Τι είναι ο κινηματογραφικός γραμματισμός; Πώς ορίζεται η έννοια του κινηματογραφικού γραμματισμού και ποιες είναι οι τρεις διαστάσεις του (το παιδί θεατής, το παιδί κριτικός και το παιδί δημιουργός); Ποια είναι τα είδη των θεατών και οι μηχανισμοί θέασης της κινηματογραφικής ταινίας. Με ποιες δραστηριότητες/ερεθίσματα προσεγγίζουμε κινηματογραφικές ταινίες με τα παιδιά. Ποιες δράσεις στοχεύουν στην ανάπτυξη του κινηματογραφικού γραμματισμού;
Στη συνάντηση του παιδιού με την κινηματογραφική ταινία (ουσιαστικά με τον δημιουργό), δημιουργούνται δύο διαφορετικές στάσεις, δύο είδη θεατών, που εν δυνάμει υπάρχουν στον καθένα από εμάς. Ο πρώτος θεατής, ο ανυποψίαστος, είναι αυτός που αφήνεται να παρασυρθεί από την εικόνα, από τη μορφή και το περιεχόμενό της. Εμπλέκεται και ταυτίζεται εμπειρικά, άλλοτε με τη ματιά του δημιουργού (πρωτογενής ταύτιση) κι άλλοτε με κάποιο από τα πρόσωπα της εικόνας (δευτερογενής ταύτιση).
Το παιδί-ανυποψίαστος θεατής θα συγκινηθεί, θα γελάσει και θα κλάψει ή θα αδιαφορήσει και θα βαρεθεί. Ο δεύτερος είναι ο κριτικός θεατής, με ματιά περισσότερο αναλυτική και λιγότερο συναισθηματική. Ενδιαφέρεται για τον τρόπο κατασκευής της ταινίας, για τη δομή της, για το πώς χρησιμοποιούνται οι εικόνες και οι ήχοι για να δώσουν τη συνολική εντύπωση. Είναι, γενικά, ο θεατής που έχει την ικανότητα να αποστασιοποιείται από τη μυθοπλασία της ταινίας. Κάθε φορά που βλέπουμε μια ταινία, οι δύο αυτοί τρόποι θέασης συνυπάρχουν, αλληλοκαλύπτονται και μερικές φορές εναντιώνονται ο ένας στον άλλο. Το “μυστήριο” της απόλαυσης μιας ταινίας δεν είναι τίποτα άλλο, τελικά, από ένα ακόμα παιχνίδι. Δεν αντλώ ευχαρίστηση από ένα παιχνίδι ούτε εάν είναι ακατανόητο, ούτε εάν είναι υπερβολικά απλοϊκό. Η ευχαρίστηση του παιχνιδιού έγκειται σ’ αυτή ακριβώς τη διαλεκτική αστάθεια, που με κάνει να νιώθω ότι άλλοτε κυριαρχώ στο παιχνίδι και άλλοτε κυριεύομαι από αυτό.
Η θέαση της κινηματογραφικής ταινίας αποτελεί για τα παιδιά, ίσως, την πιο ολοκληρωμένη προσομοιωτική κατάσταση, συμμετοχή σε μία έμμεση και σκοπούμενη εμπειρία. Η κινηματογραφική ταινία έχει την ικανότητα να μας φέρνει σε επαφή με την πραγματικότητα (αυτή που δημιουργεί ή αυτή που υπάρχει), αλλά την ίδια στιγμή μας ωθεί προς το υπερβατικό, το υπερρεαλιστικό, επειδή ακριβώς αυτή η πραγματικότητα πρέπει να συλληφθεί από τη φαντασία. Ο κινηματογράφος μάς μεταφέρει την αίσθηση ότι τα συμβάντα της οθόνης, συμβαίνουν τώρα, εδώ, μπροστά μας.
Το παιδί-θεατής καλείται να αποκτήσει μια προσωπική σχέση με τις κινηματογραφικές εικόνες, να εισβάλλει νοητικά στην οθόνη, επιλέγοντας για τον εαυτό του ένα φαντασιακό ρόλο, να ταυτιστεί με τα πρόσωπα και την πλοκή, και μέσω της ταύτισης να δράσει. Το κεντρίσματα της δημιουργικότητας των παιδιών μοιάζουν με παιχνίδια, στα οποία κυριαρχούν οι απρόοπτες καταστάσεις/εκπλήξεις, και ολόκληρη η διαδικασία που θα οδηγήσει στην παραγωγή οπτικοακουστικών προϊόντων είναι ένα απολαυστικό παιχνίδι, μακριά από τη σχολική καθημερινότητα.
Τα παιδιά απολαμβάνουν τα κινηματογραφικά έργα, τα προσεγγίζουν εμπειρικά με παιγνιώδη τρόπο και διαμέσου των πολυαισθητηριακών συνειρμών, της εικασίας, της προσωπικής ταύτισης και της συνθετικής διαδικασίας, οδηγούνται στην έκφραση/δημιουργία, έχοντας αποκωδικοποιήσει τα εκφραστικά μέσα του σκηνοθέτη-δημιουργού της ταινίας. Είναι ένα διαδοχικό πέρασμα από τη θέαση-απόλαυση των εικόνων, στην αυθόρμητη έκφραση και στη διερεύνηση των συναισθημάτων, που οδηγεί στη συγγραφή κειμένων.
Βασικές επιδιώξεις είναι, τα παιδιά να απολαμβάνουν της κινηματογραφικές ταινίες και, να εκφράζουν τα συναισθήματά τους. Το ίδιο το παιδί-θεατής, μέσω του θετικού χειρισμού των δικών του προσωπικών ανταποκρίσεων, κομίζει και προσθέτει στην ταινία τις δικές του μνημονικές αποσκευές, προσφέρει πλήθος συνειρμών και νοηματοδοτεί τις εικόνες. Στο κοίταγμα της ταινίας δεν υπάρχουν “ορθά” και “λανθασμένα” νοήματα. Η “προσέγγιση” της κινηματογραφικής ταινίας είναι μια προσωπική και πολυσήμαντη διαδικασία, ανοιχτή σε πολλαπλές και πολύσημες ερμηνείες, σε μνήμες, συνειρμούς και φαντασιώσεις. Οι νοερές εικόνες που παράγουν οι θεατές έχουν έντονα προσωπικό χαρακτήρα, είναι μοναδικές και διαφέρουν από άτομο σε άτομο. Πλεονεκτήματα (και ποθούμενα) αποτελούν οι μνημονικές ανακλήσεις, οι συνειρμοί, η συναισθηματική ανταπόκριση του θεατή της εικόνας. Και παραπέρα, η νοηματοδότηση των εικόνων μπορεί να μεταμορφωθεί σε ένα παιχνίδι δημιουργίας εικόνων και λέξεων.
Ως κινηματογραφικός γραμματισμός (κατ’ αντιστοιχία με τον οπτικοακουστικό γραμματισμό) ορίζεται η ικανότητα, όχι μόνο κατανάλωσης και κριτικής αποτίμησης, αλλά δημιουργίας κινηματογραφικών προϊόντων (οπτικών εννοιών και παραγωγής οπτικών μηνυμάτων). Ο παραπάνω ορισμός υποδηλώνει ένα ρόλο σε τρεις κατευθύνσεις: το παιδί θεατής (καταναλωτής), το παιδί κριτικός και το παιδί παραγωγός εικόνων. Το ζητούμενο, βέβαια, του κινηματογραφικού γραμματισμού δεν είναι ένα διαδοχικό πέρασμα με γραμμικές διαδικασίες από το παιδί-θεατή, στο παιδί-κριτικό κι από εκεί στο παιδί-δημιουργό, αλλά η διάχυση μεταξύ των παραπάνω δεξιοτήτων (θέαση, κριτική, δημιουργία), όπου η μία συνυπάρχει, στηρίζεται και δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τις άλλες. Η σχηματοποίηση-δίπολο: ανυποψίαστος θεατής (συγκινείται, γελάει, κλαίει) και ο υποψιασμένος κριτικός θεατής (με διάθεση ερευνητική και ανακαλυπτική) παραμερίζεται, γιατί ζητούμενο είναι ο θεατής που αισθάνεται, νιώθει, υποθέτει, φαντάζεται, ανακαλύπτει, συμπεραίνει και (συν)δημιουργεί.
Η σχέση κινηματογραφικής ταινίας-παιδιού είναι σχέση αλληλεπίδρασης. Το παιδί δανείζεται στοιχεία από τον κόσμο των εικόνων, τα προσαρμόζει στις ανάγκες της καθημερινότητάς του και τα ενσωματώνει, τα χρησιμοποιεί, δημιουργεί συμπεριφορές, προσθέτει νέες στις ήδη υπάρχουσες εμπειρίες. Ιδιαίτερα στενή σχέση υπάρχει ανάμεσα στην εικόνα και τον ασυνείδητο κόσμο του παιδιού, που προσφεύγει στο φανταστικό κόσμο για να εκπληρώσει τις επιθυμίες του, να ζήσει όλα όσα δεν μπορεί στην πραγματικότητα, ταυτίζεται με ήρωες.
Το κινηματογραφικό προϊόν δεν αντιμετωπίζεται ως προϊόν τεχνικής, αλλά ως γεγονός τέχνης, ως μία μορφή δημιουργικής έκφρασης, στην οποία, από τη μία πλευρά ο σκηνοθέτης προσπαθεί να επικοινωνήσει με τον θεατή παρουσιάζοντάς του το προσωπικό του όραμα, η ιδιαιτερότητα του οποίου βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο το επιλεγμένο θέμα αναλύεται, ξεδιπλώνεται, παίρνει μορφή και περιεχόμενο μέσω της χρήσης των εκφραστικών μέσων του κινηματογράφου , αλλά από την άλλη πλευρά, εξίσου σημαντική είναι η προσωπική στάση και ανταπόκριση του ίδιου του θεατή, ο οποίος αναδημιουργεί (και συνδημιουργεί) το κινηματογραφικό προϊόν. Κι επειδή η κινηματογραφική ταινία είναι προϊόν της τέχνης δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως εργαλείο για τη διδασκαλία μαθημάτων.
Το παιδί θεατής
Κύρια επιδίωξη για το παιδί θεατή είναι η απόλαυση. Η απόλαυση είναι παραδομένη σε αισθήματα που αναβλύζουν πρωτογενώς, εφόσον οι εικόνες ελέγχονται λιγότερο από τις λέξεις. Η απόλαυση για τα παιδιά είναι ένα ακόμα παιχνίδι.
Τίποτα δεν μπορεί να αντικαταστήσει την άμεση εμπειρία, την ατμόσφαιρα της κινηματογραφικής αίθουσας, ακόμα και με τη μορφή που έχει σήμερα. Διότι, εκτός από τη μαγεία της κινηματογραφικής ταινίας υπάρχει και η μαγεία της σκοτεινής αίθουσας και της μεγάλης οθόνης. Και βέβαια, διαφορετική είναι η αίσθηση της θέασης από την αίσθηση της τηλεθέασης. Άλλωστε η επίσκεψη στον κινηματογράφο αποτελεί ένα κοινωνικό γεγονός με έντονα επικοινωνιακά χαρακτηριστικά. Ο εκπαιδευτικός προσφέρει στα παιδιά την ευκαιρία να απολαύσουν κινηματογραφικές ταινίες, οδηγώντας τα στις κινηματογραφικές αίθουσες.
Η ταινία προβάλλεται ολόκληρη και δεν τεμαχίζεται. Η επιλογή αποσπασμάτων, ανεξαρτήτως κριτηρίων, αποτελεί λογοκριτική διαδικασία, γιατί οδηγεί σε αποκλεισμούς. Η ιδεολογία του αποσπάσματος της ταινίας είναι αυτή του επιλογέα-εκπαιδευτικού και δεν ταυτίζεται με την ιδεολογία του δημιουργού της ταινίας. Ο εκπαιδευτικός, απομονώνοντας ένα τμήμα της ταινίας, λειτουργεί ως λογοκριτικός μηχανισμός, απομακρύνοντας και στερώντας τον θεατή από τις στάσεις, τις ιδέες, τις πράξεις και τα συναισθήματα τα οποία βρίσκονται στο σύνολο του έργου.
Μετά τη θέαση της ταινίας τα παιδιά αφήνονται ελεύθερα να εκφράσουν αυθόρμητα τις πρώτες εντυπώσεις τους με τη μέθοδο του καταιγισμού των ιδεών. Εκφράζουν συναισθήματα και επιθυμίες, οι οποίες καταγράφονται από τον εκπαιδευτικό στον πίνακα και μπορούν να αποτελέσουν κάποια άλλη στιγμή (όχι αμέσως μετά τη θέαση της ταινίας) ένα πλούσιο λειτουργικό λεξιλογικό υλικό, δημιούργημα των παιδιών. Σ’ αυτό τα παιχνίδι της αυθόρμητης έκφρασης συναισθημάτων δεν υπάρχουν σωστές ή λανθασμένες απαντήσεις. Ο αναπόφευκτος (ακόμα και στις πιο αδιάφορες ταινίες) διάλογος του παιδιού με την ταινία (ουσιαστικά με τους δημιουργούς της) είναι μία σχέση προσωπική. Κάθε σχόλιο, κάθε γέλιο, κάθε επιφώνημα είναι μια ευκαιρία για επικοινωνία. Ενθαρρύνουμε τα παιδιά να εξερευνήσουν τα δικά τους συναισθήματα και να οικοδομήσουν τις δικές τους απόψεις. Η προσέγγιση είναι εμπειρική. Εκείνο που προέχει είναι να διαφυλαχθεί η αυθορμησία, γι’ αυτό περιορίζουμε τα λόγια και δίνουμε τον πρώτο λόγο στα παιδιά ενθαρρύνοντας και επιδοκιμάζοντας. Η τέχνη δημιουργεί ένα αυθόρμητο ενθουσιασμό στα παιδιά, ιδιαίτερα ο κινηματογράφος παρασύρει τα παιδιά σε συναισθηματικούς ακροβατισμούς, ταύτισης ή αποστασιοποίησης, οι οποίοι, όταν ομολογούνται βγαίνοντας στην επιφάνεια, λειτουργούν λυτρωτικά.
Το κινηματογραφικό προϊόν είναι ένα γεγονός της τέχνης (όχι μόνο προϊόν τεχνικής), γι’ αυτό σημαντική είναι η προσωπική στάση και ανταπόκριση του ίδιου του θεατή, ο οποίος αναδημιουργεί (και συνδημιουργεί) το κινηματογραφικό προϊόν. Αποδεχόμενοι ότι κάθε οπτικοακουστικό προϊόν επιδέχεται πολλαπλές ερμηνείες και προσλήψεις, ανάλογα με τον εκάστοτε αποδέκτη του, αποδεχόμαστε ότι μία ταινία ενδιαφέρει πλέον, όχι αυτή καθεαυτή, αλλά κυρίως με βάση τη διάδραση του θεατή με αυτή. Ανεξάρτητα, λοιπόν, από τις προθέσεις και τις επιλογές των δημιουργών της ταινίας, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται από το τελικό αποτέλεσμα (εικόνα), στον θεατή της εικόνας, δηλαδή, στους τρόπους με τους οποίους η εικόνα αναδημιουργείται με βάση τον ορίζοντα των προσδοκιών, εμπειριών, προκαταλήψεων και πεποιθήσεων του θεατή. Τι βλέπει, λοιπόν, το παιδί θεατής;
Το παιδί κριτικός. Η προσέγγιση της ταινίας
Η παθητική προσέγγιση των εικόνων δεν οδηγεί στην αποσυμβολοποίηση και στην ανακάλυψη των νοημάτων τους. Στο δεύτερο επίπεδο προσέγγισης της κινηματογραφικής ταινίας, τα παιδιά, μέσα από συγκεκριμένες δραστηριότητες, αναπτύσσουν κριτική στάση απέναντι στα μηνύματα, από καταναλωτές μετατρέπονται σε μελετητές-ερευνητές και γνωρίζοντας τα σύγχρονα εργαλεία αποκτούν κριτήρια αξιολόγησης και επιλογής μηνυμάτων σύμφωνα με την προσωπική τους θεώρηση για τη ζωή. Η κριτική στάση βασίζεται στην αμφισβήτηση, τη διαρκή και τεκμηριωμένη αξιολόγηση, τη θετική και αρνητική αποτίμηση βάσει κριτηρίων και τον σχολιασμό.
Η κριτική προσέγγιση των οπτικοακουστικών προϊόντων, χωρίς να αγνοεί τα εκφραστικά μέσα του δημιουργού, στρέφεται κυρίως προς το περιεχόμενο. Ο κριτικός θεατής αναγνωρίζει όχι μόνο τι λέει ο δημιουργός (περιγραφή), αλλά και πώς (το λέει), πώς απεικονίζει το περιεχόμενο (ερμηνεία), αναγνωρίζοντας έτσι, τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους κάθε ταινία είναι μία μοναδική δημιουργία ενός μοναδικού δημιουργού.
Τα παιδιά αποτελούν μία κοινότητα θεατών οι οποίοι μέσα από το διάλογο και με διάμεσο τα εκφραστικά μέσα της εικόνας θα αναζητήσουν, όχι μόνο τις επιφανειακές έννοιες, οι οποίες είναι εύκολα αναγνωρίσιμες, αλλά τις υπονοούμενες έννοιες (η γνώση του κόσμου έξω από την σχολική αίθουσα). Τα παιδιά αποκτούν σταδιακά τις δεξιότητες αποκωδικοποίησης των υπονοούμενων εννοιών και ενσωματώσουν πρακτικές για να γίνουν ικανοί να προσεγγίζουν διαφορετικά θέματα (διεπιστημονικότητα) ή ένα θέμα από ποικίλες οπτικές. Οι συζητήσεις “ενορχηστρώνονται” με τέτοιον τρόπο ώστε να χρησιμοποιούνται οι πληροφορίες και οι εμπειρίες που φέρνουν τα παιδιά ή ο εκπαιδευτικός στην τάξη, και μέσα από τις διεπιδράσεις και αλληλεπιδράσεις μεταξύ εκπαιδευτικού και των παιδιών, να αναζητείται ο τρόπος με τον οποίο τα οπτικοακουστικά προϊόντα απηχούν ή διαμορφώνουν ιδεολογία, να καλλιεργούνται διαφορετικές μορφές κριτικής στάσης που χαρακτηρίζουν πτυχές της κοινωνικής πραγματικότητας (διαφορετικοί τρόποι προσέγγισης των ταινιών) και να διαμορφώνονται, σταδιακά, βήμα προς βήμα, και ελεύθερα, οι ιδεολογικές στάσεις των παιδιών απέναντι στις ταινίες.
Η διαδικασία αποκωδικοποίησης (πρέπει να) είναι κι αυτή, όπως και η θέαση, μια πορεία προς το άγνωστο. Οι κινηματογραφικοί κώδικες που καλείται να αποκωδικοποιήσει ο κριτικός θεατής είναι οι πολιτιστικοί (Cultural codes) και περιλαμβάνουν τους χαρακτήρες/ήρωες (character), την πλοκή (story), το σκηνικό (setting), τα σύμβολα (sympol), την αφηγηματική ακολουθία (sequence) κ.ά. και οι τεχνικοί κώδικες (technical codes), όπως οι ήχοι και η μουσική, τα χρώματα, η θέση της κάμερας, κάδρο - πλάνο - σκηνή, το βάθος πεδίου, ο φωτισμός, η φωτογραφία κ.ά.
Οι αρνητικές σκηνές βίας ή σεξισμού και ρατσισμού δεν αποτελούν αφορμές για λογοκριτικές πρακτικές (απόρριψη ή “ψαλίδισμα”), αλλά ερεθίσματα για συζήτηση, σχολιασμό, ανταλλαγή απόψεων και σύγκρουση ιδεών με στόχο τον συνειδητοποιημένο θεατή, ο οποίος επιλέγει, προκρίνει ή απορρίπτει, δεν υποκύπτει στην υπερβολή που οδηγεί στην κακογουστιά (κιτς) και δεν παρασύρεται στον συναισθηματικό μιμητισμό και στις ταυτίσεις. Και βέβαια τελικά, προέχει η αισθητική απόλαυση, το βύθισμα στη μαγεία των εικόνων. Καμία δράση δεν εμποδίζει την προσωπική σχέση του παιδιού-θεατή με την ταινία.
Η προσέγγιση της ταινίας - Τα διδακτικά βήματα
Τα βήματα προσέγγισης της ταινίας αποτελούν μία αυθαίρετη κατηγοριοποίηση και δεν είναι διαβαθμισμένα στάδια ώστε να εφαρμόζονται όλα και με συγκεκριμένη σειρά. Είναι φανερό, άλλωστε, ότι οι ερωτήσεις-ερεθίσματα ενός διδακτικού βήματος μπορούν να αποτελέσουν ερωτήσεις-ερεθίσματα ενός άλλου διδακτικού βήματος. Οι στόχοι κάποιου βήματος διαχέονται στη στοχοθεσία των άλλων βημάτων. Επιπλέον κάποια διδακτικά βήματα μπορούν να παραλειφθούν, να μην υλοποιηθούν.
Θέαση - Αυθόρμητη έκφραση
Κύρια επιδίωξη για το παιδί-θεατή είναι η απόλαυση. Μετά τη θέαση της ταινίας τα παιδιά αφήνονται ελεύθερα να εκφράσουν αυθόρμητα τις πρώτες εντυπώσεις τουςμε τη μέθοδο του καταιγισμού των ιδεών. Εκφράζουν συναισθήματα και επιθυμίες, οι οποίες καταγράφονται από τον/την εκπαιδευτικό στον πίνακα. Σ’ αυτό τα παιχνίδι της αυθόρμητης έκφρασης συναισθημάτων δεν υπάρχουν σωστές ή λανθασμένες απαντήσεις.
Περιγραφή
Η πρώτη όψη των εικόνων (η φαινομενολογική οπτική). Περιορίζεται στην αναζήτηση απαντήσεων στα ερωτήματα: πού; πότε; ποιοι; “Εκφράστε αυθόρμητα τις λέξεις που σας έρχονται στο νου βλέποντας την εικόνα. Περιγράψτε την εικόνα. Αναζητήστε συγκεκριμένες λεπτομέρειες στο σκηνικό, στα πρόσωπα, στα αντικείμενα κ.ά. Απομονώστε και σχολιάστε καρέ του έργου -πάγωμα της εικόνας”.
Διερεύνηση των συναισθημάτων μου
Η τέχνη δημιουργεί ένα αυθόρμητο ενθουσιασμό στα παιδιά, ιδιαίτερα ο κινηματογράφος παρασύρει τα παιδιά σε συναισθηματικούς ακροβατισμούς, ταύτισης ή αποστασιοποίησης, οι οποίοι, όταν ομολογούνται βγαίνοντας στην επιφάνεια, λειτουργούν λυτρωτικά. Τα παιδιά ενθαρρύνονται να εξερευνήσουν τα δικά τους συναισθήματα και να οικοδομήσουν τις δικές τους απόψεις. Η προσέγγιση είναι εμπειρική.
Αναζήτηση των προθέσεων του δημιουργού
Αναζητά το πώς; και το γιατί; της δημιουργίας οπτικοακουστικών προϊόντων. Η κριτική προσέγγιση των οπτικοακουστικών προϊόντων, χωρίς να αγνοεί τα εκφραστικά μέσα του δημιουργού, στρέφεται κυρίως προς το περιεχόμενο. Ο κριτικός θεατής αναγνωρίζει, όχι μόνο τιλέει ο δημιουργός (προσωπική οπτική), αλλά και πώς απεικονίζει το περιεχόμενο (ερμηνεία), αναγνωρίζοντας, έτσι, τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους κάθε ταινία είναι μία μοναδική δημιουργία ενός μοναδικού δημιουργού. “Σε ποιο θέμα εστιάζει ο δημιουργός της ταινίας; Γιατί; Τι προσπαθεί να εκφράσει ο δημιουργός μέσω αυτών των εικόνων; Ποια στοιχεία της ταινίας υποστηρίζουν αυτή την άποψή μου;”. Η διερεύνηση των συναισθημάτων του παιδιού-θεατή συνδέεται άμεσα με την αναζήτηση των προθέσεων του δημιουργού. Στο ερώτημα-ερέθισμα: “Τι νιώθω και αισθάνομαι;” ακολουθεί η προσπάθεια απάντησης στο ερώτημα: “Με ποιους τρόπους ο δημιουργός της ταινίας προκαλεί αυτά τα συναισθήματα;” και το αντίστροφο. Οι δράσεις στα δύο βήματα αλληλοδιαχέονται.
Έκφραση – Δημιουργία
Η εξοικείωση με την κινηματογραφική γλώσσα δεν περιορίζεται στην απόκτηση απλών πρακτικών δεξιοτήτων χρησιμοποίησης της κάμερας ούτε στην απόκτηση γνώσεων γύρω από την ορολογία και τις κινηματογραφικές τεχνικές. Αν η στοχοθεσία εξαντληθεί στο σημείο αυτό, η κινηματογραφική δημιουργία θα απογυμνωθεί από έννοιες και αξίες και θα γίνει αντιληπτή από το παιδί, όχι ως “γεγονός τέχνης”, αλλά ως “αντικείμενο τεχνικής”. Η έκφραση των παιδιών περιλαμβάνει πολλαπλές μορφές έκφρασης (δημιουργική γραφή, εικαστικές, κίνηση, αυτοσχεδιασμοί κ.ά.). “Αν δημιουργούσα μία κινηματογραφική γι’ αυτό το θέμα, πώς θα το κατασκεύαζα διαφορετικά;”.
Το παιδί δημιουργός
Η οπτική εκπαίδευση δεν εξαντλείται στη γνωριμία με τους μεγάλους δημιουργούς (σκηνοθέτες, ζωγράφους, γλύπτες, φωτογράφους, εικονογράφους κ.ά.) και στην προσέγγιση των χαρακτηριστικών έργων αποκλειστικά από την πλευρά του θεατή-καταναλωτή μηνυμάτων. Τα παιδιά, αφού γνωρίσουν τις μεθόδους και τις τεχνικές με τις οποίες παράγονται οι εικόνες, στη συνέχεια γίνονται τα ίδια παραγωγοί. Η εξοικείωση με την κινηματογραφική γλώσσα δεν περιορίζεται στην απόκτηση απλών πρακτικών δεξιοτήτων χρησιμοποίησης της κάμερας ούτε στην απόκτηση γνώσεων γύρω από την ορολογία και τις κινηματογραφικές τεχνικές. Αν η στοχοθεσία εξαντληθεί στο σημείο αυτό, η κινηματογραφική δημιουργία θα απογυμνωθεί από έννοιες και αξίες και θα γίνει αντιληπτή από το παιδί, όχι ως “γεγονός τέχνης”, αλλά ως “αντικείμενο τεχνικής”.
Η συμμετοχή σε άμεσες εμπειρίες, όπως είναι η δημιουργία μιας πρωτόλειας κινηματογραφικής ταινίας, μιας τηλεοπτικής διαφήμισης ή μιας φωτογραφικής αφήγησης, συμβάλλει στην αποκωδικοποίηση των οπτικών συμβάσεων. Μέσα από τη συμμετοχή το παιδί αντιμετωπίζει την εικόνα σαν αισθητική πραγματικότητα, σαν τέχνη και ανακαλύπτει το νόημά της. Ο αποκλεισμός του παιδιού από την παραγωγή τού στερεί, όχι μόνο τη χαρά της δημιουργίας και την απόλαυση της έκφρασης, αλλά και την “παράλληλη γνώση” (παραγωγή λόγου με τη συγγραφή σεναρίων, σύνδεση εικόνας και λόγου με τη μετατροπή του κειμένου σε εικονογραφημένη αφήγηση, σύνδεση εικόνας και μουσικών ακουσμάτων, κατασκευή σκηνικών κ.ά).
(Β) Τα επιμορφωτικά και εκπαιδευτικά προγράμματα του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων
Το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων, για ακόμη μία σχολική χρονιά, σχεδιάζει, υλοποιεί και προσφέρει Εκπαιδευτικά Προγράμματα στην εκπαιδευτική κοινότητα και καλεί όσους/όσες ενδιαφέρονται να συμμετέχουν σ’ αυτά (https://chaniafilmfestival.com/cffedu/
Τα Προγράμματα και οι Εκπαιδευτικές Δράσεις του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων έχουν σχεδιαστεί για να υλοποιηθούν με την χρήση μεικτής μεθόδου διδασκαλίας δια ζώσης και εξ αποστάσεως (σύγχρονα και ασύγχρονα).
Όλα τα Εκπαιδευτικά Προγράμματα και οι δράσεις του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων υλοποιούνται με την Αιγίδα του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων, ενώ έχουν και την έγκριση υλοποίησης στη Σχολική Κοινότητα από το Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων, κατόπιν σχετικής θετικής εισήγησης του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής. [Απόφαση 766/ΓΔ4 από 22-06-2022]
(α) Κινηματογραφική Λέσχη στο Σχολείο [Εξ αποστάσεως στην εκπαιδευτική πλατφόρμα του CFF]
Ο εκπαιδευτικός και οι μαθητές/τριες της τάξης ή της σχολικής ομάδας δημιουργούν μία κινηματογραφική λέσχη στο σχολείο.
Βαθμίδα εκπαίδευσης: Νηπιαγωγείο, Δημοτικό, Γυμνάσιο/Λύκειο
Διάρκεια: 400 επιμορφωτικές ώρες
Περιγραφή: Επιστροφή στον κοινωνικό χαρακτήρα του κινηματογράφου, με τη δημιουργία κινηματογραφικών λεσχών στις σχολικές μονάδες της Α΄/θμιας και Β΄/θμιας Εκπαίδευσης. Εκπαιδευτικός και μαθητές βλέπουν κινηματογραφικές ταινίες (αφηγηματικές, ντοκιμαντέρ, animation κ.ά.). Στη συνέχεια, προσεγγίζοντας την ταινία, υλοποιούν δραστηριότητες με παιγνιώδη μορφή και γνωρίζουν τις μεθόδους και τις τεχνικές µε τις οποίες παράγεται το κινηματογραφικό προϊόν (κινηματογραφικοί κώδικες, εκφραστικές συµβάσεις και οπτικά μέσα).
Συνολικά, στη διάρκεια μίας σχολικής χρονιάς, υλοποιούνται: δέκα (10) επιμορφωτικές συναντήσεις των εκπαιδευτικών (με σχεδιασμό δράσεων προσέγγισης της ταινίας), και κάθε εκπαιδευτικός υλοποιεί δέκα (10) εργαστήρια/προβολές ταινιών στην τάξη με τους μαθητές/τριές του.
(β) CineΜαθήματα/Δημιουργώντας Ταινία σε Σχολικό Περιβάλλον
Αποκλειστικά μόνο για σχολεία της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Χανίων και Ρεθύμνου. Εκπαιδευτικοί και σχολική κινηματογραφική ομάδα δημιουργούν ταινία μικρού μήκους Δημιουργία Ταινίας σε Σχολικό Περιβάλλον, με έμφαση στο ντοκιμαντέρ που αντλεί υλικό από την τοπική και προφορική ιστορία.
Βαθμίδα εκπαίδευσης: Νηπιαγωγείο, Δημοτικό, Γυμνάσιο/Λύκειο
Περιγραφή: Οι συμμετέχοντες/ουσες προσεγγίζουν και παρουσιάζουν τους βασικούς όρους του κινηματογράφου και της κινηματογραφικής έκφρασης -με έμφαση στις αφηγηματικές ταινίες, διαμέσου του σχεδιασμού και της υλοποίησης βιωματικών δράσεων και ασκήσεων έκφρασης. Η παραπάνω γνώσεις και εμπειρίες μεταφέρονται στις σχολικές αίθουσες και η σχολική ομάδα με την υποστήριξη του προγράμματος και την εποπτεία του επιμορφωτή/τριας οδηγείται στην ολοκληρωμένη δημιουργία. Παρακολουθούν από κοινού επιμορφωτικές συνεδρίες για τις βασικές αρχές κινηματογραφικής δημιουργίας και γνωριμίας με τα μέσα του κινηματογράφου, επεξεργάζονται την σεναριακή τους πρόταση και με την υποστήριξη του προγράμματος και την εποπτεία του επιμορφωτή προχωρούν στα γυρίσματα της ταινίας. Ακολουθεί η αποκωδικοποίηση του υλικού και το μοντάζ της ταινίας. Η ολοκληρωμένη ταινία κάθε σχολικής ομάδας αναρτάται σε ειδικό κανάλι του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων.
(γ) Φωτογραφικά εργαστήρια για μικρά και μεγάλα παιδιά (Εξ αποστάσεως στην εκπαιδευτική πλατφόρμα του CFF)
Εκπαιδευτικοί και οι μαθητές/τριες μιας σχολικής τάξης ή της σχολικής ομάδας προσεγγίζουν φωτογραφίες και δημιουργούν φωτογραφίες και φωτο-ιστορίες.
Βαθμίδα εκπαίδευσης: Νηπιαγωγείο, Δημοτικό, Γυμνάσιο/Λύκειο
Διάρκεια: 400 επιμορφωτικές ώρες
Περιγραφή: Ζητούμενο των δραστηριοτήτων του προγράμματος είναι, οι εκπαιδευτικοί και οι μαθητές/τριες να απολαύσουν τον μαγευτικό κόσμο της φωτογραφίας, να προσεγγίσουν εμπειρικά φωτογραφίες, να εκφράσουν τα συναισθήματά τους, να αποκαλύψουν τις προθέσεις των δημιουργών φωτογράφων, να γνωρίσουν τα εργαλεία και τις τεχνικές της φωτογραφίας, και τελικά, να δημιουργήσουν φωτογραφίες Οι εκπαιδευτικοί συμμετέχουν ανά μήνα σε επιμορφωτική, δια ζώσης ή εξ αποστάσεως και μυούνται στη μελέτη φωτογραφικών κωδίκων και τεχνικών και στη δημιουργία φωτογραφικών προϊόντων. Στη συνέχεια οργανώνουν ένα φωτογραφικό εργαστήρι στη σχολική τάξη για τους μαθητές/τριές τους. Οι μαθητές/τριες φωτογραφίζουν και δημιουργούν φωτο-ιστορίες χρησιμοποιώντας τεχνικές δημιουργικής γραφής.
(δ) Πρωινό στο CINEMA (κόστος συμμετοχής 3,00€ ανά άτομο)
Εκπαιδευτικοί και οι μαθητές/τριες μιας σχολικής τάξης πραγματοποιούν δίωρη επίσκεψη με εκπαιδευτικό χαρακτήρα σε τοπική κινηματογραφική αίθουσα ή αίθουσα-προσομοίωση (στην Πόλη των Χανίων). Συμμετέχουν σε προβολές και σε παιγνιώδεις δραστηριότητες κινηματογραφικού γραμματισμού.
● Προβολή ταινίας (μεγάλης διάρκειας)
Δώστε την δυνατότητα στους μαθητές και τις μαθήτριες σας να βιώσουν συλλογικά την εμπειρία της θέασης στην αίθουσα. Επικοινωνήστε μαζί μας για να επιλέξουμε από ένα μεγάλο κατάλογο ταινιών την ταινία της επιθυμίας σας.
Κάθε προβολή συνδυάζετε με εισαγωγή – παρουσίαση από εξειδικευμένο συνεργάτη του Φεστιβάλ. Επίσης παρέχουμε εκπαιδευτικό υλικό για δραστηριότητες στη σχολική τάξη, πριν και μετά την θέαση.
● Εργαστήρι δραστηριοτήτων
Κινηματογραφικά παιχνίδια (θέαση κινηματογραφικής ταινίας μικρού μήκους και παιχνίδια γνωριμίας με τους κινηματογραφικούς κώδικες (μουσική, πρωταγωνιστές, ανατροπές, πλάνα, θέση κάμερας κ.ά.). Διάρκεια 2 ώρες (με δυνατότητα υλοποίησης δραστηριοτήτων στη σχολική αίθουσα πριν και μετά την επίσκεψη)
Βαθμίδα εκπαίδευσης: Νηπιαγωγείο, Δημοτικό, Γυμνάσιο/Λύκειο
Περιγραφή: Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα περιλαμβάνει μία δίωρη επίσκεψη με εκπαιδευτικό χαρακτήρα μαθητών/τριών μιας σχολικής τάξης με τη συνοδεία εκπαιδευτικών σε τοπική κινηματογραφική αίθουσα ή αίθουσα-προσομοίωση. Οι συμμετέχοντες/ουσες, στο εργαστήρι δραστηριοτήτων θα γνωρίσουν τις μεθόδους και τις τεχνικές µε τις οποίες παράγεται το κινηματογραφικό προϊόν και θα αναπτύξουν δεξιότητες προσωπικής έκφρασης.
Ο Ματθαίος Φραντζεσκάκης είναι ο Διευθυντής του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων.
Ο Σταύρος Γρόσδος είναι Επιστημονικός Συνεργάτης του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων.
