Του Λέανδρου Πολενάκη
Η άποψη ότι η τραγωδία προήλθε από τον «διθύραμβο», το λατρευτικό τραγούδι προς τιμήν του Διόνυσου, όταν ο Θέσπις πρώτος είχε την ιδέα να αποσπάσει έναν από τους διονυσιακούς χορευτές και να τον θέσει σε «ηρωικό» αντίλογο με τους άλλους, σήμερα, πλέον, ελέγχεται. Σύμφωνα με πολλούς σύγχρονους μελετητές, ο διθύραμβος, την εποχή του Θέσπι, είχε χάσει το θρησκευτικό του περιεχόμενο. Από πού, λοιπόν, προήλθε η τραγωδία;
Σύμφωνα με τους ίδιους μελετητές, η τραγωδία γεννήθηκε από τα έπη του Ομήρου. Όταν ο τύραννος της Αθήνας Πεισίστρατος διέταξε την καταγραφή των Ομηρικών επών, απαγορεύοντας ταυτόχρονα στους ραψωδούς και αοιδούς να προσθέτουν δικά τους άσματα σε αυτήν την παμπάλαιη ποίηση που μεταδιδόταν προφορικά, σε γιορτές και πανηγύρια, από γενιά σε γενιά και εμπλουτιζόταν διαρκώς, την μετέτρεψε από προφορική σε γραπτή παράδοση. Από κτήμα όλου του λαού, την έκανε κτήμα των λίγων προνομιούχων που ήξεραν γραφή και ανάγνωση. Ο αγράμματος λαός, που τρεφόταν ώς τότε με τα έπη του Ομήρου, που ήθελε να του ψάλλουν τη Ναυσικά και την Ελένη, τον Οδυσσέα και τον Αχιλλέα οι «δικοί του» δημοφιλείς αοιδοί, που δεν τραγουδούσαν απλώς αλλά υποδύονταν και «έπαιζαν», ένιωσε να του στερούν οι άρχοντες της πόλης το «αίμα της ψυχής του». Και αντέδρασε, ζητώντας το πίσω. Έτσι γεννήθηκε, μετά από απαίτηση παλλαϊκή και με την ιδιοφυή επινόηση του Θέσπι, η τραγωδία. Ένα είδος αυθεντικά λαϊκό, που ξανάφερε στα χείλη του πάσχοντος λαού το οικείο τραγούδι του. Λίγες, πράγματι, είναι οι τραγωδίες που έχουν ως θέμα τους τα πάθη του θεού Διονύσου. Οι συντριπτικά πιο πολλές μας μιλούν για τα παθήματα και τα πάθη των ομηρικών ηρώων, τα ανθρώπινα πάθη - λάθη.
Ο Ρήσος σήμερα πια έχει ομόφωνα κατακυρωθεί στον Ευριπίδη ως νεανικό του δράμα, άρα μπορούμε να τον επικαλεσθούμε ως απόδειξη όσων αναπτύξαμε πιο πάνω. Το υλικό του προέρχεται κατ' ευθείαν από την Ιλιάδα σχεδόν ατόφιο, με ελάχιστες αλλαγές στον βασικό πυρήνα. Τα γεγονότα περιέχονται στην ραψωδία Κ της Ιλιάδας. Θέμα του είναι η πολεμική αλαζονεία που γίνεται ύβρις και διασαλεύει την τάξη του κόσμου, μέχρις ότου επέρχεται η τιμωρία, με την εκμηδένιση του ενόχου. Ο υβριστής και αλαζόνας Θρακιώτης πολεμοκάπηλος Ρήσος, που στηρίζεται στην υπεροχή των όπλων και στον κομπασμό της ακράτητης γλώσσας του, θα ταπεινωθεί στο τέλος βρίσκοντας ατιμωτικό θάνατο.
Αυτή την σπανίως παιζόμενη νεανική τραγωδία του Ευριπίδη παρακολουθήσαμε σε μια διαδραστική παράσταση νεανική πλην ώριμη (στην ώρα της), σε σκηνοθεσία της Κατερίνας Ευαγγελάτου, στο «μαγικό», γεμάτο ψυχές, Λύκειον του Αριστοτέλη, στο κέντρο της Αθήνας, στην καρδιά του δύσκολου καλοκαιριού. Εκεί όπου ο μεγάλος φιλόσοφος δίδαξε, σε επίσης δύσκολους καιρούς, την Ποιητική και τα Πολιτικά, η Κατερίνα Ευαγγελάτου μας έβαλε στα άφαντα ίχνη των στερνών βημάτων του, μετατρέποντας σε αυτόνομο θεατρικό γεγονός - εμπειρία τον «περίπατό» μας μέσα στον χώρο (άμποτες να γινόταν κάτι τέτοιο και στον άλλο χώρο, της Ακαδημίας του Πλάτωνα). Κάτι σαν «μύηση» πριν ακουστεί ο διαυγής ευριπιδικός λόγος, σε μετάφραση του Κώστα Τοπούζη, γεωμετρημένος με ακρίβεια στην «κόψη» της παλιάς με την καινούργια Αθήνα. Ήταν σαν να παίζεται η τραγωδία στον «φυσικό» της χώρο, με τα απομεινάρια του «Λυκείου» να υποδύονται σεμνά τον ρόλο αρχαίου θεάτρου. Με τους «Έλληνες» και με τους «Τρώες» να παίζουν υποδειγματικά τους «ρόλους» τους, σαν παιδιά με ξύλινα σπαθάκια, στη «μεγάλη σκακιέρα των θεών». Με μια ομάδα, νέων κυρίως, ηθοποιών, με πολύ «τσαγανό» (Προμηθέας Αλειφερόπουλος, Ορφέας Αυγουστίδης, Αντριάν Κολαρίτζ, Γιώργος Κουτλής, Ερρίκος Μηλιάρης, Αργύρης Πανταζάρας, Λευτέρης Πολυχρόνης, Δημόκριτος Σηφάκης, Ουσίκ Χανικιάν, Ηλίας Χατζηγεωργίου). Συμμετείχε η τάξη κρουστών του Δημήτρη Δεσύλλα, του Ωδείου Αθηνών.
