Του Νίκου Κουρμουλή
Εάν ένα βιβλίο έχει τη δυνατότητα να αφουγκραστεί τις χίμαιρες που αυλακώνουν το κορμί μιας κοινωνίας έτοιμης να θρυμματιστεί, τότε ο συγγραφέας έχει πετύχει τον σκοπό του. Ο Χανς Φάλλαντα είναι ο διανοητής που σε καιρούς κοφτερούς σαν μαχαίρι διέρρηξε τον ιστό της κλασικής δραματουργίας φέρνοντας στο προσκήνιο τις διακυμάνσεις μιας ταραγμένης ψυχής.
Κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου στη Γερμανία παρατηρείται το αξιοπρόσεχτο φαινόμενο (ανάμεσα σε άλλα) της παράλληλης «συμβίωσης» της ανόδου του ναζισμού, με την πολιτιστική άνθιση εν συνόλω. Η διάκριση αυτή μπορεί να δικαιολογηθεί εν μέρη από τον προστατευτισμό της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, αλλά και το στέριωμα φιλοσοφικών θεωρήσεων περί της φυσικής ανισότητας, που καλλιεργούνταν επί αιώνες στη Δύση. Ο Χανς Φάλλαντα, σαν γνήσιος πολέμιος του ολοκληρωτισμού, αντιμετωπίζει τη σκληρή πτώση των αξιακών προσεταιρισμών της αστικής τάξης, με μια πρωτόγνωρη οξύτητα. Στα βιβλία του, ο αυτοβιογραφικός τόνος είναι πανταχού παρών. Έτσι και εδώ, στον «Πότη», η μέθεξη που φυόταν κάτω από το πέπλο της ανοικοδόμησης του '30 κατέρρευσε με την έλευση της φτωχοποίησης και των χαμένων ελπίδων.
Ο ήρωας του βιβλίου, ένας καταραμένος έκπτωτος αστός, εμποτίζεται στη θεία τρέλα. Μια διάθλαση του αναβρασμού που νιώθει όποιος χάνει τη γη κάτω από τα πόδια του είναι ικανή να τον φέρει προ τετελεσμένων γεγονότων. Είναι σε θέση να φτάσει μέχρι τον πάτο για να δει πως ντεραπάρισε η κανονικότητα, μέσα στον καπνό από τις δάδες της χιτλερικής νεολαίας. Ο Έρβιν Ζόμερ είναι ένας ρομαντικός ήρωας, δίχως τα αρχετυπικά χαρακτηριστικά που τον συναπαρτίζουν. Ταριχεύεται αργά, αλλά σταθερά, στην κινούμενη άμμο των αδιεξόδων που προκαλεί μια ανύποτη ενοχή. Όχι η ναρκισσιστική συνενοχή, αλλά ο τρόμος που προκαλείται από την ανακάλυψη μιας μετατόπισης: από την ευταξία στο μίσος. Από την τακτοποίηση στο χάος. Με όρους που μόνο ένας καθημαγμένος μεσοαστός μπορεί να συλλάβει και ενδεχομένως να μην κατανοήσει ποτέ. Αυτή η ανατροπή της αριστοτελικής αξονομετρίας φέρνει τον ήρωα να απολαμβάνει την ποταπότητά του. Το αλκοόλ αποτελεί το εργαλείο (άλλοτε φονικό, άλλοτε καταπραϋντικό) της απωλεσμένης ευτυχίας.
Ο Έρβιν Ζόμερ χυμά σαν αγρίμι στις μακιαβελικές ζυγοσταθμίσεις ενός μακάβριου τροχού της μοίρας. Θέλει να αγγίξει την τελειότητα της αυτοακύρωσης. Ο Παράδεισος δεν μπορεί να περιμένει, αφού έχει απανθρακωθεί. Το βιτριολικό χιούμορ είναι το όπλο που μέσω αυτού ο συγγραφέας θα προσπαθήσει να αντεπεξέλθει στο βάρος της Ιστορίας. Αλλά και ο αυτοσαρκασμός, που πολλές φορές φτάνει στο όριο της παρωδίας. Ποτέ όμως δεν γίνεται καρικατούρα. Διότι το έναυσμα για την «κατρακύλα» είναι και το σημείο λύτρωσής της: το ναδίρ της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Εκεί που κανείς δεν έχει να χάσει απολύτως τίποτα. Η μετάφραση και το επίμετρο της Έμης Βαϊκούση, μαζί με το σπάνιο φωτογραφικό υλικό, είναι από μόνα τους ένα κόσμημα. Εάν προσθέσουμε και την καλαίσθητη έκδοση, που έχει την αμέριστη προσοχή και φροντίδα της Γιώτας Κριτσέλη, μιλάμε για ένα βιβλίο που χαίρεσαι και να το «νταντεύεις» διαβάζοντάς το.
Χανς Φάλλαντα
«Ο Πότης»,
μετάφραση-επίμετρο: Έμη Βαϊκούση,
εκδ.: Κίχλη,
σελ.: 420, τιμή: 18,80
