Του Λέανδρου Πολενάκη
Στην εισαγωγή της μετάφρασης της «Ορέστειας», (εκδ. «Σμίλη»), γράφει, ανάμεσα σε άλλα, ο Δημήτρης Δημητριάδης :
«Η Ορέστεια συνιστά ένα ανυποχώρητα και αδέσμευτα εκτελεσμένο ποιητικό αρχιτεκτόνημα, το οποίο διαρθρώνεται στις πιο προχωρημένες περιοχές του στοχασμού και της γλώσσας, χωρίς να τις εγκαταλείπει ποτέ, χωρίς να λαμβάνει υπ’ όψιν της καμία εξωγενή παράμετρο, χωρίς να ενδίδει σε άλλων εντολές και επιθυμίες ή σε παραχωρήσεις σε αλλότρια αιτήματα, αποτελώντας έτσι το υποδειγματικό έργο ποιητικού λόγου, όπως αυτός ο λόγος θα πρέπει να λειτουργεί στο θέατρο, δηλαδή δραματικά: δρώντας με την κάθε λέξη του, δημιουργώντας με την κάθε λέξη του μια δραματική κατάσταση όπου οι λέξεις δεν είναι λόγια, αλλά πράξεις... H Ορέστεια είναι ποίηση και αυτό που αντέχει στον χρόνο είναι το θεμελιώδες και ιδρυτικό ποιητικό γεγονός υπό την έννοια ότι ως ποιητικό γεγονός θέτει το ζήτημα της αδυναμίας του ανθρώπου να δώσει λύση στο ανθρώπινο πρόβλημα και συγχρόνως το δίδυμο ζήτημα της δύναμης του ανθρώπου να δίνει λύσεις ανέφικτες ή ατελέσφορες στο ανθρώπινο πρόβλημα...».
Τα ακριβώς αντίθετα έπραξε η διασκευή και σκηνοθεσία του Γιάννη Χουβαρδά, παρότι είχε στη διάθεσή του το εργαλείο της σπουδαίας αυτής και χρηστικής μετάφρασης. Σαν το κακομαθημένο παιδί που παίρνει ένα ακριβό παιχνίδι και το διαλύει χωρίς να είναι σε θέση να το ξαναφτιάξει. Παρακολουθήσαμε μια «μονομαχία» μεταξύ του Αισχύλου και του κ. Χουβαρδά, ο οποίος χειρουργεί μεθοδικά την Ορέστεια και τη μετατρέπει σε κωμωδία. Τέτοια «χαριτωμενιά» είχα χρόνια να παρακολουθήσω. Θα πω μόνο ότι ο ρέκτης σκηνοθέτης συμπληρώνει το έργο με ένα «ποτ πουρί» από ελαφρά τραγούδια εποχής, της Βέμπο, της Μένδρη, της Γκρέκα (τα οποία, είμαι βέβαιος, δεν του αρέσουν διόλου), με διάθεση περιπαικτική. Τι σχέση έχει το ένα με το άλλο; Η «Ορέστεια» δεν είναι ένα αντιπολεμικό έργο που καταγγέλλει τη βία, αν αυτό νομίζει ο σκηνοθέτης. Είναι πολύ περισσότερα πράγματα, και, κυρίως, περιέχει την ανάδυση της ελεύθερης βούλησης και συνείδησης του ανθρώπου, με «οροφή», ένα «Τέλειο Δία», τον οποίο ο ποιητής επινοεί θεουργώντας, και τον αναγορεύει σε Θεό της πλήρους Δικαιοσύνης, όχι επιμεριστικής. Η Ορέστεια μετατοπίζεται, έτσι, σταδιακά, από τριλογία της εκδίκησης σε τριλογία της πλήρους δικαιοσύνης, με καταλύτη τον Ορέστη, ώς την ανάδυση της Δημοκρατικής Πόλεως, με αποδυνάμωση των μεγάλων αριστοκρατικών γενών που έκαναν ως τότε κουμάντο... Υποθέτω ότι αυτό αντιβαίνει στη λογική των σύγχρονων ισχυρών, που θέλουν να μας στριμώξουν πάλι σε μια μεγάλη παγκόσμια «οικογένεια», και πρέπει για αυτό αφανιστούν όλα τα μεγάλα κείμενα που μας παιδεύουν να ζούμε ως ελεύθερα, ανεξάρτητα άτομα και ως πολίτες. Εντυπωσιάζει, όντως, το γεγονός ότι ο Γιάννης Χουβαρδάς κατόρθωσε να βρει και να περικόψει όλα τα σημεία - κλειδιά της τριλογίας, με αποκορύφωμα το μεγάλο μονόλογο του Ορέστη στις «Χοηφόρους» (269-305) που μας αφηγείται τον χρησμό του Απόλλωνα, από τον οποίο και αφαίρεσε το στοιχείο της προαίρεσης του Ορέστη («ακόμα και αν δεν πιστέψω στο χρησμό, πρέπει πάλι να το κάνω...»), για να τελειώσει με τις λέξεις: «θα υπακούσω», που δεν υπάρχουν στο πρωτότυπο. Υπακούοντας, υποθέτω, ο σκηνοθέτης, με τη σειρά του, στην επιταγή για «συστηματική αλλοίωση όλων των μεγάλων θεατρικών κειμένων που έχει διασώσει ο χρόνος ως κατ’ εξοχήν κληρονομιά της ανθρώπινης φυλής».
Μετά τον ανασκολοπισμό των συγγραφέων ακολουθεί ο ανασκολοπισμός των ηθοποιών, δηλαδή της υποκριτικής... Αυτοί που πληρώνουν, κυρίως, τη νύφη, εκτός από το κοινό, είναι οι ηθοποιοί. Τι να ενσαρκώσουν, από πού να πιαστούν, σε ένα έργο κατεστραμμένο, αναποδογυρισμένο, «όπου κάθε έννοια εσωτερικού ρυθμού αρμονίας και μουσικότητας έχει εξαφανιστεί;».
Ως αστειάκι είδα τα σκηνικά και τα κοστούμια (Μανιδάκη, Τσάμη), παραγγελία προφανώς της σκηνοθεσίας, με μικροαστικό σαλονάκι, γούνες ρενάρ, φωτιστικά ντεκό κ.λπ. Να χρησιμοποιήσεις ένα τιτανικό έργο όπως η Ορέστεια για να βγάλεις γλώσσα στους μικροαστούς, αυτό νομίζω ότι πάει πολύ. Εδώ, σταματώ. Σημειώνω, για την Ιστορία τους διασωθέντες, χάρις στις κολυμβητικές ικανότητές τους, ηθοποιούς, από τη δίνη του βυθιζόμενου σκάφους: Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης, Στεφανία Γουλιώτη.
