Συνέντευξη: Σπύρος Κακουριώτης
Καθηγητής Ιστορίας και Αισθητικής του Θεάτρου στο Πανεπιστήμιο της Λυόν, ο Olivier Neveux ασχολείται συστηματικά με το πολιτικό θέατρο. Έχει γράψει για «Το στρατευμένο θέατρο στη Γαλλία από το 1960» (2007) και τις «Πολιτικές του θεατή: οι προκλήσεις του πολιτικού θεάτρου σήμερα» (2013), ενώ είναι διευθυντής του περιοδικού Theatre / Public. Παρακολουθεί συστηματικά την κατάσταση στην Ελλάδα, έτσι βρέθηκε στην Αθήνα για να πάρει μέρος στη συζήτηση που διοργάνωσαν το Γαλλικό Ινστιτούτο και το Θέατρο Τέχνης για «Το θέατρο σήμερα: Τάσεις και προκλήσεις». Με την ευκαιρία αυτή μιλήσαμε μαζί του για την έννοια του πολιτικού θεάτρου της εποχής μας...
* Όταν μιλάμε για «πολιτικό θέατρο», τι ακριβώς εννοούμε;
Η ίδια η λέξη «πολιτική» είναι διφορούμενη. Δεν έχει την ίδια σημασία για τους υπουργούς Οικονομικών της Ε.Ε. και για τον ελληνικό λαό. Ο ορισμός της είναι αντικείμενο σύγκρουσης κι αυτή η αντιπαράθεση είναι επίσης πολιτική. Η πολιτική είναι πάντα αντιπαράθεση, διαφωνία. Από εκεί και πέρα, υπάρχουν πάμπολλες μορφές πολιτικού θεάτρου κι άλλες τόσες κατευθύνσεις, διαφορετικές μεταξύ τους. Έτσι, δύσκολα θα μπορούσα να πω τι είναι και τι δεν είναι πολιτικό θέατρο. Ίσως είναι κάθε καλλιτεχνική πρόταση που μας υποχρεώνει να αναστοχαστούμε την πολιτική.
* Θέλετε να πείτε πως το θέατρο είναι αφ' εαυτού πολιτικό;
Όχι. Η ιδέα πως τα πάντα είναι πολιτική υπήρξε εξαιρετικά διαδεδομένη τις δεκαετίες 1960-70. Γεννήθηκε στο πλαίσιο του φεμινιστικού κινήματος και κατέδειξε πως δεν υπάρχει πεδίο της ανθρώπινης ζωής που δεν διέπεται από σχέσεις εξουσίας. Όμως, η ιδέα πως όλα είναι πολιτική οδηγεί στο να χάσει η πολιτική το ιδιαίτερο νόημά της. Προσπαθώ να ορίσω τα στοιχεία που είναι ιδιαίτερα, μοναδικά στην πολιτική, καθώς δεν μπορεί να συγχέεται με την οικονομία, όπως γίνεται σήμερα, με την ηθική κ.λπ.
* Σε αυτήν την περίπτωση, με ποια εργαλεία μπορούμε να ορίσουμε το πολιτικό θέατρο;
Το σημαντικότερο είναι να συνειδητοποιήσουμε ότι η πολιτική αποτελεί πάντα παρέμβαση σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή, σε δεδομένες συνθήκες, δεν έχει να κάνει με την αιωνιότητα. Έτσι, για να εξετάσουμε το πολιτικό θέατρο πρώτα πρέπει να πάρουμε υπόψη σε ποια συγκυρία εμφανίζεται και με ποιον τρόπο αναλύει την ιστορική αυτή στιγμή. Για παράδειγμα, σήμερα, πώς αντιμετωπίζει την κρίση, στο πλαίσιο της οποίας παρεμβαίνει το θέατρο και πώς λειτουργεί σε σχέση με αυτήν. Η ιδέα ενός πολιτικού θεάτρου αφηρημένου, στον χώρο των ιδεών, ανεξάρτητου από τη συγκυρία, θα ήταν παράλογη.
Από την άλλη μεριά, κατά τη γνώμη μου, αυτό που είναι πολιτικό στο θέατρο δεν είναι το θέμα ή το περιεχόμενο, αλλά ο τρόπος με τον οποίο απευθύνεται στους θεατές. Υπάρχουν θεάματα προοδευτικά, που όμως αναπτύσσουν πατερναλιστική σχέση με τους θεατές. Σε τελευταία ανάλυση, η πολιτική λειτουργία του θεάτρου εξαρτάται από τη σχέση την οποία θέλει να αναπτύξει με τον θεατή και την εμπειρία που τον καλεί να βιώσει.
* Ποια βλέπετε να είναι η σχέση του στρατευμένου θεάτρου της δεκαετίας του 1960 με το σημερινό πολιτικό θέατρο;
Το στρατευμένο θέατρο αποτελεί μέρος μόνο του πολιτικού θεάτρου, το πιο ριζοσπαστικό και ανοιχτά πολιτικό, με αρκετά σαφή όρια. Ένα θέατρο που γεννιέται από τους κοινωνικούς αγώνες, όμως πολιτική δεν είναι μόνο οι αγώνες. Στη δεκαετία του 1960-70 τα πολιτικά ζητήματα, στη Γαλλία τουλάχιστον, ήταν πιο ξεκάθαρα και σαφή. Σήμερα επικρατεί μεγάλη σύγχυση, αλλά και απαξίωση της πολιτικής. Βέβαια, στρατευμένο θέατρο υπάρχει και σήμερα, για παράδειγμα υπήρξαν παραστάσεις αλληλεγγύης στον ελληνικό λαό. Παραμένει μια κατηγορία εύκολα προσδιορίσιμη, που συνεχίζει να αναζητά τη φόρμα που ταιριάζει στη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή ή επαναλαμβάνει παλιότερες. Από την άλλη, υπάρχουν αναζητήσεις για ένα πολιτικό θέατρο του 21ου αιώνα, σχετικό με τα διακυβεύματα που είναι μπροστά μας σήμερα, τη μοναδικότητα της κρίσης που ζούμε...
* Το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα δεν είναι κάποτε πολύ πιο απελευθερωτικό από ένα ανοιχτά πολιτικό θέαμα;
Ασφαλώς υπάρχουν παραστάσεις που χωρίς να το επιδιώκουν είναι πιο πολιτικές από καθαρά πολιτικά έργα. Δεν θα αντιπαρέθετα το πολιτικό στο καλλιτεχνικό, καθώς στην ιστορία του ευρωπαϊκού πολιτικού θεάτρου υπάρχουν δημιουργοί που ανανέωσαν τη φόρμα, όπως ο Πισκάτορ ή ο Μπρεχτ. Ο Γάλλος φιλόσοφος Ζακ Ρανσιέρ, στο έργο του Ο χειραφετημένος θεατής, θεωρεί πως πρέπει να πάψουμε να επιδιώκουμε να χειραφετήσουμε τον άλλο, καθώς αυτό σημαίνει να συνεχίζουμε να τον θέτουμε υπό την εξουσία μας. Συνεπώς, να πάψουμε να προγραμματίζουμε τα αποτελέσματα που θα παραχθούν. Πιστεύω πως το θέατρο σήμερα γίνεται πολιτικό όταν ακριβώς σταματήσει να είναι «προγραμματικό» σε σχέση με τους θεατές του. Χρειαζόμαστε καλλιτέχνες που θέτουν ερωτήματα για τον εαυτό τους και αφήνουν στους θεατές την ελευθερία της πρόσληψης. Σήμερα ο καλλιτέχνης πρέπει να χειραφετηθεί, να δουλέψει για τον εαυτό του, όχι για να σώσει την ανθρωπότητα. Δεν χρειάζεται να μας πάρει από το χεράκι.
* Οι συνθήκες παραγωγής του θεάτρου δεν είναι κι αυτές ένα σημαντικό πολιτικό του στοιχείο;
Ασφαλώς. Ο νεοφιλελευθερισμός βασίζεται σε τρεις άξονες: την ιδιωτικοποίηση των πάντων, την επιβολή του επιχειρηματικού μοντέλου παντού και τον ανταγωνισμό όλων εναντίον όλων. Η Γαλλία, χάρη και στους αγώνες στο πολιτιστικό πεδίο, επωφελείται από ένα εκτεταμένο δίκτυο παραγωγής και διανομής, που βασίζεται στην ιδέα ότι αποτελεί υποχρέωση του κράτους να επιτρέπει σε κάθε πολίτη την ισότιμη πρόσβαση στον πολιτισμό. Το καθεστώς αυτό όμως υφίσταται διαρκώς, και θα συνεχίσει να υφίσταται, ισχυρότατες επιθέσεις. Πιστεύω πως οι συνθήκες στην Ελλάδα, λίγο - πολύ, απεικονίζουν το μέλλον της Γαλλίας. Η επίθεση που αντιμετωπίζει δεν είναι η ίδια, αλλά οι σχεδιασμοί είναι...
