει ένα βιβλίο. Την αδιαφορία δεν θέλω να τη σχολιάσω, θα μείνω λίγο στην ειδικότερη αιτία της άγνοιας και την πλάνη από ερασιτεχνισμό. Και σαν τέτοια πρέπει να θεωρήσουμε την επιμονή πολλών, αναγνωστών και ανθρώπων του βιβλίου, ότι αυτό το όργιο πολύχρωμων εξωφύλλων και ατυχών εκζητήσεων στη σελίδωση είναι καλαίσθητο, ότι τα «παντρέματα» των πιο ετερόκλητων γραμματοσειρών και η επιστράτευση χαράξεων προορισμένων για αφίσες ή ταμπέλες καταστημάτων πλουτίζουν και ανανεώνουν την αισθητική του βιβλίου. Η τέχνη του βιβλίου όμως προϋποθέτει πολλά περισσότερα, πάνω απ’ όλα τη μαθητεία.

Τι εννοείτε όταν λέτε πλάνη του ερασιτεχνισμού;

Πλάνη είναι αυτό που κάποιοι πιστεύουν ότι το βιβλίο είναι ένα έντυπο όπως οποιοδήποτε άλλο που προσφέρεται για πειραματισμούς ξένους προς την κύρια αποστολή του, που είναι το εκτενές και απρόσκοπτο διάβασμα. Αυτοί οι πειραματισμοί που βλέπω στις μέρες μας διανύουν όλο το φάσμα, από τις προτάσεις της «ανατρεπτικής τυπογραφίας» και τις «φαντεζί» επινοήσεις, ως τη διαφημιστική έλξη και το αμέριμνο ξεφύλλισμα, λες και το βιβλίο είναι ένα περιοδικό «ποικίλης ύλης».

Τι είναι η τυπογραφία για σας;

Τυπογραφία είναι το μάτι. Αυτό που δεν «πικραίνει» το μάτι είναι εύστοχο και λειτουργικό. Στο τελικό αποτέλεσμα επιζητούμε μια αρμονία που θα μου άρεσε να την παρομοιάσω με αυτή της μουσικής.

Η τεχνολογία βοηθάει ή υπονομεύει την τέχνη της τυπογραφίας;

Φυσικά ο υπολογιστής προσέφερε δύο ανεκτίμητες υπηρεσίες. Δυνατότητες να βρεις, να επεξεργαστείς και να χρησιμοποιήσεις υλικά, και ταχύτητα διεκπεραίωσης της εργασίας, που σημαίνει χρόνο και συμπίεση κόστους.

Και τι πειράζει αν ένα βιβλίο δεν είναι τόσο όμορφο; Το διάβασμα, η γνώση δεν είναι πάνω απ’ όλα;

Μα κι αν ακόμα η αισθητική ήταν περιττή πολυτέλεια, η ουσία είναι ότι ένα όμορφο, καλοσχεδιασμένο βιβλίο είναι ευκολοδιάβαστο και δεν θα έπαυε να είναι για τον πολιτισμό κατάκτηση. Η τυπογραφική τέχνη άλλωστε σε αυτό αποσκοπεί, στο άνετο διάβασμα και στην ευκολότερη πρόσληψη του κειμένου. Και για να γυρίσουμε στους υπολογιστές και στην τεχνολογία, κατά τη γνώμη οι ευκολίες της τεχνολογίας είναι απαράδεκτο να πηγαίνουν χαμένες εξαιτίας της άγνοιας και της αδιαφορίας. Η ευκαιρία είναι «χρυσή». Οφείλω όμως να πω ότι, δυστυχώς, τα πρότυπα που διακινούνται σήμερα από τα πιο δημοφιλή προγράμματα επεξεργασίας κειμένου και ηλεκτρονικής τυπογραφίας κατασκευάστηκαν από εχθρούς της τυπογραφίας και εχθρούς του διαβάσματος.

Αλλους εχθρούς της τυπογραφίας διακρίνετε;

Στις μέρες μας πολλοί νομίζουν ότι η γραφιστική, την οποία σέβομαι απόλυτα, είναι τυπογραφία. Δεν είναι όμως έτσι, είναι δύο εντελώς διαφορετικές τέχνες. Γι’ αυτό επιμένω ότι ο σελιδοποιός είναι ο αρχιτέκτονας του βιβλίου.

Εσείς ποια τυπογραφία προτιμάτε;

Είμαι με την πλευρά της κλασικής γραμμής στην τυπογραφία. Όποιος κάνει τον κόπο να συγκρίνει τα παλιά ωραία βιβλία με τα πιο καλαίσθητα σημερινά θα διαπιστώσει ότι το κλασικό, με την επιμονή του στη λιτότητα, την αποστροφή προς το κραυγαλέο και την έγνοια του για το αβίαστο ταίριασμα, αποδεικνύεται ακόμα και τώρα το πιο μοντέρνο.

Αυτή η επιμονή στο κλασικό κυριαρχεί στην έκθεση των κολοφώνων. Γιατί αργήσατε τόσο πολύ να κάνετε αυτή την έκθεση;

Δεν μου είχε περάσει ποτέ από το μυαλό να κάνω κάτι τέτοιο, κάποιοι φίλοι, συγγραφείς και συνεργάτες με παρότρυναν και η συμβολή της χαράκτριας Ανδριάνας Κότση ήταν πολύτιμη. Άλλωστε η τέχνη του τυπογράφου είναι πολύ μοναχική και εμένα δεν μου αρέσει η προβολή, χαίρομαι όμως όταν κάποιος νιώθει την ομορφιά ενός βιβλίου. Βέβαια, είχα στον νου εδώ και καιρό να κάνω μία έκδοση με τους κολοφώνες. Τώρα με την έκθεση θα επιταχύνω αυτή τη σκέψη, γιατί στην έκθεση, λόγω χώρου, παρουσιάζονται μόνο 105 έργα, ενώ στην έκδοση υπολογίζω να παρουσιαστούν γύρω στους 300 κολοφώνες.

Εχει ξαναγίνει τέτοια έκθεση, τέτοια έκδοση αποκλειστικά για κολοφώνες;

Απ’ όσο ξέρω και από ό,τι μου έχουν πει δεν έχει ξαναγίνει όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό έκθεση και έκδοση για κολοφώνες.

Πόσους έχετε φτιάξει;

Πολλούς. Κάποιοι μου αρέσουν πάρα πολύ, κάποιοι όχι, αλλά σκεφτείτε πόσο δύσκολο είναι να βρεις κάποιο χαρακτικό για να φτιάξεις έναν κολοφώνα. Φανταστείτε πόσο χάρηκα που το 2023 για την ανατύπωση του «Άμλετ» του Σαίξπηρ στη μετάφραση του Διονύση Καψάλη και στις διορθώσεις των τυπογραφικών δοκιμίων που είχε ο Δημήτρης Αρμάος το 2015 που βρήκα την ξυλογραφία του Edward Cordon Graig, μια ξυλογραφία του 1930.

Είναι έργο τέχνης ο κολοφώνας;

Κατ’ εμέ ναι. Υπάρχουν άνθρωποι που όταν ανοίγουν ένα βιβλίο, το πρώτο που κοιτάνε είναι ο κολοφώνας.

Τιτλοφορήσατε την έκθεση «Η μνήμη της τελευταίας σελίδας». Στην ψηφιακή εποχή μας μπορεί να διατηρηθεί αυτή η μνήμη;

Σήμερα έχουμε επιλέξει αντί για κολοφώνα να βάζουμε στη σελίδα 6 τη λεγόμενη ταυτότητα. Το ότι εγώ εξακολουθώ να βάζω κολοφώνες είναι γιατί στο τέλος του βιβλίου τιμώ όλους τους συντελεστές της έκδοσης, από τον σελιδοποιό, τον διορθωτή, τον λιθογράφο, τον βιβλιοδέτη, όλους δηλαδή τους αφανείς ήρωες μια έκδοσης. Για μένα ο κολοφώνας είναι το επιστέγασμα του βιβλίου, η ταυτότητά του και οι αφανείς πρωταγωνιστές του.

Εσείς γιατί επιμένετε στην τυπογραφία;

Αυτό έμαθα και αυτό θαύμασα. Κάνω κολοφώνες και τυπογραφία για την ψυχή μου και για κάποιους μερακλήδες φίλους.

Πώς μπήκε το σαράκι της τυπογραφίας; Πότε ξεκινήσατε να ασχολείστε με τα βιβλία;

Το 1964 η μητέρα μας έδωσε στον Γιώργο Δαρδανό, τον ετεροθαλή αδελφό μου, 1.800 δραχμές για να αγοράσει τις πρώτες τυπογραφικές κάσες και μαζί με τον βιβλιοδέτη Μπάμπη Καρακατσάνη έστησαν ένα βιβλιοδετείο και τυπογραφείο μαζί. Έτσι ξεκίνησε η περιπέτεια. Εγώ, μαθητής ακόμα, τα καλοκαίρια έκανα τα θελήματα στο τυπογραφείο. Βλέποντας τους τυπογράφους, γράμμα γράμμα άρχισα να γοητεύομαι απ’ αυτή τη δημιουργία. Μπαίνοντας σε αυτόν τον χώρο και μέχρι σήμερα εξακολουθώ να μαθαίνω, γιατί αυτή η τέχνη, όπως κάθε τέχνη δεν εξαντλείται ποτέ. Είμαι πολύ ευτυχής με αυτό που κάνω, και αν γύριζα τον χρόνο πίσω, πάλι αυτή δουλειά θα διάλεγα.

Ποια είναι τα μυστικά της τέχνης σας;

Η τέχνη αυτή είναι σοφή και τα μυστικά που έμαθα από μεγάλους μαστόρους της εποχής είναι ο σεβασμός, το ήθος, η καλαισθησία, μα πάνω απ’ όλα η αγάπη στον άνθρωπο και στον πολιτισμό του. Θέλω να πιστεύω ότι ήμουν καλός μαθητής τους και εξέλιξα λίγο κι εγώ την τέχνη μας, έχοντας πάντα στον νου ότι τυπογράφοι υπήρχαν πολλοί, καλλιτέχνες λίγοι. Ο καλός τυπογράφος είναι και καλλιτέχνης.

Ποιους θεωρείτε δασκάλους σας;

Αυτούς που θαύμασα. Είναι πολλοί, θα σταθώ όμως στον Νίκο Σκιαδά, τον καλλιτέχνη τυπογράφο, διανοούμενο και συγγραφέα του τρίτομου έργου «Το χρονικό της ελληνικής τυπογραφίας 1476-1909». Αυτός ο άνθρωπος με τις συζητήσεις, τις σκέψεις και τις απόψεις του με διαμόρφωσε ως τυπογράφο και ως άνθρωπο.

Ο Γιώργος Δαρδανός σας καθόρισε;

Του οφείλω πολλά, του οφείλω αυτό που είμαι σήμερα. Αυτός με μύησε στην τυπογραφία, έβαλε το σαράκι μέσα μου, μου έμαθε για τους αγώνες των τυπογράφων, μου μίλαγε συνέχεια για τη μουσική, για τον Μίκη, τον Μάνο, για την Αντίσταση, πριν και μέσα στη δικτατορία, οπότε μπορώ να πω ότι διαμόρφωσε εν μέρει και την πολιτική μου συνείδηση, Ο Γιώργος μού έμαθε, θεωρητικά, ότι πάνω απ’ όλα πολιτική είναι ο άνθρωπος. Εγώ αυτό προσπαθώ να το κάνω πράξη κάθε μέρα στη ζωή μου. Επειδή ήρθε το πλήρωμα του χρόνου, κάποια στιγμή θα αποχωρήσουμε κι εμείς από τον Gutenberg. Υπάρχει όμως η διάδοχη κατάσταση τα τελευταία χρόνια, που είναι ο Κωστής Δαρδανός, με σπουδές πάνω στο βιβλίο και διάθεση να εξελίξει αυτό που δημιουργήθηκε. Άλλωστε τα τελευταία χρόνια φαίνεται η μεγάλη εκδοτική προσπάθεια που κάνουν ο Κώστας μαζί με την αδελφή του τη Δανάη.

Βλέπω ότι στο γραφείο σας είναι παρών ο Δημήτρης Αρμάος: φωτογραφίες, βιβλία, ποιήματά του. Ηχηρή η απουσία του;

Οχι μόνο ηχηρή. Ό,τι πιο πολύτιμο γνώρισα σε όλη αυτή τη διαδρομή μου πάνω από μισό αιώνα είναι ο Δημήτρης. Φυσικά τη μεγαλύτερη πίκρα για την απώλεια την έχει η οικογένειά του, η Ζωή Μπέλα, που είναι η διευθύντρια της σειράς «Aldina» που τους τίτλους είχε προγραμματίσει ο Δημήτρης αλλά δυστυχώς δεν πρόλαβε, και οι γιοί τους, Κωνσταντίνος και Πτολεμαίος. Η χαρά, οι γνώσεις, το ταλέντο, η αφοσίωση, το τρομερό γέλιο του, η δημιουργία πάνω απ’ όλα του Δημήτρη δεν μπορούν να περιγραφούν εύκολα. Ήταν ένας σπάνιος, χαρισματικός άνθρωπος. Είναι όμως και ο Θανάσης Χριστοδούλου, ο διευθυντής της σειράς «Orbis», μεταφραστής του «Μόμπι Ντικ» του Μέλβιλ, ένας λάτρης της τυπογραφίας και υπηρέτης της επίσης, που έχει σχεδιάσει αρκετές γραμματοσειρές, τις οποίες χρησιμοποιώ και είναι μοναδικές γιατί δεν έχουν χρησιμοποιηθεί από άλλους. Το βιβλίο που θα κυκλοφορήσει, ελπίζω στο τέλος του χρόνου, με τους κολοφώνες του θα προλογίσει ο Θανάσης και το επίμετρό του θα κάνει ένας επίσης αγαπημένος φίλος, ο Θανάσης Τριαρίδης. Αυτό είναι το κέρδος από τη δουλειά μου.

Στην πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού πολλές φορές έκαιγαν βιβλία. Αναρωτιέμαι τι σκέφτεστε μετά και τα αποτελέσματα στις πρόσφατες ευρωεκλογές που η Ακροδεξιά κυριαρχεί;

Τον δρόμο για την Ακροδεξιά τον άνοιξαν οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε όλη την Ευρώπη. Η φτώχεια και η δυστυχία των λαών δεν φέρνουν επανάσταση, φασισμό φέρνουν. Κι αυτό το είδαμε καθαρά με την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. Αυτό πρέπει να μας αφυπνίσει γιατί ό,τι συνέβη μία φορά μπορεί να ξανασυμβεί. Η άνοδος της Ακροδεξιάς με ανησυχεί και με τρομάζει.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΓΝΩΜΕΣ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

EDITORIAL

ΑΝΑΛΥΣΗ

SOCIAL