Κάθε φορά που τα μαθήματά μου στο πανεπιστήμιο σχετίζονταν με ζητήματα που θίγω στο βιβλίο μου «Από τη μουσική στον θόρυβο» ερχόταν στον νου μου μια νεανική απορία μου που την εξέφραζα στον καθηγητή μου μαέστρο Γιάννη Ιωαννίδη. Γιατί στο μεγαλύτερο μέρος της η μουσική του 20ού αιώνα δεν μου προσέφερε τη βαθύτερη τέρψη που μου προσέφερε η παλαιότερη μουσική;
Βέβαια, απέναντι στους φοιτητές η κρίση μου δεν έπρεπε να θολώνεται από τις νεανικές δυσκολίες μου. Το ζήτημα πάντως με κέντριζε συνεχώς, ιδιαίτερα όταν άρχισα να μελετώ τα έργα των Ντεμπισί και Ραβέλ, και να οδηγούμαι στις σκέψεις που θα βρει ο αναγνώστης του βιβλίου στο σχετικό κεφάλαιο.
Προϊόντος του χρόνου διαπίστωνα ότι η αδυναμία κατανόησης και πρόσληψης πολλών έργων της σύγχρονης έντεχνης δυτικής μουσικής δεν χαρακτήριζε μόνον τον αμύητο αλλά και τον εξειδικευμένο ακροατή ο οποίος γνώριζε τη γραμματική και το συντακτικό της. Κι αυτή ήταν η αφορμή που με κινητοποίησε για να σκεφτώ πιο εντατικά τη θέση που έχει η μουσική στη ζωή μας σήμερα. Ειδικότερα, με απασχόλησε το ερώτημα: πώς ο θορυβοποιός ηχόκοσμος, τον οποίο παράγει η μηχανοκρατούμενη καθημερινότητά μας, συμπλέκεται με τον μουσικό ήχο και τον προσδιορίζει νοηματικά;
Είναι γεγονός ότι η σύγχρονη τεχνολογία των μέσων μαζικής ενημέρωσης, η συνυφασμένη με την εκπομπή του ήχου και της εικόνας επιτελεί κάτι πρωτόγνωρο: αντιστρέφει τη λειτουργία των δύο διανοητικοποιημένων αισθήσεων, της οπτικής και της ακουστικής αίσθησης. Από συνεργατική η λειτουργία αυτών των δύο αισθήσεων γίνεται ανταγωνιστική, με αποτέλεσμα να εμποδίζεται η συγκρότηση και η κατανόηση των εκπεμπόμενων γλωσσικών και μουσικών μηνυμάτων. Βασικός παράγων για τη διαμόρφωση αυτής της νέας πραγματικότητας είναι η κυριαρχία της μαζικής κουλτούρας η οποία ευνοεί συστηματικά τη μετάβαση της μουσικής στον θόρυβο και την τελετουργική του αναπαράσταση στους χώρους της μαζικής διασκέδασης.
Έτσι όλα δείχνουν ότι ο αλλοτινός στόχος της έντεχνης δυτικής μουσικής, που ήταν η διάνοιξη του ορίζοντα της υποκειμενικότητας του ανθρώπου στο επίπεδο του θυμικού, εγκαταλείπεται προγραμματικά από τη νέα μουσική. Μοιάζει σαν να μην υπάρχει πλέον μέριμνα από την πλευρά της μουσικής δημιουργίας για τη διεύρυνση του πεδίου των συναισθημάτων, τα οποία συνδέονται με τη λειτουργία της μνήμης - του πλέον ισχυρού μηχανισμού εξανθρωπισμού και εκπολιτισμού του ανθρώπου. Μέσα από τους συνεχείς πειραματισμούς, η μουσική του 20ού και 21ού πρώτου αιώνα αποσύρεται από την εξερεύνηση της εσωτερικότητας του ανθρώπου και εστιάζει το ενδιαφέρον της στην επίτευξη φαντασμαγορικών ηχητικών αποτελεσμάτων που κυριεύουν όχι μόνο την ακουστική αλλά και την οπτική αίσθηση.
Εκείνο λοιπόν που άλλαξε στο πεδίο της μουσικής δεν είναι απλώς τα μέσα της και οι διαφορετικοί τρόποι έκφρασής της αλλά η ίδια η εμπειρία της μουσικής. Η εξέταση των συνεπειών που έχει αυτή η μεταβολή είναι το κύριο μέλημα του βιβλίου μου.
* Η Χαρίκλεια Τσοκανή είναι επίκουρη καθηγήτρια στο Πάντειο
Η τέχνη των ήχων με το νόημα της ζωής*
Είναι φανερό ότι ο σύγχρονος άνθρωπος ολοένα και περισσότερο αδυνατεί να περιορίσει το καθεστώς του θορύβου που απλώνεται δεσποτικά γύρω του καταλαμβάνοντας όλο και περισσότερο τον ζωτικό ακουστικό του ορίζοντα. Ή ίσως και να μην επιθυμεί, πλέον, να περιφρουρήσει εκείνη την ελεύθερη από ήχους περιοχή του Είναι του, η οποία του είναι απαραίτητη για να μπορέσει να σκεφτεί και ν’ ακούσει, κάποτε, τη «μυστικὴ βοὴ τῶν πλησιαζόντων γεγονότων», που αφορά το εγγύς μέλλον του και που μόνον οι σοφοί, κατά τον Καβάφη, «προσέχουν εὐλαβεῖς».
Βρισκόμαστε σε μια εποχή όπου ακόμη και το ιδιωτικό άσυλο καταλαμβάνεται από την εξωτερική οχλοβοή, και σε τέτοιο βαθμό ώστε οι ένοικοι των σπιτιών είναι σαν να σύρονται κι αυτοί «εἰς τὴν ὁδὸν ἔξω», όπου «οὐδὲν ἀκούουν οἱ λαοί». Μας ενδιαφέρουν εδώ τα λόγια του ποιητή -στο έργο του οποίου αφιερώνουμε μια μελέτη στο επίμετρο αυτού του βιβλίου-, γιατί μας κατευθύνουν στο ν’ αντιληφθούμε τον συσχετισμό της σκέψης με την ακοή· να συσχετίσουμε την κορεσμένη διαρκώς από ήχους ακοή με τους φραγμούς που εμποδίζουν την ανάπτυξη της ομιλίας και της σκέψης. Είναι το ζήτημα που τίθεται από την πλευρά της μουσικής στο πρώτο κείμενο με τίτλο «Θόρυβος: η φαντασμαγορία του ήχου». Στο δεύτερο κείμενο εξετάζεται, στο πλαίσιο του δυτικού πολιτισμού, το ζήτημα της μουσικής εμπειρίας και εμμέσως το ερώτημα για τη φύση της μουσικής. Θα δούμε ότι η νοηματοδότηση της μουσικής εμπειρίας στον δυτικό πολιτισμό δεν είναι ανεξάρτητη από τον οντολογικό προσδιορισμό της μουσικής, από το πώς συσχετίζεται η τέχνη των ήχων με το νόημα της ανθρώπινης ζωής.
* Απόσπασμα από το βιβλίο «Από τη μουσική στον θόρυβο», εκδόσεις Πατάκη
