Του Λέανδρου Πολενάκη
Όσα έγραφα πριν είκοσι χρόνια για το γερμανόφωνο θέατρο του Μεσοπολέμου (Βέντεκιντ, Σνίτσλερ, Χόρβατ, Μπρούκνερ κ. ά.), θα μπορούσα να τα επαναλάβω σήμερα σχεδόν αυτούσια, με αφορμή την παράσταση της «Αρρώστιας της νιότης» του Μπρούκνερ (πρώτη παράσταση στο πεινασμένο Βερολίνο του '28, με την εργατική τάξη στους δρόμους), στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, με την ομάδα ATTACTOI.
Η «Αρρώστια...» είναι ένα έργο γεωμετρικής σκληρότητας και πειθαρχημένης φρίκης, δοσμένο σε μια μελετημένη φόρμα, ψυχρή, κλειστή και εν τέλει συντηρητική. Ένα «θέατρο εργαστηρίου», με τα ελαττώματα της διανοητικής καταγωγής του, που αντανακλά τον τελευταίο σπασμό αγωνίας, τον ύστατο μορφασμό του ανθρώπου μπροστά στο αναπόφευκτο του θανάτου. Ένα οιονεί «φωτογραφικό» ντοκουμέντο μιας ακραία παρακμιακής κοινωνικής ώρας, που γέννησε όσα γέννησε. Επειδή όπου υπάρχει ο φόβος χωρίς τον έλεο, η μίμηση πράξεως γίνεται από-μίμηση και το έργο ένας παραμορφωτικός καθρέφτης, μια απλή παράθεση συμβάντων, ο ωμός «ρεαλισμός» των οποίων δεν αρκεί ώστε να τα αναγορεύσει σε σπουδαία γεγονότα. Λείπει ο αυθεντικός πυρήνας, ο σπινθήρας για να αποκολληθούν από το άψυχο χαρτί, για να αποκτήσουν πνοή, για περάσουν από την ατομική περίπτωση στη γενική, από το σύμπτωμα στο σύμβολο. Μπορεί τα πράγματα να συμβαίνουν όντως έτσι ενίοτε στη ζωή, «με νεαρούς αντιήρωες μεγαλωμένους μέσα στον θάνατο, με ερωτικές εμπειρίες και σεξουαλικές παλινδρομήσεις, αναποφάσιστους, που δέχονται αδιαμαρτύρητα τη σαθρή εποχή τους, που ηδονίζονται από την κοινωνική παρακμή και την έλλειψη οραμάτων» δεν επαναστατούν, βολεύονται με τις ενοχές τους».
Μα η ζωή του ανθρώπου ως σύνολο ποτέ δεν είναι μόνον έτσι. Είναι πάντα διαφορετική, πολυποίκιλη, απρόοπτη. «Κοντά στους τάφους βρίσκεται πάντα η ανάσταση», είπε ο επίσης γερμανόφωνος Νίτσε. Το έργο του Μπρούκνερ είναι ένα γνήσιο τέκνο της αντιτραγικής εποχής του, τυφλής μπροστά στην επελαύνουσα βία, και ως τέτοιο πρέπει να αντιμετωπίζεται σκηνικά. Με ενέσεις κριτικού ανθρωπισμού, μέχρι να μας γίνει το πάθος μάθος. Μέχρι να αναδυθεί μέσα από τα σπλάχνα του το καλά κρυμμένο τραγικό στοιχείο, το μόνο ικανό να εξισορροπήσει τις συνειδητές ή ασυνείδητες δυνάμεις αυτοκαταστροφής που αναπόφευκτα γεννά κάθε κοινωνικό σώμα στην ιστορική του πορεία. Μέχρι να γίνουν οι Ερινύες μας Ευμενίδες. Θα ιδωθούμε, τότε, πρόσωπο με πρόσωπο και θα αναγνωριστούμε. Αμήν.
Στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, η σκηνοθεσία και η δραματουργική επεξεργασία είναι του Κοραή Δαμάτη. Τα σκηνικά - κοστούμια του ίδιου. Η ρέουσα, αλλά ανεπεξέργαστη κατά τόπους μετάφραση, της νέας Πηνελόπης Ζαλώνη. Με μια ομάδα νέων, επίσης, ηλικιακά ηθοποιών (Μαρία Μπαέβα, Ντόρα Μάτσικα, Κατερίνα Σταθοπούλου, Γαβριήλ Σφαιρόπουλος, Κοσμάς Χατζής, Κατερίνα Χρήστου, Παναγιώτης Μπενέκος), που ομολογώ ότι κάνουν ό,τι μπορούν, ξεπερνώντας με αυτοθυσία τον υποκριτικό εαυτό τους για να αποδείξουν το αναπόδεικτο: ότι υπάρχει ζωή στην άβυσσο! Μια παράσταση σε καταιγιστικούς, καταλυτικούς ρυθμούς, σχεδόν χωρίς ανάσα, που αποδίδει ομοιοπαθητικά το ζοφερό κλίμα μιας «εποχής των άκρων» δίχως προοπτική αναγέννησης : μαύρο χρώμα πάνω σε μαύρο. Τονίζοντας το σκοτεινό, το απελπισμένο, το αδιέξοδο της ύπαρξης, την παραληρηματική δομή της άτυπης σχιζοφρένειας, το κυρίαρχο, παντοδύναμο ένστικτο του θανάτου.
Αν, ωστόσο, η «Αρρώστια της νιότης» έχει ακόμα κάτι να μας πει, είναι ετούτο: ότι οι νέοι, σήμερα, όπως πάντα, δεν αυτοκτονούν από αηδία της ζωής, αλλά από ρομαντισμό. Επειδή, ακριβώς, αγαπούν υπερβολικά, ασυμβίβαστα και αδιάλλακτα τη ζωή. Όσο δεν το καταλαβαίνουμε αυτό, είναι προτιμότερο να αφήνουμε το έργο του Μπρούκνερ να κοιμάται ήσυχα εκεί όπου κοιμάται.
